Қазіргі циркке негіз салушы: Филип Астли өмірі мен қызметі

Кіріспе

Ағылшын цирк иесі (1742–1814)

Филипп Астли (8 қаңтар 1742 – 20 қазан 1814) – ағылшын ат спорты шебері, цирк иесі және өнертапқыш, «заманауи цирктің әкесі» деп есептеледі. Астлидің алғашқы бәсекелесі – бұрын Астлимен бірге жұмыс істеген ат спорты шебері Чарльз Хьюз. Чарльз Дибдинмен бірге, пантомималардың белгілі авторы, Хьюз Лондонда Дибдиннің «Патшалық цирк және атшы филармония академиясы» деп атаған қарсы амфитеатрын ашты. Астли мен оның әйелі Пэтти 1768 жылғы 4 сәуірде, Пасха дүйсенбісі күні алғашқы қоғамдық көрсетілісін ұйымдастырды, оның ішінде ат спортын қарулы сабырмен және қылышпен көрсетулермен толықтырды. Алғашқы қойылымдар ашық ауада, Лондонның Ламбет ауданында, қазіргі Уотерлоо теміржол станциясының жанындағы «Ха’пени» (Halfpenny) Хэтч деген алаңда өтті. Астлилер Лондонның басқа да жерлерінде өнер көрсетті. Астли өзінің трюктерін дөңгелек аренада орындады, бірақ Астли өзінің шоулары үшін «цирк» деген атауды ешқашан қолданбады. Астлидің «Айналымы» (ол оны «Шеңбер» деп те атады) – диаметрі 65 фут (19 метр) болатын сақина. Кейіннен мөлшері өзгеріп, 42 фут (13 метр) стандартталды, және осы мөлшер цирктерде осы күнге дейін қолданылып келеді. Тоғыз жасында ол әкесінің шәкірті болды, бірақ Астлинің арманы жылқымен жұмыс істеу болғандықтан, 17 жасында полковник Элиоттың он бесінші жеңіл драгун полкіне қосылды, кейіннен сержант-майоры болды. Жеті жылдық соғыстағы қызметі оны кәсіби жаттықтырушылармен және ат теміршілермен таныстырды. Астлидің өзі дарынды ат темірші болды.

Ат шебері

Астли ат үстіндегі трюктер жасауға ерекше дарыны бар еді. Ол Айлсингтондағы көпшілік назарының ең көп аттыларға қаратылатынын байқады. Ол Лондонда ат үстінде жүру мектебін ашу туралы ой түсірді, онда ол акробатикалық шеберлік көрсетулер де өткізе алатын еді. 1768 жылы Астли қазіргі Лондонның Ватерлоо ауданындағы ашық алаңда, қазіргі Сент-Джон шіркеуінің орнынан кейін өнер көрсетті. Астли ат үстіндегі көрсетулер арасында көрермендерді көңілді ету үшін шоуларына клоун қосты, содан кейін Вестминстер көпірінің оңтүстігіндегі қоршалған жерге көшіп, 1769 жылдан бастап ат үстінде жүру мектебін ашты және өзінің шоуларының мазмұнын кеңейтті (төменде қараңыз). Ол таңертең ат үстінде жүруге үйретсе, түстен кейін «ат айдау» өнерін көрсетті. Астли есімдерін шығарып, байып бастады. Лондонға екі маусымнан кейін ол өнер көрсетулеріне жаңалық енгізуі керек болды, сондықтан басқа атшылар, музыканттар, клоун, жонглерлер, құмырашылар, арқанмен жүретіндер және билеуші итттерді жалдады – осылай қазіргі цирк құрылды. Акробаттар мен клоундардың гильдиялары мен әулеттері ғасырлар бойы Еуропа бойынша өнер көрсеткен, бірақ олар тәуелсіз кәсіптердің мүшелері ретінде, барлық билеттерді қамтитын бірыңғай ойын-сауық бағдарламасының бөлігі ретінде емес. Астли ат үстіндегі трюктерді ойлап тапқан жоқ, ол сол кездегі танымал ойын-сауық еді. Ол дөңгелек «сақинада» өнер көрсету идеясын да бастамаған жоқ. Дөңгелек аренаны пайдаланудың екі себебі бар. Біріншіден, көрермендерге атшыларды көру оңай. Екіншіден, дөңгелек сақина (Астли оны «Жолау» деп атаса да) атшыларға центробегтік күшті жасауға көмектеседі, бұл оларға жүйріп бара жатқан аттарының үстінде тұрып, тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі. Астли өзінің «Астлидің ат өнерінің амфитеатры» цирк деп атаған емес; бұл атауды Чарльз Дибдин ойлап тапты, ол Астлидің бәсекелесі Чарльз Хьюзбен серіктесіп, 1782 жылдың 4 қарашасында Лондонның Ламбетінде Астлиден шалғайда «Корольдік цирк» ашты. Бірнеше жылдан кейін Астли сахна, орындықтар мен шатыр қосты. Астли қайтыс болғаннан кейін де оның «Royal Amphitheatre» 19 ғасырда танымал болды, оны Чарльз Диккенс пен Джейн Остин есімдерімен атады. Амфитеатрга жақын жерде Геркулес жолы орналасқан, ол Астли салған үйдің құрметіне аталған және Геркулес залы деп аталды. Үйдің аты ұзақ уақыттан бері жоқ, бірақ оның аты Астлидің танымал адам пирамидасы, La Force d'Hercule құрметіне берілген деп есептеледі.

