Кіріспе

Жеке тұлға жасаған ұстау
Азаматтық ұстау – заңды қорғау органдарының ант берген қызметкері емес, қарапайым азамат жасаған ұстау. Ортақ құқық жүйесінде бұл практика ортағасырлық Англияға және ағылшынның ортақ құқығына дейін барып жетеді, онда шерифтер қарапайым азаматтарды заң бұзушыларды ұстауға көмектесуге шақырған. Бұл практиканың атына қарамастан, көптеген елдерде ұстау жасаған адам ұстауға құқығы бар тұлға ретінде қарастырылады, және ол әрекет ететін елдің азаматы болуы міндетті емес. Мысалы, Англия мен Уэльсте бұл құқық 1984 жылғы Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы заңның 24А(2) тармағынан туындайды, ол "кән кез келген адам ұстауға" деп аталады. Бұл заңда "кән кез келген адамның" осы құқықтары бар екендігі көрсетілген, бірақ олардың британдық азамат болуы талап етілмейді.

Құқықтық және саяси аспектілер

Кез келген азамат тұтқындаған жағдайда, егер дұрыс емес адам ұсталса немесе күдіктінің азаматтық құқықтары бұзылса, сотқа шақырылуы немесе қылмыстық айыпталуларға (мысалы, жалған қамау, заңсыз шектеу, адам ұрлау немесе қате тұтқындау) ұшырауы мүмкін. Бұл әсіресе полиция күштері шабуыл жасағанды анықтауға тырысқан кезде маңызды. Жеке азаматтар, полиция қызметкерлері сияқты, басқа жеке азаматтарды тұтқындағанда азаматтық жауапкершіліктен толығымен босатылмайды. Азаматтық тұтқындау жасаған адамның жауапкершілігінің шамасы сот юрисдикциясына байланысты. Мысалы, Франция мен Германияда қылмыскерді қылмыс жасауынан тоқтатып, оның ішінде мүлікке қарсы қылмыстар жасауына жол бермеген адам, қолданылған құралдар қауіп-қатерге пропорционалды болған жағдайда, қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Бұл екі елде де "жедел қауіптегілерге көмек көрсету" деген басқаша заңдық нормадан туындайды, ол қылмыстарды алдын алуға, оларды тергеуге емес, бағытталған.

Оңтүстік Австралия

1935 жылғы Қылмыстық заңдарды біріктіру туралы заңның 271-бабы Оңтүстік Австралиядағы адамға тұтқындау өкілеттіктерін береді. 271(3): Егер адам қылмыс жасап жатса немесе жақында ғана жасаған болса, және ол қылмыс айыптауды қажет ететін қылмыс болса; немесе ұрлық жасаса (ұрлықтың қылмыстық немесе жеңіл қылмыс екеніне қарамастан); немесе адамға қарсы қылмыс жасаса (қылмыстың қылмыстық немесе жеңіл қылмыс екеніне қарамастан); немесе мүліктің бұзылуына, зақымдануына немесе жойылғанына қатысты қылмыс жасаса (қылмыстың қылмыстық немесе жеңіл қылмыс екеніне қарамастан), онда ол адам тұтқындалуға және ұстауға жауапты болады.

Тасмания

1935 жылғы Полиция құқық бұзушылықтары туралы заңның 55-бабының 3-тармағына сәйкес, кез келген адам, егер оның мінез-құлқы басқа адамға айқын зиян келтіруі немесе келтіруі мүмкін деген негізді себептер болса, қылмыс жасап жатқан кез келген адамды ұстауға құқылы. 55-баптың 5-тармағында былай делінген: "Осы тармақ мақсаты үшін, егер адам қандай да бір әрекет жасаса, немесе әрекетсіздік танытса, немесе өзін белгілі бір тәртіпте ұстаса, және осы арқылы оны көрген адамға оның осы Заңға қарсы қылмыс жасағаны туралы сенімді болуға негіз беретін жағдай туса, ол адам қылмыс жасап жатқан деп есептеледі." 1924 жылғы (Tas) Қылмыстық кодекстің 301-бабында тұтқындау кезінде қолданылатын күштің деңгейін анықтайтын қосымша ережелер қарастырылған.

