Кіріспе

Евангелиедегі әлеуметтік әділдікке баса назар аударатын саяси идеологиялық қозғалыс, жалпы алғанда христиандық солшыл қозғалыстар.

Христиандық солшылдық – христиандық саяси және әлеуметтік қозғалыстардың кең ауқымы, олар негізінен әлеуметтік әділдік принциптерін қабылдайды және христиандық ілімдерді түсіндіруге негізделген әлеуметтік ілімді немесе әлеуметтік жақсы хабарды қолдайды. Халықаралық саяси ойдың алуан түрлілігін ескере отырып, «христиандық солшылдық» термині әртүрлі елдерде әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін. Көптеген ортақ белгілері болғанымен, христиандық солшылдық либералды христиандықтан ерекшеленеді, яғни барлық христиандық солшылдар либералды христиандар емес, және керісінше. АҚШ-та христиандық солшылдық көбінесе заманауи либерализм мен прогрессивизммен үйлеседі, әлеуметтік жақсы хабарды жақсырақ әлеуметтік және экономикалық теңдікке жету үшін пайдаланады. Христиандық анархизм, коммунизм және социализм – христиандық солшылдықтың ішкі салалары. «Коммунистік манифесттің» авторлары Карл Маркс пен Фридрих Энгельс екеуі де христиандық ортада тәрбиеленген, бірақ екеуі де берілген діншіл христиандар болған жоқ.

Терминология

Солшыл-оңшыл саяси спектрдегі кез келген ағым сияқты, «христиандық солшыл» деген белгі де шамамен ғана дұрыс келеді, және әртүрлі көзқарастарды ұстанатын топтар мен адамдарды қамтиды. «Солшыл» терминіне көптеген құндылықтар жатады, олардың кейбіреулерін түрлі христиандық қозғалыстар мен жеке тұлғалар қабылдауы мүмкін, ал кейбіреулерін қабылдамауы мүмкін. Бұл термин, діни бірлестіктің ресми емес атауы ретінде, оны көбінесе танымал «христиандық оңшыл» немесе «діни оңшыл» ағымынан, сондай-ақ оның жетекшілерінен және саяси көзқарастарынан ажыратады. Христиандық солшыл, солшылдыққа бейім саясаттың – экономикалық немесе әлеуметтік болсын – христиандық сенімдеріне қайшы келетінін мойындамайды. Солшыл деп сипатталатын ең көп таралған діни көзқарас – әлеуметтік әділдік, яки кедей және зәру азшылық топтарына қамқорлық жасау. Осы бағытты қолдаушылар барлыққа бірдей денсаулық сақтау, әлеуметтік жәрдем, білім беруге субсидия, шетелдік көмек және мүңкісіздердің жағдайын жақсартуға бағытталған артықшылықтарды жақтауы мүмкін. Теңдік принципіне негізделген христиандық солшылдың жақтаушылары, қысымға ұшырағандардың мүддесін қорғауды өздерінің діни парызының бір бөлігі деп санайды. Бұл пікірді растау үшін Матай 25:31–46 аяттары жиі келтіріледі. Барлық ірі діндерде басқаларға көмектесу қағидасы бар болғандықтан, түрлі діндердің өкілдері әлеуметтік әділдікті өздерінің сенімдеріне сай келетін қозғалыс деп есептейді. «Әлеуметтік әділдік» термині 1840 жылдары Иса қоғамының итальяндық католик ғалымы Луиджи Тапарелли қолданған, оған Тома Аквиннің еңбектері шабыт берген. Христиандық солшыл, әлеуметтік әділдік, биліктен бас тарту, қарапайымдық, кешірім және дұғаның жеке бақылауы (қоғамдық міндеттеме емес) Жақсы Жаңалықта талап етілетінін айтады. Киелі кітапта Исаның байлар мен билік иелеріне қарағанда кедейлер мен мүңкісіздерді қолдағаны көптеген рет айтылған. Христиандық солшыл мұндай ұстанымның маңызды екенін тұжырымдайды. «Екінші жаққа бұру» қағидасын ұстана отырып, олар «көзге көз» принципін жоққа шығарады және кейде милитаризмді қолдайтын саясатқа қарсы шығып, бейбітшілікке ұмтылады. Орта ғасырлардағы вальденс сектасы солшыл сипатқа ие болған. Христиандық солшылдың кейбір өкілдері, сондай-ақ дінсіз социалистер, Ізгі хабарлардан анархизм, коммунизм және социализм үшін қолдау табады, мысалы, Михаил Горбачев Исаны «алғашқы социалист» деп атады. Христиандық солшыл – кең ауқымды санат, оған христиандық социализм, сондай-ақ өзін социалист деп санамайтын христиандар да кіреді.

