Кіріспе

Б.з.б. 1-ғасырдағы Лукрецийдің дидактикалық поэмасы «Заттардың табиғаты туралы» (De rerum natura) – б.з.б. 1-ғасырдағы римдік ақын және философ Лукрецийдің римдік оқырманға эпикурей философиясын түсіндіру мақсатымен жазған дидактикалық поэмасы. Шамамен 7400 дактилдік гексаметрден тұратын поэма алты атаусыз кітапқа бөлінген және поэтикалық тіл мен метафоралар арқылы эпикурей физикасын зерттейді. Атап айтқанда, Лукреций атомизм принциптерін, ақыл мен жанның табиғатын, сезім мен ойдың түсіндірмелерін, әлемнің қалыптасуын және оның құбылыстарын, сондай-ақ аспан және жердегі түрлі құбылыстарды зерттейді. Поэмада сипатталған ғалам осы физикалық заңдылықтарға сәйкес жұмыс істейді, оған римдік дәстүрлі құдайлардың араласуы емес, фортуна ("жай") басшылық етеді.

Өмірбаян

Грек философы Эпикур адамдардың бақытсыздығы мен құлдырауының негізгі себебі – құдайлардан қорқу және олардың қаһарына ұшыру мүмкіндігі екенін айтты. Бұл қаһар осы өмірдегі қайғы-қасіреттер мен болашақтағы кінәлілерге арналған мәңгілік азаптар арқылы көрінеді, ал егер бұл сезімдер күшті болмаса, өлімнен кейінгі қараңғылық пен қайғыға толы болашаққа қатысты белгісіз қорқыныш арқылы білінеді. Сондықтан Эпикур осы қорқынышты жоюды және оқырмандарының санасында тыныштық орнатуды өзінің мақсаты етіп қойды. Ол үшін Эпикур Демокриттің атомдық теориясын пайдаланып, материялық әлемнің Жоғарғы Күштің құрылысы емес, әуел бастан-ақ бар болған элементар бөлшектердің араласуынан пайда болғанын, олар белгілі бір қарапайым заңдармен басқарылатынын көрсетті. Ол құдайлардың (олардың бар екенін жоққа шығарған жоқ) мәңгілікке дейін өмір сүретінін, адамдарға тән құштарлықтардан, тілектерден және қорқыныштардан мүлдем бөлек екенін, әлем мен оның тұрғындарына бей-жай, олардың ізгіліктері мен күнәларына да әсер етпейтінін дәлелдеді. Бұл адамдардың олардан қорқуға қажеті жоқ екенін білдіреді. Лукрецийдің міндеті – осы көзқарастарды тартымды түрде толыққанды түсіндіру болды. Оның еңбегі – поэзия арқылы табиғаттағы барлық нәрсенің құдайлардың араласуынсыз, табиғи заңдармен түсіндірілуіне тырысу еді. Лукреций құдайлардың әлемімізді жаратқаны немесе оның жұмысына әлдебір жолмен араласатыны туралы түсінікпен табиғаттан тыс құбылыстарды байланыстырады. Ол осындай құдайлардан қорқуға қарсы тұрып, байқаулар мен аргументтер арқылы әлемдегі құбылыстарды табиғи нәрселер тұрғысынан түсіндіруге болады деп дәлелдейді, олар бос кеңістіктегі ұсақ атомдардың үнемі, бірақ мақсатсыз қозғалыстары мен өзара әрекеттесулерінің нәтижесі болып табылады.