Батыс Австралия

Тек 2004 жылы Батыс Австралия парламенті 1892 жылғы Полиция туралы заңның бұрынғы 47-бабының ережелерін жойды, ол кез келген адамға "көз алдында осы заңға қарсы қылмыс жасаған, репутациясы нашар жезөкше, ұры, бос жүрісті, жұмыссыз немесе тәртіпсіз адамды" ордерсіз тұтқындауға мүмкіндік берді. Оны дереу тұтқындаған жердегі кез келген полиция қызметкеріне немесе констебльге тапсырып, сотқа жеткізіп, заң бойынша жазалау үшін беру керек еді. Қарапайым азамат үшін "бос жүрісті" немесе "жұмыссыз" терминдерін заңдық нақтылықпен түсіну өте қиын болар еді. Азаматтардың тұтқындау құқығы қазір Қылмыстық тергеу туралы 2006 жылғы заңның 25-бабында (БА) қарастырылған.

Австрия

Австрияда азаматтардың ұстау құқығы (Anhalterecht Privater) Қылмыстық іс жүргізу кодексінің (StPO) 80-бабының 2-тармағына сәйкес жүзеге асырылады. Ұстауды жасаған адам ұсталғанды полиция сияқты тиісті заңды органға тапсыру мақсатында ғана ұстауға құқылы.

Бразилия

Бразилияда Федералды заң кез келген адамға қылмыс жасап жатқан немесе қылмыс орнынан қашып бара жатқан күдіктіні ұстауға рұқсат береді. Ұстаушы адамның, өзінің бағалауынша, күдіктіні ұстап тұруға жетерлік физикалық күші болуы керек, ұсталған адамға не істеп жатқанын сөзбен түсіндіруі және полицияны шақыруы тиіс. Екеуі де полиция келгенше күтуі керек. Азамат тұтқындаған адам куәгер ретінде полицияның құжаттарына қол қойып, оқиғаны толық баяндауы тиіс. Әдетте, бұл кем дегенде екі сағатқа уақыт алады. Егер фактілер расталмаса, азамат тұтқындаған адам ұсталған адам тарапынан сотқа берілуі мүмкін.

Федералды заң

Канадада қылмыстар немесе федералды заңдарды бұзу үшін жалпы тұтқындау өкілеттіктері Қылмыстық кодексте қарастырылған. Канадада қылмыстық құқық бұзушылық – федералды заңмен құрылған кез келген құқық бұзушылық. "Облыстық қылмыстар" дегені жоқ. Қылмыстық құқық бұзушылықтар үш топқа бөлінеді: сотқа берілуге жататын, екі тәртіптік және жеңіл жазаланатын. Тұтқындау мақсатында екі тәртіптік құқық бұзушылықтар сотқа берілуге жататын болып есептеледі. Азаматтарды тұтқындауға қатысты Қылмыстық кодекстің ережелері 2012 жылы «Азаматтарды тұтқындау және өзін-өзі қорғау туралы» заңмен өзгертілді. Осының салдарынан, мүліктік сипаттағы құқық бұзушылық жасалғаннан бастап тұтқындауға дейін «жеткілікті» уақыт өткен жағдайда Канадада азаматты тұтқындауға болады.

Чехия

Чехияда Қылмыстық процестік кодекстің 76 (2) бабына сәйкес ("Zákon č. 141/1961 Sb. o trestním řízení soudním (trestní řád)"), қылмыс жасау кезінде немесе одан кейін ұсталған адамның жеке бостандығы, адамды анықтау, қашуына кедері келтіру немесе дәлелдерді сақтау үшін қажет болған жағдайда, кез келген адам тарапынан шектелуі мүмкін. Адамды ұстаған адам, оны дереу полиция органына тапсыруға міндетті; сондай-ақ, ол қарулы күштердің әскери қызметкерін ең жақын әскери бөлімшеге немесе гарнизон басшысына тапсыруға құқылы. Егер мұндай адамды дереу тапсыру мүмкін болмаса, оның жеке бостандығын шектеу туралы аталған органдардың біріне кешіктірмей хабар беру қажет.

Дания

Данияда, Әділет басқару туралы заңның 755 (2) бабына сәйкес, егер қылмыстық құқық бұзушылық мемлекеттік айыптауға жатса, кез келген адам қылмыс жасау кезінде немесе қылмысқа тікелей қатысы бар адамды ұстауға құқылы. Ұсталған адамды мүмкіндігінше тезірек полицияға, ұстау уақыты мен себептері туралы мәліметтермен бірге тапсыру қажет.