Алғашқы жылдар

19 ғасырда дінге қарсы болған социализм және коммунизм сияқты солшыл қозғалыстардың көп бөлігі үшін, кейбір беделді шіркеулер революцияны өз мәртебесі мен билігіне қауіп деп қарастырған дін қызметкерлерімен басқарылды. Шіркеу кейде құрылыстың бір бөлігі ретінде қарастырылды. Америка Құрама Штаттарында, Францияда және Ресейде болған төңкерістердің бір бөлігі беделді шіркеулерге, немесе дәлірек айтқанда, олардың жетекші дін қызметкерлеріне қарсы бағытталды және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін орнатты. 19 ғасырда кейбір жазушылар мен белсенділер христиандық социализм мектебін дамытты, ол социалистік принциптерді христиандық теология мен тәжірибесіне енгізді. Роберт Оуэн, Анри де Сент-Симон сияқты ерте социалистік ойшылдар өз социализм теорияларын христиандық принциптерге негіздеді. Карл Маркс және Фридрих Энгельс осы теорияларға қарсы тұрып, "Коммунистік манифест" еңбегінде социализмнің секулярлық теориясын жасады.

Солшылдық пен христиандықтың одақтастығы

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында кейбір адамдар нағыз христиандықтың солшыл көзқарастармен көп ортақ екенін айта бастады. Августин Гипполықтың «Құдай қаласы» және Томас Мордың «Утопия» еңбектерінен бастап, ірі христиан жазушылары социалистерге ұнайтын ойларды жазды. Жаңа өсиеттегі теңдік идеясының өте күшті болуы ерекше қызығушылық тудырды. Пацифизм, әлеуметтік әділдік, нәсілдік теңдік, адам құқықтары және шектен тыс байлықты қабылдамау сияқты солшылдардың маңызды мәселелері де Киелі кітапта берілген. XIX ғасырдың соңында Әлеуметтік Евангелие қозғалысы пайда болды (әсіресе Солтүстік Америка мен Ұлыбританиядағы кейбір англикан, лютеран, методист және баптисттер арасында), ол прогрессивті және социалистік ойды христиандықпен біріктіруге тырысты. Бұл қозғалыс христиандық социализмі сияқты қозғалыстармен іріткіленді. Осы кезеңде АҚШ-та епископальдықтар мен конгрегационалистер теологиялық тұрғыдан да, Әлеуметтік Евангелиеге адалу тұрғысынан да ең либералды болды. Канадада либералды конгрегационалистер, методистер және пресвитериандардың коалициясы Канада Біріккен шіркеуін құрды, ол алғашқы нағыз христиандық солшыл конфессиялардың бірі болды. XX ғасырдың соңында Густаво Гутьеррес және Мэтью Фокс сияқты жазушылар азаттық теологиясын жақтады.

Мәсіхшілер мен жұмысшылар

Христиандық солшылдық көбінесе жұмысшы табының арасында пасторлық қызмет атқаруға барған дін қызметкерлерінің тәжірибесінен қалыптасты, олар көбінесе ешқандай әлеуметтік философиямен емес, тек жұмысшыларға деген пасторлық және жаңарушылық (евангелистік) қамқорлықпен айналыса бастады. Бұл әсіресе Англиядағы методистер мен англо-католиктер, Германиядағы Адольф Колпинг және Бельгиядағы Жозеф Карджин үшін ерекше маңызды болды.

Христиандық солшылдық және бейбітшілік пен адам құқықтары үшін науқандар

Кейбір христиан топтары Вьетнам соғысына қарсы бейбітшілік қозғалыстарымен де, 2003 жылғы Иракқа басып кірумен де тығыз байланысты болды. Көптеген елдердегі діни лидерлер әлеуметтік әл-ауқат бағдарламаларын кесуге қарсы сынға алды. Бұған қоса, көптеген танымал азаматтық құқықтар қозғалысының белсенділері дін қызметкерлері болған.

АҚШ-та

АҚШ-та христиандық солшылдар түрлі діни ағымдардан шыққан: Бейбітшілік шіркеулері, протестанттық басты шіркеулердің бір бөлігі, католицизм және кейбір евангелистер.

Мартин Лютер Кинг кіші .