Қысқаша мазмұны

Поэма состоит из шести безымянных книг, написанных дактилическим гексаметром. Первые три книги дают основополагающий отчет о бытии и ничто, материи и пространстве, атомах и их движении, бесконечности вселенной как во времени, так и в пространстве, закономерности воспроизводства (без чудес, все в своей естественной среде обитания), природе ума (анима, направляющая мысль) и духа (анима, чувственность) как материальных телесных сущностей, и их смертности, поскольку, по мнению Лукреция, они и их функции (сознание, боль) заканчиваются вместе с телами, которые их содержат и с которыми они переплетены. Последние три книги дают атомистическое и материалистическое объяснение явлений, занимающих человеческое сознание, таких как зрение и чувства, секс и размножение, природные силы и сельское хозяйство, небеса и болезни. Лукреций открывает свою поэму обращением к Венере не только как к матери Рима (Aeneadum genetrix), но и как к истинной матери природы (Alma Venus), призывая ее умиротворить своего возлюбленного Марса и избавить Рим от распрей. Выбор обращения к Венере мог быть обусловлен верой Эмпедокла в то, что Афродита представляет собой «великую созидательную силу в космосе». Учитывая, что Лукреций впоследствии утверждает, что боги далеки от человеческой жизни, многие поэтому считают это начало противоречивым: как Лукреций может молиться Венере, а затем отрицать, что боги слушают или заботятся о человеческих делах? После вступления поэма начинается с провозглашения положения о природе и бытии божеств, что приводит к тираде против зла суеверий. Затем Лукреций посвящает время исследованию аксиомы о том, что ничто не может произойти из ничего, и что ничто не может быть сведено к небытию (Nil fieri ex nihilo, in nihilum nil posse reverti). После этого поэт утверждает, что вселенная состоит из бесконечного числа атомов, рассеянных в бесконечной и огромной пустоте (Inane). Форма этих атомов, их свойства, их движения, законы, по которым они вступают в комбинацию и принимают формы и качества, воспринимаемые чувствами, вместе с другими предварительными сведениями об их природе и воздействиях, а также опровержением возражений и противоположных гипотез, занимают первые две книги. Эта книга рассматривает происхождение мира и всего, что в нем есть, движение небесных тел, смену времен года, день и ночь, возникновение и развитие человечества, общество, политические институты и изобретение различных искусств и наук, которые украшают и облагораживают жизнь. В длинной поэме разбросано более дюжины упоминаний о «Меммии» в различных контекстах в переводе, таких как «Меммий мой», «мой Меммий» и «прославленный Меммий». Согласно частым заявлениям Лукреция в своей поэме, основной целью работы было освободить разум Гая Меммия от сверхъестественного и страха смерти — и посвятить его в состояние атараксии, изложив философскую систему Эпикура, которого Лукреций прославляет как героя своей эпической поэмы. Однако цель поэмы остается предметом продолжающихся научных дебатов. Лукреций упоминает Меммия по имени четыре раза в первой книге, три раза во второй, пять раз в пятой и ни разу в третьей, четвертой или шестой книгах. В связи с этим расхождением в частоте упоминаний Лукрецием предполагаемого предмета своей поэмы Канненгиссе выдвигает теорию о том, что Лукреций написал первую версию «De rerum natura» для широкой публики, а затем пересмотрел ее, чтобы написать ее для Меммия. Однако имя Меммия является центральным в нескольких критических стихах поэмы, поэтому эта теория в значительной степени дискредитирована. Немецкие классики Иво Брунс и Самуэль Брандт выдвинули альтернативную теорию о том, что Лукреций изначально написал поэму, имея в виду Меммия, но его энтузиазм по отношению к своему покровителю со временем остыл. Стернс предполагает, что это произошло потому, что Меммий отказался от обещания оплатить строительство новой школы на месте старой эпикурейской школы. В поэме есть определенная ирония, а именно, что, хотя Лукреций восхваляет добродетель эпикурейской школы мысли, сам Эпикур советовал своим последователям не писать стихи, потому что считал, что это делает простое слишком сложным. Ближе к концу своей первой книги Лукреций защищает свое сочетание эпикуреизма и поэзии с помощью сравнения, утверждая, что философия, которую он исповедует, подобна лекарству: спасающему жизнь, но часто неприятному. Поэзия, с другой стороны, подобна меду, поскольку она «подсластитель, который засахаривает горькое лекарство эпикурейской философии и побуждает аудиторию проглотить его». (Примечательно, что Лукреций повторяет эти 25 строк почти дословно во введении к четвертой книге.)