Эфиопия

Эфиопияда кез келген жеке тұлға, Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 19 және 20-баптарында белгіленген айқын қылмыс жасаған адамды, егер осы қылмыстың жазасы үш айдан кем емес қарапайым түрме жазасы болса, ордерсіз ұстауға құқылы. Сонымен қатар, полиция ордермен немесе ордерсіз ұстауға көмек сұраған жағдайда, егер көмек көрсету қауіпсіз болса, көмек көрсету міндетті. Қылмыстық іс жүргізу кодексінде сондай-ақ, ұстау жасаған адам ұсталғанды ең жақын полиция бөлімшесіне қажетсіз кешігусіз тапсыруы керек деп көрсетілген.

Финляндия

Финляндияда 22.7.2011/806 нөміріндегі Мәжбүрлеу шаралары туралы заң, қылмыс жасап жатқан сәтте немесе қылмыс орнынан қашып бара жатқан адамды (қылмыстық іс-әрекеттің үстінде) ұстауға құқық береді, егер осы қылмыстың жазасы бас бостандығынан айыру немесе қылмыс шағын шабуыл, шағын ұрлық, шағын қарақшылық, рұқсатсыз шағын пайдалану, уақытша пайдалану үшін автокөлікті шағын ұрлау, мүлікті шағын зақымдау немесе шағын алаяқтық болса. Полиция іздеп отырған адамды (қамау ордері бар) кез келген адам ұстауға құқылы. Ұсталғаннан кейін, ұсталған адам мүмкіндігінше жылдам полицияға тапсырылуы тиіс. Егер қылмыскер қарсылық көрсетсе немесе қашуға тырысса, заң азаматқа қылмыстың сипатын, ұсталған адамның мінез-құлқын және жалпы жағдайды ескере отырып, қажет деп саналатын күш қолдануға құқық береді.

Франция

Француз заңдары кез келген азаматқа қылмыс немесе түрме жазасы көзделген құқық бұзушылық жасаған адамды жасап жатқан жерінде ұстауға рұқсат береді, осы адамды дереу полиция судьясының ең жақын қызметкеріне жеткізу міндетімен. Қазіргі практикада, күдіктіні ұстап, дереу жақын жердегі полицияға хабарласып, күдіктіні және барлық дәлелдерді оқиға орнына келген алғашқы полиция қызметкерлеріне тапсыру керек. Күш қолдануға рұқсат жоқ.

Германия

Азаматтық тұтқындау (неміс тілінде: Jedermann Anhalte und Festnahmerecht) Қылмыстық процессуалдық кодекс (StPO) 127 I 1 § бойынша, егер қылмыс жасау кезінде ұсталса, және адамның жеке басын дереу анықтау мүмкін болмаса немесе қашуға тырысады деген күдік болса жасалуы мүмкін. Тұтқындауды жүзеге асырған адамға, тұтқынды полиция сияқты тиісті заңды органға тапсыру мақсатында ғана ұстауға рұқсат беріледі. Неміс заңнамасы қылмыстың ауыр болуын немесе тұтқындауды жүзеге асырған адамның Германия азаматы болуын талап етпейді. Күш қолдануға рұқсат етіледі, бірақ қолданылатын күш жағдайларға және күдікті қылмыстың сипатына пропорционал болуы керек.

Гонконг

Азаматтық тұтқындау "101-ші өкілеттік" деп аталады. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің (Гонконг заңдарының 221-тарауы) 101(2)-тармағында "Кез келген адам, қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп негізді күдік келтірген кез келген адамды, жағдайға қарай орынды және пропорционалды күш қолданып, ордерсіз тұтқындауға құқылы" делінген. Тұтқындалғаннан кейін күдікті сот отырысын өткізу үшін мүмкіндігінше тезірек полиция бөліміне жеткізілуі тиіс. "Тұтқындауға жататын қылмыстық құқық бұзушылық" деп 12 айдан асатын мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыстар түсініледі.

Венгрия

2017 жылғы XC заңының 273-бабына сәйкес, қылмыс жасау кезінде ұсталған кез келген адамды кез келген тұлға ұстауға құқылы, бірақ оны дереу "тергеу органдарына" тапсыруға міндетті; мұндай мүмкіншілік болмаған жағдайда полицияға хабар беру қажет.