Astley had a genius for trick riding. He saw that trick riders received the most attention from the crowds in Islington. He had an idea for opening a riding school in London in which he could also conduct shows of acrobatic riding skill. In 1768, Astley performed in an open field in what is now the Waterloo area of London, behind the present site of St John's Church. Astley added a clown to his shows to amuse the spectators between equestrian sequences, moving to fenced premises just south of Westminster Bridge, where he opened his riding school from 1769 onwards and expanded the content of his shows (see below). He taught riding in the mornings and performed his "feats of horsemanship" in the afternoons. Astley began to make a reputation and to grow wealthier. After two seasons in London he had to bring some novelty to his performances, so he hired other equestrians, musicians, a clown, jugglers, tumblers, tightrope walkers, and dancing dogs – the modern circus was created. Guilds and lineages of acrobats and clowns had performed throughout Europe for centuries before this, but as members of independent professions, not as part of an integrated entertainment experience for which an all inclusive ticket was sold. Astley did not invent trick riding, which was already a popular entertainment of the period. Nor did he originate the idea of performing in a circular 'ring'. The use of the circular arena is successful for two reasons. First, it is easier for the audience to keep the riders in sight. Second, the circular ring (though Astley called it 'the Ride') helps riders through the generation of centrifugal force, which assists them in keeping their balance while standing on the backs of their galloping horses. Astley never called his 'Astley's Amphitheatre of Equestrian Arts' a circus; that title was thought up by Charles Dibdin, who in partnership with Astley's rival Charles Hughes, opened the Royal Circus on 4 November 1782, a short distance from Astley's in Lambeth, London. After a few years, Astley added a platform, seats, and a roof to his ring. Even after his death Astley's "Royal Amphitheatre" remained famous throughout the nineteenth century, being mentioned by Charles Dickens and Jane Austen. Not far from the Amphitheatre site is Hercules Road, named after the house Astley built and named Hercules Hall. The house is long gone, but its name is said to have commemorated Astley's popular human pyramid act, La Force d'Hercule.

Халықаралық жетістік

Астлидің циркі өте танымал болғандықтан, 1772 жылы оны Версальде Франция патшасы Людовик XV алдында өнер көрсетуге шақырды. 1769 жылдан бері ат шабу және ашық ауадағы қойылымдар үшін құрылған алғашқы Астли амфитеатры 1773 жылы Лондонда ашылды; ол 17 қыркүйекте 1794 жылы өртенді, бірақ кәсіпорынның гүлденуіне байланысты жеткілікті ресурстар болғандықтан қайта жаңартылды, содан кейін бірнеше өрттен кейін тағы да қайта жаңартылып, ақырында Астлидің Корольдік амфитеатрына айналды. 1782 жылы Астли Францияда алғашқы мақсатты түрде салынған циркті – Париждегі Амфитеатр Англе циркін құрды. Содан кейін Астли Еуропаның басқа қалаларында тағы 18 тұрақты цирк ашты.

