Жабайы мысық – жануарлар әлемінің қызықты өкілі. IUCN тізімінде LC санатында, CITES A2 статусына ие. Тарихы 1776 жылға дейін жетеді, алғашқы сипаттамасы Гульденштедтқа тиесілі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орташа өлшемді жабайы мысық
Medium sized wild cat
Speciesbox
| name = Jungle cat
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A2
| status2 system = CITES
| status2 ref =
Speciesbox
| name = Jungle cat
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A2
| status2 system = CITES
| status2 ref =
Таксономиялық тарихы
Балтық немісінің табиғат зерттеушісі Иоганн Антон Гюльденштедт Ресей империясының оңтүстік шебіндегі Терек өзені маңында 1768–1775 жылдары Екатерина II тапсырмасымен зерттеген аймақта алғашқы орман мысығын ұстады. Ол бұл мысықты 1776 жылы «Чаус» деген атпен сипаттады. 1778 жылы Иоганн Кристиан Даниэль фон Шребер «chaus» атауын түр ретінде пайдаланды, сондықтан ол биноминалды автор деп есептеледі. Пол Мацши 1912 жылы, ал Джоэл Асаф Аллен 1920 жылы Гюльденштедт номенклатурасының дұрыстығына күдік келтіріп, *Felis auriculis apice nigro barbatis* атауы биномен емес, демек, дұрыс емес екенін, ал «chaus» ғылыми атаудың бір бөлігі емес, жалпы атау ретінде қолданылғанын дәлелдеді. 1820 жылдары Эдуард Рюппель Нил дельтасындағы Манзала көліне жақын жерден бір аналық орман мысығын жинады. Томас Хардвиктің үнді жабайы жануарларының суреттері жинағында 1830 жылы Джон Эдвард Грей «туысқан мысық» (*Felis affinis*) деп атаған үнді орман мысығының алғашқы суреті бар. Екі жылдан кейін Иоганн Фридрих фон Брандт египеттік орман мысығының ерекшелігін мойындап, *Felis rüppelii* деген атпен жаңа түрді ұсынды. Сол жылы Үндістанның Батыс Бенгалия штатындағы Миднапур орманында ауланған мысықтың терісі Бенгалиялық Азиялық қоғамның отырысында ұсынылды. Үлгіні сыйлаған Дж.Т. Пирсон оны *Felis kutas* деп атауды ұсынды, себебі оның түсі *Felis chaus*-тан өзгеше болды. Исидор Жоффруа Сен-Илер 1844 жылы Виктор Жакмон есімімен Солтүстік Үндістанның Дехра-Дун аймағындағы орман мысығын *Felis jacquemontii* деп сипаттады. 1836 жылы Брайан Хоутон Ходжсон Непалда көптеп кездесетін қызыл құлақты мысықты мысық деп жариялап, оны *Lynchus erythrotus* деп атады; ал Эдвард Фредерик Келарт 1852 жылы Шри-Ланкадан алынған алғашқы орман мысығының терісін сипаттап, оның Ходжсонның қызыл мысығына өте ұқсас екенін атап өтті. Уильям Томас Бланфорд 1876 жылы *Felis shawiana*-ны сипаттағанда, Яркант және Кашгар аймақтарының жазықтарынан алынған мысық терілері мен бас сүйектерінің қарақұйрыққа ұқсас екенін көрсетті. Николай Северцов 1858 жылы *Catolynx* деген туыс атауын ұсынды, ал 1869 жылы Леопольд Фитцингер оны *Chaus catolynx* деп атауды ұсынды. 1898 жылы Уильям Эдвард де Уинтон Кавказ, Персия және Түркістандық үлгілерді *Felis chaus typica* деп жіктеуді ұсынды, ал Үнді субконтинентінен алынған жеңіл денелі үлгілерді *F. c. affinis* деп қайта жіктеді. Ол египеттік орман мысығын *F. c. nilotica* деп атады, себебі *Felis rüppelii* басқа мысыққа қолданылған еді. 1864 жылы Иерихон маңынан жиналған тері оны жаңа түрге, *F. c. furax*-қа сипаттауға итермеледі, себебі бұл тері басқа египеттік орман мысығының терілерінен кішкентай болды. Бірнеше жылдан кейін Альфред Неринг Палестинада жиналған орман мысығының терісін сипаттап, оны *Lynx chrysomelanotis* деп атады. Реджинальд Иннес Покок 1917 жылы фелидтердің номенклатурасын қарап шығып, орман мысығын *Felis* туысына жатқызды. 1928 жылы Олдфилд Томас тағы бір түрді, *Felis chaus fulvidina* деп атады. 