Иран

Қылмыстық процестік кодекс жеке тұлғаларға қылмыс жасады деген күдікпен ұсталған адамдардың қашып кетуін болдырмау мақсатында оларды ұстауға рұқсат береді, егер осы қылмыс азаматтар ұстауына жататын қылмыстар тізіміне енгізілген болса, қылмыс анық көрініс тапқан болса және құқық қорғау органдары оқиға орнында болмаса.

Италия

Кез келген жеке азамат, Италияның қылмыстық іс жүргізу кодексінің 383-бабына сәйкес, егер қылмыс жасалған сәтте ("in flagranza di reato" - қылмыс үстінен) ұсталса және жасалған қылмыс полициядан міндетті түрде тұтқындауға жататын, сондай-ақ "perseguibile d'ufficio" болып табылатын қылмыс болса, басқа адамды тұтқындауға құқылы. "Perseguibile d'ufficio" дегеніміз, сот органы "notitia criminis" (қылмыс туралы хабарлама) алғаннан кейін, ешқандай шағымсыз қылмыстық қудалауды бастауға міндетті. Тұтқындауды жүзеге асырған адам қамауға алынған адамды және қылмыстық құралды сот органына, ал полицияға тапсыруға заңды түрде міндетті. Бұл талап орындалмаса, тұтқындауды жүзеге асырған адам өзі қылмыс жасаған болып есептелуі мүмкін.

Жапония

Жапонияда Қылмыстық процестік кодекстің 213-бабы кез келген адамға – азаматтардан бастап өрт сөндірушілерге дейін – қылмыс болып жатқан кезде куә болған жағдайда, оны ұстауға рұқсат береді. Бұл генкоухан (現行犯, яғни жасалып жатқан қылмыс) деп аталады. Қашуға тырысқан немесе өзін-өзі таныстырудан бас тартқан көптеген қылмыскерлер полиция келгенше ұсталып қалуы мүмкін. Дегенмен, еңбекқорлық қылмыстың (мысалы, заңсыз жиын, жазатайым дене жарақаты, қасақана бұзып кіру, ар-намысқа тию, есеп төлемей тұрақтан кету) алдын алу үшін азамат тұтқындауы Қылмыстық кодекстің 220-бабына сәйкес, заңсыз қамау болып табылады.

Мексика

1917 жылғы Мексика Конституциясының 16-бабы кез келген адамға қылмыстық іс жасап жатқан адамды дереу ұстауға рұқсат береді. Полиция қызметкері емес адам оны дереу ең жақын азаматтық билік органдарына жеткізуі керек. Егер адам мұны жасамайынша, ол заңсыз бостандықтан айыру қылмысын жасады деп танылуы мүмкін, бұл құқық бұзушылықты жасаған адамды түрмеге қамауға алып келуі мүмкін, адам ұрлауға ұқсас қылмыс. 2006 жылы танымал жүлдеші Дуэйн "Дог" Чэпман Мексикада американдық қашқынды ұстап, полициямен ақылдаспай Калифорнияға алып өтуге тырысқаны үшін заңсыз бостандықтан айыруда айыпталды.

Нигерия

Қылмыстық сот төрелігін жүргізу туралы заң (2015) жеке азаматтарға өздерінің көз алдында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған немесе полиция офицері ордерсіз тұтқындауға заңды құқылы болатын қылмыс жасады деп негізді күдіктенген адамды тұтқындауға рұқсат береді. Мүліктің иелері өздерінің жеке мүліктеріне зиян келтіргендерді тұтқындауға және олар үшін жұмыс істейтін адамдарға да мүліктеріне зиян келтіргендерді тұтқындауға құқылы. Кез келген адам қоғамдық мүлікке зиян келтірсе, оны жеке азаматтар тұтқындауы мүмкін. Тұтқындау жасаған жеке азаматтар күдіктіні дереу полиция офицеріне тапсыруға міндетті, ал полиция офицері болмаған жағдайда – ең жақын полиция бөлімшесіне тапсыруға міндетті. Күдіктіні тапсырғаннан кейін, тұтқындауды жасаған жеке тұлға тұтқындау жағдайлары туралы куәгер ретінде ресми мәлімдеме беруі керек.

