Византиялық тарихшы және монах Теoфан Исповедник

Кіріспе

Византия аристократы, монах және тарихшы (758/60–817/8 ж.ж.)

Теофан Исповедник (Θεοφάνης Ὁμολογητής; 758/760 – 12 наурыз 817/818) – монах және жылнамашы болған Византия аристократиясының өкілі. Діни өмірге келуге дейін ол император Лев IV Хазардың сарайында қызмет еткен. Теофан 787 жылы Никеяның екінші соборында болды және Армян Лев V-нің иконаға қарсылығына қарсы тұрды, соның салдарынан түрмеге қамалды. Ол босатылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 12 наурызда Шығыс православие және Рим-католик шіркеулерінде қадірленетін Теофанды Никеялық Теофанмен шатастырмау керек, оның мерекесі 11 қазанда тойланады.

Өмірбаян

Теофан Константинопольде бай және асыл иконодул ата-анадан: Эгей теңізінің аралдарының губернаторы Исаак пен Теодорадан туған, оның отбасы туралы ештеңе белгісіз. Оның әкесі Теофан үш жасында қайтыс болды, ал Византия императоры Константин V (740-775) кейіннен баланың император сарайында білім алуына және тәрбиесіне қадағалау жасады. Теофан Хазар Лев IV-нің тұсында бірнеше лауазымда болды. Ол он сегіз жасында үйленді, бірақ әйелін бойын толық сақтап, діни өмірге ұмтылуға көндірді. 779 жылы қайын атасы қайтыс болғаннан кейін, олар өзара келісіммен ажырасып, діни өмірді қабылдады. Ол Константинопольдің жанындағы аралдағы монастырьды таңдады, ал ол Мармара теңізінің Азия жағындағы Цизикус маңындағы Сигиане (Сигриано) ауданында орналасқан Полихроний монастырына кірді. Кейіннен ол Калоним (қазіргі Каломио) аралындағы өз жерінде монастырь салып, қолжазбаларды көшіруде жоғары шеберлікке ие болды. Алты жылдан кейін ол Сигрианоға оралды, онда ол "ірі елді мекеннің" атымен белгілі аббатхананы құрды және оны абат ретінде басқарды. Осы қызметте, 787 жылы Никеядағы екінші соборға қатысып, иконаларды құрметтеуді қорғау туралы қаулыларына қол қойды. Армян императоры Лев V (813-820) иконаға қарсы соғысын жаңартқанда, Теофанды Константинопольге жеткізуге бұйрық берді. Император оны собордың бекіткен иконаларды құрметтеуді айыптауға көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Теофан түрмеге тасталды және екі жыл бойы қатал жазаға ұшырады. Бостандыққа шыққаннан кейін 817 жылы Самотракияға жер аударылды, онда ауыр сырқатқа шалдығып, он жеті күннен кейін қайтыс болды. Оның өлімінен кейін көптеген кереметтер орын алғаны айтылады, ол Римдік мартирологияда еске алынатын 12 наурызда қайтыс болған болуы мүмкін.

