Кіріспе

Оңтүстік Англия жағалауындағы Дүниежүзілік мұра орны – Юра жағалауы, Англияның оңтүстік жағалауындағы Англия арнасының жағалауында орналасқан Дүниежүзілік мұра орны. Ол Шығыс Девондағы Эксмуттен Дорсеттегі Студленд шығанағына дейін созылып, шамамен 96 миль (154 км) қашықтықты құрайды және 2001 жылдың желтоқсан ортасында Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл аймақтың геологиялық тарихы 185 миллион жылды қамтиды, ал жағалау эрозиясы Триас, Юра және Бор кезеңдеріне жататын тау жыныстарының тізбегін ашып көрсетті. Әр түрлі уақытта бұл жер шөл, сайып келгенде тропикалық теңіз және батпақ болған, ал мұнда өмір сүрген әртүрлі жануарлардың қазба қалдықтары тау жыныстарында сақталған. Бұл жағалау учаскесінде аркалар, тік жарлар және тас тіреулер сияқты табиғи нысандарды көруге болады. Кейбір жерлерде теңіз кедергілі тау жыныстарын бұзып, кіреберісі шектеулі шағын шығанақтарды жасаған, ал Портленд аралы бір жерде тосқауыл жағажай арқылы құрлыққа жалғасқан. Жағалаудың кейбір бөліктерінде көшкін жиі болады. Бұл көшкін көптеген қазбаларды ашып көрсетті, әр тау жынысының өзіне тән жануарлар мен өсімдіктер дүниесі бар, осылайша аймақта жануарлар мен өсімдіктердің қалай эволюцияға ұшырағанын көрсетеді. Лулворт шығанағының маңында қазба орман орналасқан, ал Лайм-Регисте аммониттердің әрқайсысының өзіндік түріне ие 71 түрлі тау жынысы анықталған. Бұл жерде қазба коллекционері Мэри Аннинг өмір сүрген, оның теңіз рептилиялары және басқа да қазбалар туралы маңызды жаңалықтары палеонтология ғылымының дамуының бастапқы кезеңінде жасалған. Шармут мұра жағалау орталығы мұра жағалау туралы ақпарат ұсынады, ал кіреберіс жолы – Оңтүстік-Батыс жағалау жолы арқылы сайттың барлық бөлігін аралауға болады.

География

Юралық жағалау триас, юра және кредалық жартастардан тұрады, Мезозой дәуірін қамтиды және 185 миллион жылдық геологиялық тарихты көрсетеді. Бұл орынды теңізден қарағанда жақсы көруге болады, себебі тау жыныстарының қабаттарының еңістігі анық байқалады. Шығыс Девондағы жағалау жартастары триас дәуіріне тән қызыл құмтастан тұрады, ал Бадли Сальтертондағы қиыршықты жартастарда қызыл кварциттен жасалған кесек тастар бар, олар төменгі жағалауда Бадли кесектері ретінде жиналады және жергілікті түрде қорғалады. Ладрам шығанағының шығысында құмтасты жартастардан әсерлі қызыл құмтас тіректері пайда болады. Лайм-Регис және Шармут маңындағы жартастар юралық саз және тақтатастан тұрады, ал көшкін жиі болады. Чесил жағажайы – бұл тосқауыл жағажайдың көрнекті мысалы, ол Бёртон Брэдстоктан Портленд аралына дейін 18 мильге (29 км) созылады. Жағажай биологиялық әртүрлілігімен әйгілі, халықаралық маңызы бар Рамсар конвенциясының аралық лагунасын қамтиды. Лулворт шығанағында толқындар Портленд тасын тесіп өтіп, оның артындағы жұмсақ құм мен сазды эрозиялап, жылқының басы тәрізді шығанақ жасады. Бұл жағалаудың тағы бір ерекшелігі – Дёрдл Дор, табиғи арка. Теңіз тіректері мен шыңдары, мысалы, Хандфаст Пойнттағы Олд Гарри Рокстар, сазды жартастардың эрозиясы нәтижесінде пайда болған. Юралық жағалаудың және Ұлыбританияның оңтүстік жағалауының ең биік нүктесі – Бридпорт пен Шармут арасындағы 627 фут (191 м) биіктіктегі Алтын қақпа. Бұл жағалауда жер бедерінің тамаша мысалдары бар, соның ішінде Дёрдл Дордағы табиғи арка, Лулворт шығанағындағы шығанақ және әктас бүктемесі, сондай-ақ Портленд аралы – байланысқан арал. Чесил жағажайы томболоның (аралдың материкке тар тілке арқылы, мысалы, тіл немесе барьер арқылы қосылған жер бедері) және дауылды жағажайдың (өте күшті толқындардың әсеріне ұшыраған жағажай) жақсы мысалы болып табылады. Бұл орында конкордантты және дискордантты жағалаулардың бөліктері бар. Геологиялық құрамының әртүрлілігіне байланысты, бұл орын халықаралық зерттеулердің нысаны болып табылады. Бұл жағалаудағы көптеген шөгінді қабаттар қазбаларға толы, бұл аймақта болған жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары, олардың тіндері сазға сіңіп, кейіннен тасқа айналған. Мысалы, Лайм-Регисте геологтар әрқайсысында әртүрлі аммонит түрлерінің қазбаларын қамтитын 71 тас қабатын анықтады.