1880 жылдары Ауғанстанға жасалған экспедиция кезінде сүтқоректілердің терілері жиналып, кейін Үндістан мұражайына тапсырылды. Елдің солтүстігіндегі Маймана аймағынан алынған бір мысық терісі бастапқыда *Felis caudata* деп анықталды, бірақ салыстыру үшін терілер болмағандықтан автор оның дұрыс екеніне сенімді болған жоқ. Берлиндегі Зоологиялық мұражайда жиналған Азиялық жабайы мысық терілерін зерттеген неміс зоологы Зуковский Маймана мысығының терісін қайта қарап, оның үлкендігі мен қысқа құйрығына байланысты оны жаңа түр деп атап, ғылыми атауын *Felis (Felis) maimanah* деп берді. Зуковский бұл мысықты Аму-Дарья өзенінің оңтүстігіндегі аймақта мекендейтінін болжады. Орыс зоологы Огнев Зуковскийдің бағалауын мойындады, бірақ бұл мысықтың дұрыс таксономиялық жіктелуі үшін қосымша материал қажет екенін айтты. Британдық таксономист Покок өзінің өлімінен кейін жарық көрген *Felis* туысының терілері мен бас сүйектері туралы монографиясында Зуковскийдің бағалауына да, Ауғанстанның орман мысығының терілеріне де сілтеме жасамады. Британдық табиғат зерттеушісі Эллерман және зоолог Моррисон Скотт Маймана мысығының терісін *Felis chaus*-тың бір түрі деп қарастырды. 1969 жылы орыс биологы Гептнер Орталық Азиядағы Вахш өзенінің төменгі ағысынан алынған орман мысығын сипаттап, *Felis (Felis) chaus oxiana* деген атауды ұсынды.
The Baltic German naturalist Johann Anton Güldenstädt was the first scientist who caught a jungle cat near the Terek River at the southern frontier of the Russian empire, a region that he explored in 1768–1775 on behalf of Catherine II of Russia. He described this specimen in 1776 under the name "Chaus". In 1778, Johann Christian Daniel von Schreber used chaus as the species name and is therefore considered the binomial authority. Paul Matschie in 1912 and Joel Asaph Allen in 1920 challenged the validity of Güldenstädt's nomenclature, arguing that the name Felis auriculis apice nigro barbatis was not a binomen and therefore improper, and that "chaus" was used as a common name rather than as part of the scientific name. In the 1820s, Eduard Rüppell collected a female jungle cat near Lake Manzala in the Nile Delta. Thomas Hardwicke's collection of illustrations of Indian wildlife comprises the first drawing of an Indian jungle cat, named the "allied cat" (Felis affinis) by John Edward Gray in 1830. Two years later, Johann Friedrich von Brandt proposed a new species under the name Felis rüppelii, recognising the distinctness of the Egyptian jungle cat. The same year, a stuffed cat was presented at a meeting of the Asiatic Society of Bengal that had been caught in the jungles of Midnapore in West Bengal, India. J. T. Pearson, who donated the specimen, proposed the name Felis kutas, noting that it differed in colouration from Felis chaus. Isidore Geoffroy Saint Hilaire described a jungle cat from the area of Dehra Dun in northern India in 1844 under the name Felis jacquemontii in memory of Victor Jacquemont. In 1836, Brian Houghton Hodgson proclaimed the red eared cat commonly found in Nepal to be a lynx and therefore named it Lynchus erythrotus; Edward Frederick Kelaart described the first jungle cat skin from Sri Lanka in 1852 and stressed upon its close resemblance to Hodgson's red cat. William Thomas Blanford pointed out the lynx like appearance of cat skins and skulls from the plains around Yarkant County and Kashgar when he described Felis shawiana in 1876. Nikolai Severtzov proposed the generic name Catolynx in 1858, followed by Leopold Fitzinger's suggestion to call it Chaus catolynx in 1869. In 1898, William Edward de Winton proposed to subordinate the specimens from the Caucasus, Persia and Turkestan to Felis chaus typica, and regrouped the lighter built specimens from the Indian subcontinent to F. c. affinis. He renamed the Egyptian jungle cat as