Толықтығы

Өлеңнің қазіргі күйі оның аяқталмаған күйде жарық көргенін көрсетеді. Мысалы, поэма Афина обасын сипаттап жатқанда күрт аяқталады, бүкіл поэма бойынша артық бөлімдер кездеседі (мысалы, 1.820–821 және 2.1015–1016), сондай-ақ басқа да эстетикалық аяқталмаған тұстар бар, ал 5.155-те Лукреций құдайлардың мәнін кеңінен талқылайтынын айтады, бірақ ол ешқашан іске аспайды. Кейбір ғалымдар Лукреций өңдеуді, аяқтауды және басып шығаруды үлкермей қайтыс болғанын болжайды.

Классикалық антикалықтан орта ғасырға дейін

Мартин Фергюсон Смит Цицеронның жақын досы Тит Помпоний Аттик эпикурейшіл баспагер болғанын, ал оның құлдары «De rerum natura» кітабының ең алғашқы көшірмелерін жасаған болуы мүмкін дейді. Егер осылай болса, онда Цицерон Лукрецийдің еңбектерімен қалай танысқанын түсіндіруге болады. Шамамен 380 жылы, Әулие Иероним өзінің «Хроникасында» Цицеронның «De rerum natura» кітабына түзетулер мен редакциялық өзгерістер енгізгенін айтты, бірақ көптеген ғалымдар бұл қате пікір деп санайды. Дегенмен, ғалымдардың аз бөлігі Иеронимнің мәлімдемесіне сенуге болатынын айтады. Өлеңнің көшірмелері бірнеше ортағасырлық кітапханаларда сақталған, ал ең ерте сақталған қолжазбалар тоғызыншы ғасырға жатады. Дәуіт Баттерфилдтің сөзіне сүйенсек, ең ерте және ең танымал қолжазба – «Кодекс Oblongus», көбінесе O деп аталады. Бұл көшірме тоғызыншы ғасырдың басында жасалған және Каролингтер скрипторийінде (вероятно, Карл Великийдің сарайымен байланысты монастырьда) дайындалған. O қазір Лейден университетінің кітапханасында MS VLF 30 ретінде сақтаулы. Тоғызыншы ғасырға жататын осы қолжазбалардың екіншісі – «Кодекс Quadratus», көбінесе Q деп аталады. Бұл қолжазба, O-дан кейін, тоғызыншы ғасырдың ортасында көшірілген болуы мүмкін. Бүгінде Q да Лейден университетінің кітапханасында VLQ 94 ретінде сақталуда. Үшінші және тоғызыншы ғасырға жататын соңғы қолжазба – «Schedae Gottorpienses» фрагменті (көбінесе G деп аталады және Копенгагендегі Корольдік кітапханада сақталады) және «Schedae Vindobonenses» фрагменттері (көбінесе V және U деп аталады және Венадағы Австрия Ұлттық кітапханасында сақталады) Баттерфилдтің айтуынша, S деп аталады және тоғызыншы ғасырдың соңына жатады. Ғалымдар O, Q және S қолжазбаларын түпнұсқа архетиптің ұрпақтары деп есептейді, оны олар Ω деп атайды. Алайда, O архетиптің тікелей ұрпағы болса,