Мұра

Астлидің амфитеатры Чарльз Диккенстің, Джейн Остиннің және Уильям Макепис Такерридің арасындағы танымал көркем әдебиеттерінде еске алынады. Джейн Остиннің "Эмма" романының 54-тарауында: "Ол бұл құжаттарды Джонға өз кабинетінде тапсырды, содан кейін сол күні кешке Астлиге олардың қосылуын сұрады. Олар екі үлкен ұлын Астлиге апарып жатыс еді." Джон Клэрдің музыкалық қолжазба кітабындағы алғашқы ән "Астлидің шабылысы" болып табылады. Трейси Шевальедің "Жарқын от" романында Астли циркі маңызды орын алады. 1982 жылдың 31 мамырында иллюзионист Фред Ван Бюрен Лайм-андер-Лаймның жылдық карнавалы аясында Филипп Астлидің тұңғыш тойын ұйымдастырды, оның тақырыбы Филипп Астли циркі болды. Осы оқиға Астлиді қайтадан жұртшылық назарына әкелу жолын ашты. 1992 жылы британдық әйгілі сиқыршы-иллюзионист Эндрю Ван Бюрен Филипп Астлидің туғанына 250 жыл толуын мерекелеу үшін оның толық мөлшеріндегі мүсінін жасауға тапсырыс берді. Ван Бюрен – Астли сарапшысы және Филипп Астли жобасының кураторы, ол 2018 жылы және одан кейін цирктің 250 жылдығын атап өту үшін мұрағаттарды, көрмелерді және бірқатар шараларды құрып, біріктіруде.

250 цирк

Цирк250 мерекелері 2018 жылдың қаңтар айында Эндрю Ван Бюрен Монаконың Альберт II және Монаконың принцессасы Стефаниямен бірге Монте-Карлода Филипп Астлиге арналған тақтаны ашумен басталды. 2018 жылдың ақпан айында Ұлыбританияда Филипп Астлиге және оның цирк мұрасына арналған алғашқы тұрақты ескерткіш Сток-он-Трент пен Лайм астындағы Ньюкасл арасындағы шекараға орнатылды. Ескерткішті Кандида Келсалл жобалап, PM Training компаниясы салса, қаржыландыру Realise Foundation жүзеге асырды. Бұл 2018 жылғы Дүниежүзілік цирк күнінде «Федерация Мондиаль дю цирк» директоры Зюзанна Мата, Лайм мэрі Саймон Уайт және Ван Бюрен қатысуымен Ньюкаслда ашылды. Осы ескерткіштердің екіншісі Ньюкаслдың қарама-қарсы жағында орналасқан Сильвердейл ауылына қойылды. 2018 жылғы Пасха дүйсенбісінде Ламбеттегі Корнуолл жолындағы Ха’пени Хатч алаңында Астлидің алғашқы қойылымдарының 250 жылдығына екі күн қалғанда мемориалдық тақта ашылды. Тақтаны Ламбет Естейт тұрғындары қауымдастығы ұсынды, ал цирк рингмейстері Крис Барлтроп Астли киімін киіп, Zippo's Circus атты және салт аттыларымен бірге ашты. Барлтроп 1989 жылы Астлидің Ha'penny (= Halfpenny) Hatch орнын бірінші болып анықтаған. Крис Барлтроп зерттеу жүргізіп, «Адал мырза Астли» атты бір актерлік пьеса жазды, ол алғаш рет 2018 жылғы Пасха дүйсенбісінде Лондонның Уотерлоо Ист театрында, кейіннен Эдинбург фриндж фестивалінде қойылды. 2018 жылдың жазында Лайм астындағы Ньюкаслдың New Vic театры үлкен жетістікке ие болған «Астлидің таңғажайып оқиғасы» пьесасын қойды, бұл пьеса Виктория және Альберт мұражайының цирк өнері мен фотосуреттерінен құралған көше көрмесін қамтыған Roll Up іс-шараларын толықтырды. Сондай-ақ, Брэмптон мұражайында Филипп Астлидің жәдігерлері де көрсетілді. Сонымен қатар, Филип Астли жобасының АстлиФест ашық ауадағы шарасы Филипп Астлидің өмірі мен мұрасының барлық қырларын атап өтті. «Астлидің таңғажайып оқиғасы» пьесасы 2023 жылы New Vic театрымен қайта қойылды. 2018 жылдың 14 қыркүйегінде Сент-Томас ауруханасының бағында Амфитеатрға арналған ескерткіш тас ашылды. Бұл бастама Zippos Circus-тың негізін қалаушы және директоры Мартин Бертонға тиесілі. Бертонға Zippos-тан келген толық костюмді орындаушылар тобы, соның ішінде акробат және оның аты, ескерткіш тасты ашуға көмектесті. 2019 жылы Карл Шоудың «Бірінші шоумен» атты жаңа қалың кітабы жарық көрді, онда Шоудың жеке зерттеулері, Лайм астындағы Ньюкаслдың Брэмптон мұражайының зерттеу тобы және Эндрю Ван Бюреннің зерттеулері біріктіріліп, Астлидің өмірі мен отбасы тарихы туралы бұрын белгісіз фактілер мен мәліметтер жинақталды.