F. c. nilotica because Felis rüppelii was already applied to a different cat. A skin collected near Jericho in 1864 led him to describe a new subspecies, F. c. furax, as this skin was smaller than other Egyptian jungle cat skins. A few years later, Alfred Nehring also described a jungle cat skin collected in Palestine, which he named Lynx chrysomelanotis. Reginald Innes Pocock reviewed the nomenclature of felids in 1917 and classified the jungle cat group as part of the genus Felis. Another subspecies, Felis chaus fulvidina, was named by Oldfield Thomas in 1928. During an expedition to Afghanistan in the 1880s, mammal skins were collected and later presented to the Indian Museum. One cat skin without a skull from the area of Maimanah in the country's north was initially identified as of Felis caudata, but in the absence of skins for comparison the author was not sure whether his identification was correct. In his revision of Asiatic wildcat skins collected in the Zoological Museum of Berlin, the German zoologist Zukowsky reassessed the Maimanah cat skin, and because of its larger size and shorter tail than caudata skins proposed a new species with the scientific name Felis (Felis) maimanah. Zukowsky assumed that the cat inhabits the region south of the Amu Darya River. The Russian zoologist Ognev acknowledged Zukowsky's assessment but also suggested that more material is needed for a definite taxonomic classification of this cat. In his posthumously published monograph about skins and skulls of the genus Felis in the collection of the Natural History Museum, the British taxonomist Pocock referred neither to Zukowsky's appraisal nor to jungle cat skins from Afghanistan. The British natural historian Ellerman and zoologist Morrison Scott tentatively subordinated the Maimanah cat skin as a subspecies of Felis chaus. In 1969, the Russian biologist Heptner described a jungle cat from the lower course of the Vakhsh River in Central Asia and proposed the name Felis (Felis) chaus oxiana.
Жіктеу
2005 жылы «Әлемдегі сүтқоректілер түрлері» авторлары 10 түршесін жарамды таксондар ретінде мойындады. Амудария өзенінің оң жақ салалары бойында, Вахш өзенінің төменгі ағысында шығысқа қарай Ғыссар аңғарына дейін және Душанбеден сәл артыққа дейін таралған. Жаңғақ мысығы – Felidae тұқымдасының Felis туысына жатады. Үндістанның әртүрлі биогеографиялық аймақтарындағы 55 жабайы мысықтың мтДНК талдауы нәтижелері жоғары генетикалық әртүрлілікті және популяциялар арасындағы салыстырмалы түрде төмен айырмашылықты көрсетті. Орталық Үндістанның F. c. kutas популяциясы, Thar F. c. prateri популяцияларын қалғандарынан, ал Оңтүстік Үндістанның F. c. kelaarti популяцияларын Солтүстік Үндістанның F. c. affinis популяцияларынан бөліп тұрады. Орталық Үндістан популяциялары генетикалық жағынан солтүстікке қарағанда оңтүстікке жақын.
In 2005, the authors of Mammal Species of the World recognized 10 subspecies as valid taxa. along the right tributaries of the Amu Darya River, in the lower courses of the Vakhsh River ranging eastwards to the Gissar Valley and slightly beyond Dushanbe. The jungle cat is a member of the genus Felis within the family Felidae. Results of an mtDNA analysis of 55 jungle cats from various biogeographic zones in India indicate a high genetic variation and a relatively low differentiation between populations. It appears that the central Indian F. c. kutas population separates the Thar F. c. prateri populations from the rest and also the south Indian F. c. kelaarti populations from the north Indian F. c. affinis ones. The central Indian populations are genetically closer to the southern than to the northern populations.