Норвегия

Норвегияда Қылмыстық процестік кодекстің 176-бабына сәйкес, қылмыс орнында немесе одан қуылған күдіктіні кез келген адам ұстауға құқылы. Ұсталған адам дереу полицияға тапсырылуы керек.

Перу

Қылмыстық процестік кодекс жеке тұлғаларға қылмыс жасау кезінде қолға түсірілген адамдарды қамауға алуға рұқсат береді. Адамды қамап алған жеке тұлғалар ұсталғанды дереу полицияға беруге міндетті.

Филиппин

Филиппинде азаматтарды ұстауға арналған ұлттық заң болмаса да, Кесон қаласының жергілікті әкімдігі 2307-ші қаулыны немесе "Кесон қаласының азаматтар ұстау қаулысын" қабылдады. Кесон қаласы аумағындағы кез келген азамат, заңмен белгіленген және көзделген жағдайларда, сот ордері болмаса да, адамды ұстауға құқылы.

Польша

Польшада кез келген адам қылмыс жасау кезінде ұсталған немесе қылмыс жасалғаннан кейін дереу қудалау барысында ұсталған адамды ұстауға құқылы, егер ол адам жасырынуы мүмкін деген қорқыныш болса немесе оның кім екенін анықтау мүмкін болмаса. Ұсталған адам дереу полицияға тапсырылуы керек.

Португалия

Португалияда егер адам өзін немесе басқа біреуді немесе біреудің мүлкін қорғау үшін Португалия Азаматтық кодексінің 336, 337 және 339-баптарына сәйкес (өзін-өзі қорғау, қажеттілік және т.б.) пропорционалды күш қолданған жағдайда және құқық қорғау органдарына жүгіну мүмкін болмаса, басқа адамды ұстап тұру үшін азаматтық жауапкершілікке тартылмайды. Пропорционалдылықтың басты талабы – жеке құқықтар мүліктік құқықтардан басым болуы керек, соңғысы ешқашан жеке құқықтардан жоғары қойылмайды. Сонымен қатар, пропорционалдылық принципіне қатысты ерекшелік бар: қорғаныс күші артық болған жағдайда да, егер ол зардап шеккен адамның заңды қорқынышынан туындаған болса, қолданылуы мүмкін. Азаматтық тұтқындаудың қылмыстық жағына қатысты, Португалияның Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 255-бабы кез келген адамға егер қылмыстық құқық бұзушылық заң бойынша бас бостандығынан айырумен жазаланатын болса және қылмыстық іс жүргізу процесі жеке шағым талап етпесе, сондай-ақ уақытында құқық қорғау органдары жеткіліксіз болса, басқа адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасаған сәтте ұстауға құқық береді. Тұтқындаушы ұсталған адамды дереу құқық қорғау органдарына тапсыруға міндетті.

Ресей

Ресейде, қылмыс жасау кезінде кез келген адам Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің 37 және 38-баптарына, сондай-ақ Ресей Жоғарғы Сотының Пленумының 2012 жылғы 27 қыркүйектегі қаулысына сәйкес, ұстауға құқылы. Ұстауды жүзеге асыратын адам ұсталған адамның қылмыс жасағанына сенімді болған жағдайда ғана ұстау мүмкін. Ұстауды жүргізу кезінде ұстау үшін қажетті ең аз күш қолданылуы тиіс, ал ұсталған адам дереу полицияға тапсырылуы керек.

Сербия

Сербияда кез келген адам қылмыс жасап жатқан адамды құрықтап ала алады, егер полицияға хабар берілсе, және ұсталған адам кейін ресми түрде қудаланатын болса.

Испания

Испанияда кез келген адам қылмыс жасау кезінде ұсталған немесе Испанияның Қылмыстық кодексінің 490-бабында сипатталғандай қашқан адамды қамауға құқылы.

Швеция

Швецияда кез келген адам қылмыс жасап жатқан немесе қылмыс орнынан қашып бара жатқан адамды, егер жасалған қылмыс түрме жазасына кесіле жатса, ұстауға құқылы. Полиция іздеп отырған және қамау ордері бар адамды кез келген адам кез келген уақытта ұстай алады. Ұсталғаннан кейін, мүмкіндігінше жылдам полицияға хабарлау қажет. Қауіпсіздік қызметкерлері және қылмыстың алдын алумен айналысатын, бірақ полиция қызметкерлері емес адамдар, ұрылар мен басқаларды ұстауға осы заңды құқықтық негіз ретінде пайдаланады.