Жылнама

Досы Георгий Синцеллдің шұғыл өтініші бойынша Теофан 810–815 жылдары Синцеллдің хроникасын жалғастыруды қолға алды. Ол қолданған тіл қатаң шіркеу және қарапайым грек тілінің арасындағы ортаңғы деңгейде болды. Ол үш негізгі дереккөзді пайдаланды: біріншісі – Синцеллдің дайындаған материалдары; екіншісі – Теодор Лектордың Сократ Схоластик, Созомен және Теодорет еңбектерінен жасаған естемелер жинағын қолданған болуы мүмкін; үшіншісі – Константинополь қаласының жылнамасы. Кирилл Манго Теофанның өз атын тасқан жылнамаға аз үлес қосқанын, ал оның мазмұнының көп бөлігі Синцеллдің еңбегі екенін айтты. Осы тұжырым бойынша, Теофанның басты еңбегі Синцеллдің шикі материалдарын біртұтас формада біріктіру болды. Теофанның жылнамасының бір бөлігі 284 жылы Диоклетианның таққа отыруынан (Георгий Синцеллдің жылнамасының аяқталуы) бастап 813 жылы Михаил I Рхангабестің құлауына дейінгі оқиғаларды қамтиды. Бұл бөлім Византия тарихындағы VII және VIII ғасырлардағы жоғалған авторлардың мәліметтерін сақтап қалғаны үшін құнды. Жұмыс екі бөлімнен тұрады: біріншісі жылдық тәртіппен реттелген хронологиялық тарихты ұсынады, ал екіншісінде өкінішке орай, қателіктерге толы хронологиялық кестелер бар. Теофан тек кестелерді дайындап, дұрыс жазылуы тиіс күндерге орын қалдырған, бірақ оларды басқа біреу толтырған болуы мүмкін (Хьюго фон Хуртер, Nomenclator literarius recentioris I, Инсбрук, 1903, 735). Хронологиялық бірінші бөлімде әлемнің және христиан дәуірінің жылдарын есептеуден басқа, Теофан кесте түрінде рим императорларының, парсы патшаларының, араб халифаларының және бес жоғары патриархтың билік мерзімін көрсетеді, бұл күрделі жүйе кейде шатасуға себеп болуы мүмкін. Бірінші бөлімде сындық ойлау және хронологиялық дәлдік болмаса да, ол көптеген византиялық жылнамалардан жоғары тұрады. Теофанның жылнамасы Юстин II (565) билік құрған кезеңнен бастап ерекше құнды, өйткені ол осы еңбегінде оның заманынан жеткен көздерге сүйенді. Теофанның жылнамасы кейінгі жылнамашылар тарапынан көп қолданылды, ал 873–875 жылдары папалық кітапханашы Анастасиус Никефор, Георгий Синцелл және Теофанның жылнамаларынан латын тілінде жинақ жасады, ол IX ғасырдың екінші жартысындағы Иоанн атты диакон үшін арналған еді, сонымен қатар ол Батыс Еуропаға белгілі болды. Сондай-ақ, Константин Порфирогениттің тапсырмасымен, негізінен анонимді авторлар тобы (Теофан Континуатус немесе Скрипторс пост Теофанем деп аталады) жазған, 961 жылға дейінгі жылнаманың алты кітабынан тұратын жалғасы да сақталған. Теофан Ислам дінінің пайғамбары Мұхаммедтің эпилепсиямен ауырғанын алғаш айтқан.

At the urgent request of his friend George Syncellus, Theophanes undertook the continuation of Syncellus' Chronicle (Χρονογραφία, Chronographia), during the years 810 to 815. The language used occupies a place midway between the stiff ecclesiastical and the vernacular Greek. He made use of three main sources: first, material already prepared by Syncellus; second, he probably made the use of a set of extracts made by Theodore Lector from the works of Socrates Scholasticus, Sozomenus, and Theodoret; and third, the city chronicle of Constantinople. Cyril Mango has argued that Theophanes contributed but little to the chronicle that bears his name, and that the vast bulk of its contents are the work of Syncellus; on this model, Theophanes' main contribution was to cast Syncellus' rough materials together in a unified form. Theophanes' part of the chronicle covered events from the accession of Diocletian in 284 (which is the point where the chronicle of George Syncellus ends) to the downfall of Michael I Rhangabes in 813. This part of the chronicle is valuable for having preserved the accounts of lost authorities on Byzantine history for the seventh and eighth centuries that would be otherwise have been lost. The work consists of two parts, wherein the first provides a chronological history arranged per annum, and the second contains chronological tables that are regrettably full of inaccuracies. It seems that Theophanes had only prepared the tables, leaving vacant spaces for the proper dates, but that these had been filled out by someone else (Hugo von Hurter, Nomenclator literarius recentioris I, Innsbruck, 1903, 735). In the chronological first part, in addition to reckoning by the years of the world and the Christian era, Theophanes introduces in tabular form the regnal years of the Roman emperors, of the Persian kings and Arab caliphs, and of the five ecumenical patriarchs, a complex system which sometimes leads to considerable confusion. The first part, though lacking in critical insight and chronological accuracy, greatly surpasses the majority of Byzantine chronicles. Theophanes's Chronicle is particularly valuable beginning with the reign of Justin II (565), as in his work, he then drew upon sources that have not survived his times

Theophanes' Chronicle was much used by succeeding chroniclers, and in 873–875 a Latin compilation was made by the papal librarian Anastasius from the chronicles of Nicephorus, George Syncellus, and Theophanes for the use of a deacon named Johannes in the second half of the ninth century and thus was known to Western Europe. There also survives a further continuation, in six books, of the Chronicle down to the year 961 written by a number of mostly anonymous writers (called Theophanes Continuatus or Scriptores post Theophanem), who undertook the work at the instructions of Constantine Porphyrogenitus. Theophanes was the first to claim that the Prophet of the Islamic religion Muhammad had epilepsy.