Сипаттамалары
Жаңғақ мысығы – орташа өлшемді, ұзын аяқты мысық және қазіргі Felis түрлерінің ішіндегі ең ірісі. Басы мен денесінің ұзындығы әдетте арасында болады. Оның иық биіктігі шамамен және салмағы құрайды. Бас сүйегінің шеке сүйек арқасы аймағында кең, сондықтан осы мысықтың басы салыстырмалы түрде дөңгелек көрінеді. Балапандары жолақты және дақты болады, ал ересектер кейбір белгілерін сақтап қалуы мүмкін. Денесін қара ұштарлы түк жабады, бұл мысыққа ұсақ-ұсақ нүктелі көрініс береді. Қарны әдетте дененің қалған бөлігінен ақшыл, ал мойны - ақ түсті болады. Жүні, ішкі бөліктеріне қарағанда, арқасында тығыз. Жыл бойы екі рет түлейді; жаздағы түк қысқыға қарағанда нашар және ақшыл болады. Алдыңғы аяқтарының ішкі жағында төрт-бес сақина байқалады, сыртында көмескі іздер болуы мүмкін. Қара ұшты, ұзын құйрығының соңғы үштен бірінде екі-үш қара сақинасы бар.
The jungle cat is a medium sized, long legged cat, and the largest of the extant Felis species. The head and body length is typically between It stands nearly at shoulder and weighs The skull is fairly broad in the region of the zygomatic arch; hence the head of this cat appears relatively rounder. Kittens are striped and spotted, and adults may retain some of the markings. Dark tipped hairs cover the body, giving the cat a speckled appearance. The belly is generally lighter than the rest of the body and the throat is pale. The fur is denser on the back compared to the underparts. Two moults can be observed in a year; the coat is rougher and lighter in summer than in winter. The insides of the forelegs show four to five rings; faint markings may be seen on the outside. The black tipped tail, long, is marked by two to three dark rings on the last third of the length.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жаңғақ мысығы Таяу Шығыста, Кавказда, Үндістан субконтинентінде, Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азияда, Шри-Ланкада және Қытайдың оңтүстігінде кездеседі. Палестина аумақтарында 2012-2016 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулер кезінде Батыс жағалаудағы Наблус, Рамалла, Иерихон және Иерусалим облыстарында тіркелді. Иранда ол жазықтар мен егістік жерлерден бастап, кем дегенде 23 провинцияның 31-інде, әр түрлі биіктіктегі тауларға дейін әр түрлі мекендеу орындарында қоныстанады. Пакистанда ол Харипур, Дера Исмаил Хан, Сиалкот аудандары мен Ланг көлі қорығында фотоға түсірілді. Үндістанда бұл ең көп кездесетін кішкентай жабайы мысық. Непалда ол 2014 және 2016 жылдар аралығында Аннапурна қорық аймағындағы альпілік жағдайда тіркелді. Малайзияда 2010 жылы Селангор штатындағы бөлінген орманды жерде тіркелді. Ежелгі Египетте мысықтардың арасынан жаңғақ мысықтарының бірнеше мумиясы табылды.
The jungle cat is found in the Middle East, the Caucasus, the Indian subcontinent, central and Southeast Asia, Sri Lanka and in southern China. In the Palestinian territories, it was recorded in the Nablus, Ramallah, Jericho and Jerusalem Governorates in the West Bank during surveys carried out between 2012 and 2016. In Iran, it inhabits a variety of habitat types from plains and agriculture lands to mountains ranging from elevations of in at least 23 of 31 provinces of Iran. In Pakistan, it was photographed in Haripur, Dera Ismail Khan, Sialkot Districts and Langh Lake Wildlife Sanctuary. In India, it is the most common small wild cat. In Nepal, it was recorded in alpine habitat at elevations of in Annapurna Conservation Area between 2014 and 2016. In Malaysia, it was recorded in a highly fragmented forest in the Selangor state in 2010. A few jungle cat mummies were found among the cats in ancient Egypt.