Қазіргі заманға қайта оралу

Еуропалық дереккөздерде Лукреций туралы IX-XV ғасырлар аралығында бірнеше сілтемелер бар (Ада Палмердің айтуынша, "ақын және оның өлеңі туралы толық емес, бірақ тұрақты білімді көрсетеді"), бірақ осы кезеңде «De rerum natura» қолжазбаларының бірі де сақталған жоқ. Керісінше, жоғарыда аталған үш ерте қолжазбадан басқа, белгілі барлық Лукреций қолжазбалары XV ғасырдан бастап немесе одан кейін жазылған. Бұл «De rerum natura» 1417 жылдың қаңтар айында Поджио Браччолини тауып алғандықтан, ол поэманы Фулдадағы бенедиктин кітапханасынан тапқан болуы мүмкін. Поджио тапқан қолжазба сақталмаған, бірақ оның досы Никколо де’Никколи жасаған көшірмесі («Codex Laurentianus 35.30») сақталды және бүгінде Флоренциядағы Лаурентиан кітапханасында сақталуда. Бұл еңбек Браччолини ресми түрде тауып алғанға дейін белгілі бір топтарда белгілі болғанын көрсетеді. Данте (1265–1321) Лукрецийдің өлеңін оқыған болуы мүмкін деген пікір бар, себебі оның «Құдайлық комедиясының» кейбір шумақтары «De rerum natura»-мен үлкен ұқсастық көрсетеді, бірақ бұл гипотезаны растайтын нақты дәлелдер жоқ. «De rerum natura» кітабының алғашқы басылымы 1473 жылы Ломбардиядағы Брешиа қаласында жарық көрді. Одан кейін тағы да бірнеше басылымдар шықты. Сонымен қатар, 1996 жылы ғана жарық көргенімен, Люси Хатчинсонның «De rerum natura» аудармасы, ағылшын тіліндегі алғашқы аударма болғандықтан, 1640-шы жылдардың соңында немесе 1650-ші жылдары аяқталған болуы мүмкін, бірақ ол қолжазба күйінде жарияланбады.

Классикалық антикалық

Лукрецийдің шығармаларына қатысты ең алғашқы жазбаша сын – римдік мемлекет қайраткері Цицеронның өзінің інісі Квинтке жазған хатында кездеседі. Онда Цицерон Лукрецийдің поэзиясын "шабытқа толы, бірақ сонымен қатар үлкен шеберлікпен жазылған" (Lucreti poemata, ut scribis, ita sunt, multis luminibus ingeni, multae tamen artis) деп сипаттайды. Сондай-ақ, римдік ақын Вергилий өзінің «Георгика» атты еңбегінің екінші кітабында Лукреций мен оның шығармасына сілтеме жасайды: «Өзінің аяқ астына барлық қорқыныштарды, өрескел тағдырды және ашкөз Ахеронттың шуын бағындырған адам бақытты» (felix qui potuit rerum cognoscere causas / atque metus omnis et inexorabile fatum / subiecit pedibus strepitumque Acherontis avari). Дэвид Седлинің «Стэнфорд философиялық энциклопедиясынан» келтірілінген сөзіне сәйкес, «Осы құрметпен айтылған сөздерімен Вергилий өлеңнің төрт маңызды тақырыбын тұжырымдайды: жалқы себеп-салдарлық түсіндірме, әлемнің қауіпті көрінуін жою, ерік-еркіндіктің қорғалуы және өлімнен кейін жанның жоқ болуы». Алайда, Манилийдің өлеңі әлемді стоик, детерминистік тұрғыдан қарастырады және Лукрецийдің дүниетанымының философиялық негіздеріне тікелей қарсы тұрады. (Қызықтай жайт, «De rerum natura» және «Astronomica» екеуі де 15 ғасырдың басында Поджио Браччолини тарапынан қайта ашылған). Бұған қоса, римдік Август дәуірінің ақыны Овидий өзінің «Аморлар» атты шығармасында Лукрецийдің шығармалары туралы былай деп жазады: «Ұлы Лукрецийдің өлеңдері тек әлемнің аяқталу күні келгенде ғана жойылады» (Carmina sublimis tunc sunt peritura Lucreti / exitio terras cum dabit una dies), ал күміс дәуірінің ақыны Стаций өзінің «Сильва» атты еңбегінде Лукрецийді «білімі мол» деп мақтайды. Дэвид Баттерфилд сондай-ақ, «De rerum natura» шығармасына «айқын эхолар және/немесе жауаптар» римдік элегиялық ақындар Катулл, Проперций және Тибулл, сондай-ақ лирикалық ақын Горацийдің шығармаларында байқалатынын жазады. Проза жазушыларына келетін болсақ, олардың көпшілігі Лукрецийдің өлеңдерінен цитата келтіреді немесе «De rerum natura» шығармасына зор құрмет көрсетеді, олардың ішінде Витрувий («De Architectura»), Марк Веллей Патеркул («Historiae Romanae»), Квинтилиан («Institutio Oratoria»), Тацит («Dialogus de oratoribus»), Марк Корнелий Фронтон («De eloquentia»), Корнелий Непос (Аттик туралы өмірбаяны), Апулей («De Deo Socratis») және Гай Юлий Гигин («Фабулалар») бар. Сонымен қатар, Плиний Үлкен өзінің «Табиғат тарихы» еңбегінің басында Лукрецийді (дереккөз ретінде, мүмкін, оның «De rerum natura» шығармасын айтады) көрсетеді, ал Кіші Сенека өзінің бірнеше еңбектерінде «De rerum natura» шығармасынан алты үзінді келтіреді.