Тарих

18 ғасырдың соңында Жорж Кувье кейбір қазба жануарлардың тірі жануарлардан ешқандай ұқсастығы жоқ екенін көрсетті, осылайша жануарлардың жойылуы мүмкін екенін дәлелдеді; бұл палеонтологияның – қазбаларды зерттеу ғылымының – пайда болуына әкелді. Шығыс Девон және Батыс Дорсет жағалаулары қазбаларға бай болды, бірақ осыған дейін қазбалар тек ойын-сауық үшін жиналған немесе жергілікті тұрғындар жинап, туристерге қызықты заттар ретінде сатылған. Мэри Аннинг (1799–1847) Лайм-Регисте тұрды және әкесінің жолын жалғастырып, коллекционер болды. Ол қала маңындағы Көк Лиас аймағында табылған қазбаларды жақсы білді және The Spittles-те алғашқы толық Иктиозавр қаңқасын тапты. Одан кейін иктиозаврлар, плезиозаврлар және птерозаврлар, сондай-ақ моллюскалар мен олардың сия қаптары сияқты омыртқасыз жануарлар туралы маңызды жаңалықтар ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Юра жағалауының бірнеше бөлігі Соғыс министрлігінің меншігіне өтті. Корольдік теңіз күштерінің ең ірі базаларының бірі Портленд портында орналасқан, бірақ қазір жабылды. Бовингтондағы ірі әскери база бүгінге дейін қолданыста. Лулворт шығанағы мен Киммеридж арасындағы жағалауды қоса алғанда, кең аумақтар әлі де толыққанды қолжетімді емес; бұл 1943 жылы армия тәркілегеннен кейін эвакуацияланған Тайнехам ауылын да қамтиды. Эксмут маңындағы жағалау аймақтары, Веймуттағы Флит лагунасы және Студленд жағажайлары әскери жаттығулар үшін пайдаланылды, бірақ кейін азаматтық қолдануға қайтарылды. Жағалаудың кейбір бөліктері, әсіресе Портленд маңында, қауіпті болуы мүмкін, және кеме апаттары жағалаудың айрықша ерекшелігі болып табылады. 2007 жылдың қаңтар айында MSC Napoli, 2400 контейнерлік кемесі Сидмут маңындағы Бранскомбеде жағаға отырып, мұнай мен жүгін жоғалтқан кезде жағалау үшін ең зиянды апатқа ұшырады.

Басқару және қол жеткізу

Юралық жағалау кейде қатысу ауа райына ұшырайды. 1824 және 1974 жылдары күшті дауылдар болды, олар және түрлі шағын дауылдар жартастарды қиратты және жағалаудағы қалаларда су тасқыны мен құрылымдық зақымдануға себеп болды. Жағалау көбінесе эрозияға ұшыраған ландшафт болып табылады және осы жерді басқару мақсаты – адамдар мен мүлікті қорғап, эрозияның табиғи процестерінің жалғасуын қамтамасыз ету. Чармут пен Веймут қалаларында, үйлерге қауіп төнген жерлерде жағалау қорғаныс шаралары қолданылған, бірақ басқа жерлерде, жағалау табиғи күйінде қалғанда, басқару саясаты ешқандай шара қолданбау және эрозияның өзінің бағытымен жүруіне рұқсат беруді көздейді. Жағалаудың барлық бөлігін Оңтүстік-Батыс жағалау жолы арқылы жүріп өтуге болады. Жер көшкіні мен тас құлаулар осы жағалаудың дамуының үнемі болатын ерекшелігі болып табылады. 2008 жылдың 6 мамырында 100 жылдағы ең ауыр жер көшкіні деп сипатталған жер көшкінінен кейін жағалаудың 1300 фут (396 м) бөлігі күрт өзгерді. 2012 жылы Бёртон Брэдстоктағы жағажайға тас құлап, бір адам қаза тапты, ал 2016 жылы Бридпорт маңындағы Вест-Бэйде тас құлау оқиғасы болды. 2020 жылдың 29 тамызында, ұзақ жаңбырдан кейін Бёртон Брэдсток ауылының жанында тағы бір жартас құлап кетті. Халыққа тұрақсыз тау жыныстарынан алыс болу туралы ескерту жасалды. 2021 жылдың 15 сәуірінде тағы бір құлау орын алды. Бұл құлау Ұлыбританиядағы соңғы 60 жылдағы ең ірі тас құлау деп сипатталды.