Экология және мінез-құлық
Жәндікті мысық көбінесе күндіз белсенді болады және күні бойы аң аулайды. Күннің ең ыстық сағаттарында оның қозғалысы азаяды. Ол тесіктерде, тығыз шөптерде және бұталарда демалады. Қыс күндері күнге күйінеді. Жәндікті мысықтар кейде түнде де жүреді деген болжам бар, бірақ бұл, әдетте, жемнің болуына байланысты өзгеруі мүмкін. Жәндікті мысықтың мінез-құлқы жан-жақты зерттелмеген. Ол табиғаты бойынша жалғыз өмір сүреді, жұптасу маусымынан басқа уақытта өз тегінің өкілдерімен қарым-қатынас жасамайды. Ана мен бала арасындағы байланыс ең маңыздысы. Аумақтарын зәр шашырату және иіс қалдыру арқылы қорғайды; кейбір ата мысықтар оларды белгілеу үшін беттерін заттарға ысқылайды. Қауіпке тап болғанда, шабуылға түспес бұрын дауыстап, кішкентай арыстандай ұрысады – бұл Felis туысына жататын басқа мысықтарға тән емес. Жәндікті мысықтың мявқалауы да үй мысығына қарағанда төменгірақ болады.
The jungle cat is typically diurnal and hunts throughout the day. Its activity tends to decrease during the hot noon hours. It rests in burrows, grass thickets and scrubs. It often sunbathes on winter days. Jungle cats have been estimated to walk at night, although this likely varies depending on the availability of prey. The behaviour of the jungle cat has not been extensively studied. Solitary in nature, it does not associate with conspecifics, except in the mating season. The only prominent interaction is the mother kitten bond. Territories are maintained by urine spraying and scent marking; some males have been observed rubbing their cheeks on objects to mark them. When it encounters a threat, the jungle cat will vocalise before engaging in attack, producing sounds like small roars – a behavior uncommon for the other members of Felis. The meow of the jungle cat is also somewhat lower than that of a typical domestic cat.
Тамақ пен аңшылық
Негізінен ет жейтін, бұл мысық кішкентай сүтқоректілерді, мысалы, құмтық, қоян және кеміргіштерді ұнатады. Ол сондай-ақ құстарды, балықтарды, бақаларды, жәндіктерді және кішкентай жыландарды аулайды. Оның жемтігінің салмағы әдетте аз, бірақ кейде жас газель сияқты ірі сүтқоректілер де кездеседі. Жаңғақ мысығы олжасын жақындап барып, содан кейін шапшаң жүгіріп немесе секіріп аулайды; өткір құлақтары олжаның орнын анықтауға көмектеседі. Ол жемтігін ұстау үшін әртүрлі тәсілдерді қолданады. Мысықтың шаңырақтарда шаян-шаңқыр іздегені байқалған. Қарақұйрық сияқты, жаңғақ мысығы да құстарды ұстау үшін бір немесе екі рет биікке секіре алады.
Primarily a carnivore, the jungle cat prefers small mammals such as gerbils, hares and rodents. It also hunts birds, fishes, frogs, insects and small snakes. Its prey typically weighs less than , but occasionally includes mammals as large as young gazelles. The jungle cat hunts by stalking its prey, followed by a sprint or a leap; the sharp ears help in pinpointing the location of prey. It uses different techniques to secure prey. The cat has been observed searching for musk rats in their holes. Like the caracal, the jungle cat can perform one or two high leaps into the air to grab birds.
Көбею
Екі жыныстың да жыныстық пісілуі бір жасқа келгенде басталады. Аналықтары қаңтардан наурызға дейін шамамен бес күнге дейін жыныстық қызуға (оэструсқа) енеді. Еркектерде сперматогенез негізінен ақпан және наурыз айларында жүзеге асады. Оңтүстік Түрікменстанда жұптасу қаңтардан ақпанның басына дейін болады. Жұптасу маусымы еркектер арасында үстемдік үшін болатын шулы шайқаспен сипатталады. Жұптасу мінез-құлқы үй мысығындағыдай: еркек аналықты қуалайды, оның мойнын ұстап, оған мініп алады. Танысу кезінде дауыс шығару және флехмен байқалады. Сәтті жұптасудан кейін аналық дауыспен айқайлайды және серігіне қарсылық көрсетеді. Содан кейін жұптар ажырасады. Жабайы мысықтың тұтқындықta өмір сүру ұзақтығы 15-20 жылды құрайды; бұл жағдайда табиғаттағыдан ұзақ болуы мүмкін.