Ежелгі дәуірдің соңы және орта ғасырлар

Лукреций дінге және өлмейтін жан болды деген пікірге сын айтқандықтан, оның өлеңі ерте шіркеу әкелерінің көпшілігі тарапынан жамандалды. Ерте христиан апологы Лактанций, әсіресе, өзінің "Құдайлық институттары және оның тұжырымы" ("The Divine Institutes and its Epitome") және "Құдайдың ашуы туралы" ("De ira Dei") еңбектерінде Лукрецийді жиі келтіріп, сынап жазған. Лактанцийден кейін шіркеу әкелері Лукрецийге көбінесе теріс мағынада сілтеме жасады немесе оның еңбегіне назар аударды. Бұған бірден-бір ерекшелік – Севильялық Исидор, ол 7-ші ғасырдың басында вестготтар патшасы Сисебутқа арналған астрономия және табиғат тарихы туралы "De natura rerum" атты еңбегін жазды. Осы еңбекте де, сондай-ақ оның кеңінен танымал "Этимологияларында" (шамамен 600-625 жж.) Исидор Лукрецийдің барлық кітаптарынан, үшінші кітабынан басқа, он екі рет цитата келтіреді. (Шамамен бір ғасырдан кейін британдық тарихшы және шіркеу докторы Беда да "De natura rerum" деп аталатын еңбек жазды, ол ішінара Исидордың еңбегіне негізделген, бірақ Лукрецийдің өлеңінен хабарсыз болған сияқты.)

Қайта өрлеу дәуірі мен қазіргі заман

Монтеньдің 1563 жылы Парижде Денис Ламбин басып шығарған латын тіліндегі басылымы болды, оған ол көптеген түсініктемелер қосты. Оның "Эсселерінде" "De rerum natura" кітабынан шамамен жүзге жуық цитата кездеседі. Көшірмелері болған белгілі тұлғалардың қатарында Бен Джонсон бар, оның көшірмесі Гарвард университетінің Хоутон кітапханасында сақталады; сондай-ақ Томас Джефферсон, ол кем дегенде бес латын нұсқасымен қатар ағылшын, итальян және француз тілдеріне жасалған аудармаларды иеленген. Оның ықпалы ерекше түрде испандық-американдық философ Джордж Сантаянаның еңбектерінде көрінеді, ол Лукрецийді Данте мен Гетемен бірге "Үш философиялық ақын" кітабында жоғары бағалаған, бірақ ақынның физикалық жүйесіне, оның рухани толғаныстарына қарағанда көбірек қызығушылық танытқан (соңғысын "қиналулы, ұяң және қасіретті" деп сипаттаған). 2011 жылы тарихшы және әдебиеттанушы Стивен Гринблатт поэма туралы танымал тарихи кітап жазды, ол "Бұрылыс: Әлем қалай заманауи болды" деп аталды. Гринблат бұл еңбекте Поджио Браччолинидің "De rerum natura" кітабын тауып алуы қазіргі заманға серпіліс берген маңызды идеяларды қайта жаңғыртқанын айтады. Кітап жақсы қабылданып, 2012 жылы жалпы тақырыптағы әдебиет үшін Пулитцер сыйлығына және 2011 жылы беймәлім әдебиет үшін Ұлттық кітап сыйлығына ие болды.