Басқа өкілеттіктер

Азаматтық тұтқындау – заңды түрде ұстаудың бір түрі, ал қашуға тырысқан кез келген адам заңды түрде ұстаудан қашуға тырысуға кінәлі болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер тұтқынға алынған адам 1861 жылғы «Адамгершілікке қарсы қылмыстар туралы» заңның 38-бабына сәйкес тұтқынға алушыға шабуыл жасаса, «тұтқындауға қарсылық көрсету немесе заңды түрде ұстап алу немесе ұстап ұстау» қылмысы қолданылуы мүмкін. Тұтқындауға/заңды ұстауға қарсы тұру ниетімен шабуыл жасау және заңды күзеттен қашу екеуі де қудаланатын қылмыс болып табылады, біріншісі – қылмыстың сотта қаралу тәртібімен, екіншісі – жалпы құқық бойынша қылмыс, сондықтан тек қудаланады. Осы қылмыстар – толық орындалған немесе әрекет етуге тырысқан жағдайда – азаматтық тұтқындауға жатады. Азаматтық тұтқындау техникалық тұрғыдан қамауға алу ордері бойынша да жасалуы мүмкін, егер аталған қылмыс қудаланатын болса, себебі азаматтық тұтқындауға немесе оны қанша рет тұтқындауға тыйым салатын заң жоқ, сондай-ақ мерзім шектеуі де қарастырылмаған. Ордер ұстауға негіз болған адамның кінәлі екеніне күмәндік тудыру үшін жеткілікті дәлелдердің болуын растайды. Мысалы, егер қылмыскер Жоғарғы сотқа келмесе, бұл кейінірек заңды азаматтық тұтқындау үшін екі шартты қанағаттандырады: қылмыс жасалған және ол Жоғарғы сотта қаралу арқылы қудаланатын қылмыс екендігі анықталған. Техникалық тұрғыдан азаматтық тұтқындау өкілеттігі болмаса да, кез келген адам бейбітшілікті бұзуға қатысты қылмыстық құқық бұзушылығы үшін тұтқындауға құқылы, бұл кез келген адамға кіруге де құқық береді. 1967 жылғы Қылмыстық әділет туралы заңның 3-бабы кез келген адамға заңсыз бостандықтан айырылған адамды, мысалы, түрмеге қайтаруға немесе заңды түрде ұсталғаннан кейін қашып кеткен жағдайда ұстауға құқық береді. 2006 жылға дейін Англия мен Уэльсте 1968 жылғы ұрлық туралы заңның бір бөлігінде браконьерлікке қатысты «әркімге» тұтқындауға құқық берілген, оны жеке су инспекторлары қолданған (Қоршаған орта агенттігінің инспекторларына қарамастан). Бұл 2005 жылғы Ауыр ұйымдасқан қылмысқа және полицияға қарсы заңмен мұндай тұтқындау өкілеттіктерін жою нәтижесінде күшін жойды. Кейбір компаниялардың қызметкерлері немесе агенттері 1845 жылғы Компаниялар туралы заңдарды біріктіру туралы заңның талаптарына қарсы қылмыс жасаған, аты мен мекенжайы белгісіз адамды тұтқындап, ұстап, бейбітшілік судьясының алдына жеткізе алады, ол «осы қылмыскерге қатысты шағымды тыңдау және анықтау үшін барлық мүмкіндіктерді пайдаланады». Ұлыбритания парламентінің регламенттеріне сәйкес, қару-жарақ сержанты парламент мүшелеріне арналған аймақта болған, тәртіпсіз мінез көрсеткен немесе парламент жеке отырыста отырған кезде кетіп қалмаған кез келген адамды тұтқындауға құқылы. Англия мен Уэльстегі сот қауіпсіздігі қызметкерлері 2003 жылғы Соттар туралы заңның 53-бабына сәйкес адамдарды сот ғимараттарынан ұстап тұру және алып кетуге қосымша өкілеттіктерге ие, сондай-ақ кейбір заттарды іздестіру және алып қоюға құқықтары бар.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияға Англия мен Уэльске қолданылатын сияқты шаралар да қолданылады, олар Полиция және қылмыстық дәлелдер (Солтүстік Ирландия) 1989 жылғы жарлығымен (SI 1989/1341) және Полиция және қылмыстық дәлелдерді өзгерту (Солтүстік Ирландия) жарлығымен (SI 2007/288) өзгертілген.