Both sexes become sexually mature by the time they are one year old. Females enter oestrus lasting for about five days, from January to March. In males, spermatogenesis occurs mainly in February and March. In southern Turkmenistan, mating occurs from January to early February. The mating season is marked by noisy fights among males for dominance. Mating behaviour is similar to that in the domestic cat: the male pursues the female in oestrus, seizes her by the nape of her neck and mounts her. Vocalisations and flehmen are prominent during courtship. After a successful copulation, the female gives out a loud cry and reacts with aversion towards her partner. The pair then separate. The lifespan of the jungle cat in captivity is 15 to 20 years; this is possibly higher than that in the wild.
Қауіптер
Жаңғақ мысығына төнген негізгі қауіптерге ылғалды жерлерді жою, бөгеттер салу, қоршаған ортаның ластануы, индустрияландыру және урбанизация сияқты орта тұру орындарының жойылуы жатады. Түркия мен Иранда заңсыз аң аулау қауіпті құрайды. Оның Оңтүстік-Шығыс Азияда сирек кездесуіне себеп жоғары деңгейдегі аң аулау болуы мүмкін. Бұл Таяу Шығыста да сирек кездеседі. Иорданияда Ярмук және Иордан өзендерінің арналары маңындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің кеңеюі салдарынан қатты зардап шегеді, онда фермерлер құс шаруашылығына шабуыл жасағаны үшін жаңғақ мысықтарын аулап, уландырады. Ол Ауғанстанда да сирек кездеседі және қауіп төңкеріліп тұр. 1979 жылы бұл саудаға тыйым салынғанға дейін Үндістан жаңғақ мысығының терілерін көп мөлшерде экспорттады; елде, Мысырда және Ауғанстанда заңсыз сауда белсенділігі әлі де жалғасуда. Алайда, 1990 жылдардың басынан бері жаңғақ мысықтарын кездестіру сирек, аң аулау мен орта тұру орындарының жойылуына байланысты олардың саны күрт азайды. Бүгінде елдегі олардың ресми статусы – аса қауіпті түр. Камбоджа, Лаос және Вьетнамда жаңғақ мысықтарына қарсы кең аулау жүргізілді. Шекаралық базарларда кейде терілері тіркеледі, ал Мьянма немесе Камбоджадан әкелінген тірі мысықтар кейде Таиландтың Хао Кхио және Чианг Май зоопарктерінде кездеседі.
Major threats to the jungle cat include habitat loss such as the destruction of wetlands, dam construction, environmental pollution, industrialisation and urbanisation. Illegal hunting is a threat in Turkey and Iran. Its rarity in Southeast Asia is possibly due to high levels of hunting. It is rare in the Middle East. In Jordan, it is highly affected by the expansion of agricultural areas around the river beds of Yarmouk and Jordan rivers, where farmers hunted and poisoned jungle cats in retaliation for attacking poultry. It is also considered rare and threatened in Afghanistan. India exported jungle cat skins in large numbers, until this trade was banned in 1979; some illegal trade continues in the country, in Egypt and Afghanistan. However, since the early 1990s, jungle cats are rarely encountered and have suffered drastic declines due to hunting and habitat destruction. Today, their official status in the country is critically endangered. In Cambodia, Laos and Vietnam, jungle cats have been subject to extensive hunting. Skins are occasionally recorded in border markets, and live individuals, possibly taken from Myanmar or Cambodia, occasionally turn up in the Khao Khieo and Chiang Mai zoos of Thailand.
Қорғау
Жунглилік мысық CITES-тің II қосымшасына енгізілген. Бангладеш, Қытай, Үндістан, Израиль, Мьянма, Пәкістан, Тәжікстан, Таиланд және Түркияда оны аулауға тыйым салынған. Алайда, Бутан, Грузия, Лаос, Ливан, Непал, Шри-Ланка және Вьетнамда қорғалатын аумақтардан тыс жерлерде заңдық қорғау қарастырылмаған.
The jungle cat is listed under CITES Appendix II. Hunting is prohibited in Bangladesh, China, India, Israel, Myanmar, Pakistan, Tajikistan, Thailand and Turkey. But it does not receive legal protection outside protected areas in Bhutan, Georgia, Laos, Lebanon, Nepal, Sri Lanka and Vietnam.