The Circus250 celebrations began in January 2018 when Andrew Van Buren joined Albert II, Prince of Monaco, and Princess Stéphanie of Monaco for the unveiling of a plaque to Philip Astley in Monte Carlo. Following this in February 2018 the United Kingdom's first permanent monument to Philip Astley and his legacy of the circus was positioned on the border between Stoke on Trent and Newcastle under Lyme. The monument was designed by Candida Kelsall, built by PM Training and funded by the Realise Foundation. This was then unveiled on World Circus Day 2018 by Federation Mondiale du Cirque director Zsuzsanna Mata, the Newcastle under Lyme Mayor Simon White and Van Buren. A second of these monuments was then positioned in the village of Silverdale, which is the opposite side of Newcastle under Lyme. A commemorative plaque was inaugurated at the Ha'penny Hatch site off Cornwall Road, Lambeth, on Easter Monday 2018, two days before the exact 250th anniversary of the first performances there by the Astleys The plaque was provided by the Lambeth Estate Residents' Association and was unveiled by the circus ringmaster Chris Barltrop dressed as Astley and accompanied by horses and riders from Zippo's Circus. In 1989, Barltrop had been the first to identify the site of Astley's Ha'penny (= Halfpenny) Hatch

Chris Barltrop researched and wrote a one man play, Audacious Mr Astley, which he first performed at the Waterloo East Theatre, London, on Easter Monday 2018, and later at the Edinburgh Fringe Festival. Newcastle under Lyme's New Vic Theatre during the summer of 2018 ran the hugely successful Astley’s Astounding Adventure play, complementing their Roll Up events, which included a street exhibition of Circus art and photography curated by the Victoria and Albert Museum. Other events included The Brampton Museum's exhibition of Philip Astley artefacts. Also the Philip Astley Project's AstleyFest outdoor event which celebrated each aspect of Philip Astley's life and legacy. Astley’s Astounding Adventure was remounted by the New Vic Theatre in 2023. On 14 September 2018, a flagstone commemorating the Amphitheatre was inaugurated in the St Thomas's Hospital garden. The flagstone was the initiative of Martin Burton, founder and director of Zippos Circus. A group of fully costumed performers from Zippos, including a trick rider and his horse, accompanied Burton to help inaugurate the flagstone. In 2019 a new hardback book was published, written by Karl Shaw entitled The First Showman, bringing together for the first time previously unknown facts and details of Astley's life and family history, as a combination of Shaw's own research, plus Newcastle under Lyme's Brampton Museum research team and Andrew Van Buren.