Шотландия

Шотландия заңдарында азамат тұтқындауға арналған заңдық нормалар болмаса да, жалпы құқық бойынша қылмыс жасаған кез келген адамды, қажет болған жағдайда, тиісті жағдайларды ескере отырып, ең төмен күш қолданып тұтқындауға болады. Қылмыс ауыр болуы керек, жай ғана тәртіпсіздік үшін емес. Бұл құқықты қолданушы адам қылмыстың өзі куәсі болуы тиіс, сондықтан ол басқа адамнан алынған ақпарат бойынша әрекет ете алмайды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та жеке тұлға өз алдында болған қылмыс үшін ордерсіз басқа адамды ұстауға құқылы. Бірақ, мұндай ұстауға рұқсат етілген қылмыстар штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін. Ахмауд Арберидің қазасынан кейін Грузия штатында осы процедура зорлық-зомбылыққа және нәсілдік дискриминацияға бейімділігі үшін сыналып, жаңылды. Осының нәтижесінде Грузия азаматтардың ұстау құқығына қатысты заңын жойды.

Жалпы құқық

Көптеген штаттар жалпы құқық ережесін кодификациялады, соған сәйкес жеке тұлға қылмыс, құқық бұзушылық немесе "бейбітшілікті бұзу" үшін ордерсіз тұтқындауға құқылы. "Бейбітшілікті бұзу" терминіне Жоғарғы Сот тіпті тек айыппұлмен жазаланатын қауіпсіздік белбеуін бұзу сияқты көптеген құқық бұзушылықтар да кіреді. Тарихи тұрғыдан бұл термин ұрлық, "түнде жүру", жезөкшелік және карта мен ойын ойнауды қамтыды. Техас соттары "бейбітшілікті бұзу" терминін азаматтардың тыныштығын бұзатын немесе бұзу қаупі бар әрекет деп анықтады және түсіндірді.

Күші қолдану

Жалпы алғанда, жеке тұлға басқа біреуге қатысты өлімге әкелмейтін күш қолдануға құқылы деп есептеледі, егер олардың негізді сенуіне: (1) сол адам қылмыс жасап жатыр немесе бейбітшілікті бұзуға алып келетін құқық бұзушылық жасап жатыр; және (2) қолданылған күш сол құқық бұзушылықтың одан әрі жасалуын тоқтату және сол қылмыскерді ұстау үшін қажетті. Қолданылған күш қамауға алынған адамды ұстап тұру үшін жағдайға сәйкес болуы керек. Бұл құқық бұзушылықтың сипаты мен қарсылықты жеңуге қажетті күш мөлшерін қамтиды. Техас штатында азамат заңды түрде ұсталған адамның қашуын болдырмау үшін, ақылға қонымды күшті, оның ішінде қажет болған жағдайда өлімге әкелетін күшті де қолдануға құқылы.

Дүкенші (саудагер) артықшылығы

АҚШ-тың кейбір штаттарында соттар дүкен иесінің артық құқығын мойындайды, онда дүкен иесіне ұрлық жасады немесе жасауға тырысты деген негізді күдік болған жағдайда, күдіктіні дүкен аумағында ақылға қонымды мерзімге ұстауға рұқсат беріледі. Мұндай ұстаудың мақсаты – дүкен мүлкін қайтарып алу және саудагер қаласа, ұстау жасау болып табылады.

Полициядан өзгеше жауапкершілік

Жеке тұлғаларға кейде азаматтық немесе қылмыстық жауапкершіліктен иммунитет беріледі, сияқты полиция басқаларды ұстағанда. Ұстауға қабілеттері ұқсас болғанымен, полиция көп жағдайда фактілерді қате түсінуге құқылы, ал азаматтар мемлекетке байланысты қатаң жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Полиция негізді күдік болған жағдайда кез келген адамды ұстап ала алады. Дегенмен, қарапайым азаматтар жалған ұстау бойынша азаматтық шағымға қарсы қорғану үшін "квалификациялық иммунитет" деп мәлімдеуге құқылы емес.