Мартин Лютер Кинг - американдық баптист пасторы және белсенді, 1955 жылдан 1968 жылы қаза тапқанға дейін азаматтық құқықтар қозғалысының ең танымал өкілі және жетекшісі болды. Христиандық сенімдерімен және Махатма Гандидің зорлықсыз әрекеттерінен шабыттанған ол Джим Кроу заңдарына және басқа да дискриминация түрлеріне қарсы бағытталған зорлықсыз қарсылықты ұйымдастырды. 1957 жылы Кинг және басқа да азаматтық құқықтар қорғаушылары Оңтүстік Христиандық Көшбасшылық Конференциясын (SCLC) құрды. Бұл ұйым азаматтық құқықтарды реформалау мақсатында зорлықсыз наразылықтарды өткізу үшін қара шіркеулердің рухани беделін және ұйымдастыру қабілетін пайдалану үшін құрылды. Ұйымға шабыттанғандардың қатарында Кингпен дос болған евангелист Билли Грэмнің миссионерлік сапарлары және Кингтің серіктестері Стэнли Левисон мен Элла Бейкер құрған «Достық» ұйымының ұлттық деңгейдегі ұйымдастыру жұмысы болды. Кинг өмірінің соңына дейін SCLC-ті басқарды. Христиан пасторы ретінде Кингтің басты әсері Иса Мәсіх пен христиандық жазбалар болды, ол діни жиындарында, шіркеудегі сөздерінде және қоғамдық сөздерінде оларды жиі келтіретін. Кингтің сенімі Исаның «Өз жақыныңды өзіңдей сүй», «Құдайды барлық нәрседен артық сүй», «Жауыңды сүй, олар үшін дұға ет және ізгі тілек айт» деген пәрменіне негізделген. Оның зорлықсыз ойлауы Таудағы уағыздағы «екінші жағыңды бұр» деген қағидаға және Исаның «қылышын қайта орнына қой» (Матфей 26:52) деген үйретіміне де негізделген. Өзінің танымал «Бирмингем түрмесінен хат» атты еңбегінде Кинг Исаның «радикалдық» махаббатына сай келетін іс-қимылға шақырды және көптеген христиан бейбітшілдерінің еңбектерін келтірді, бұл оның үшін әдеттегі жағдай еді. Басқа бір уағызында ол былай деді: «Мен азаматтық құқықтар қозғалысының жетекшісі болғанға дейін Жақсы Жаңалықты уағыздаушы болдым. Бұл менің алғашқы шақыруым болды және ол әлі де менің ең үлкен міндетім болып табылады. Шындығында, мен азаматтық құқықтар саласында атқаратын барлық ісімді өзімнің қызметімнің бір бөлігі деп санаймын. Менің өмірлік мақсатым – христиандық уағыздау ісінде жетістікке жеткенімізді көру. Мен саяси лауазымға түсуді жоспарламаймын. Мен тек уағыздаушы болып қалуды қалаймын. Осы күресте мен және тағы басқалар адамның толыққандылығы туралы уағыздаушының алаңдауы керек деген сезімнен туындаған әрекеттер жасап жатырмыз».

Джимми Картер

АҚШ-тың 39-шы президенті Джимми Картер жас кезінен-ақ христиан дініне берілгендігін көрсетті. 1942 жылы Картер дьякон болып, Джорджия штатының Плейнс қаласындағы Мараната баптистік шіркеуінде жексенбілік мектепте сабақ береді. Ресми қабылдау рәсімінде уағыз айтқан Нельсон Прайс, Мариетта қаласының (Джорджия штаты) Розуэлл-стрит баптистік шіркеуінің пасторы болды. 1966 және 1970 жылғы Джорджия губернаторы сайлау кампанияларында, сондай-ақ 1976 жылғы президенттік сайлау кампаниясында Картер көбінесе консервативті христиан және ауылдық сайлаушыларға үндеді. Президент болып сайланғаннан кейін Картер күніне бірнеше рет дұға етіп, Исаның өміріндегі басты күш екенін айтты. Картерге жастығында естіген бір уағыз үлкен әсер еткен. Онда: "Егер сіз христиандығыңыз үшін тұтқындалсаңыз, сізді айыптауға жеткілікті дәлелдер бола ма?" – деп сұраған еді. 2000 жылы Картер Оңтүстік баптистер конвенциясынан шығып, олардың діни ұстанымдарының өзінің христиандық сенімдерімен үйлеспейтінін айтты, бірақ Баптистер қауымдастығының мүшелігін сақтап қалды. 2007 жылы бұрынғы президент Клинтонмен бірлесіп, әлеуметтік әділдік үшін Жаңа баптистік келісім ұйымын құрды.

Гомосексуализм

Христиандық солшылдық гомосексуализмге кейбір басқа христиандық саяси топтардан өзгеше көзқарас танытады. Бұл көзқарасқа ұқсас діни нанымдары болса да, мәселелерге әртүрлі назар аудару немесе әртүрлі діни идеяларды ұстану себеп болуы мүмкін. Басқа христиандық саяси топтармен ұқсас идеялары бар, бірақ назар аударуы басқаша болатын христиандық солшылдықтағы адамдар Киелі кітапта кісі өлтіруге тыйым салу немесе байлықтың шоғырлануын сынау сияқты мәселелердегі христиандық ілімдерді діни оңшылдардың гомосексуализмге қарсылығы сияқты әлеуметтік мәселелерге қатысты христиандық ілімдерден саяси тұрғыдан гөрі маңызды деп санауы мүмкін. Ал христиандық солшылдықтағы басқалары басқа христиандық саяси топтардан ғана емес, сонымен қатар діни көзқарастары да өзгеше. Мысалы, христиандық солшылдықтың кейбір мүшелері гомосексуалистерге қарсы кемсітушілік пен зұлымдықтарды аморальдық деп есептесе, гомосексуалистік қатынасқа қатысты пікірлері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері гомосексуалистік қатынасты аморальдық деп білгенмен, оны әлеуметтік әділдік мәселелерінен немесе гетеросексуалдық қатынасқа қатысты жаңалықтардан кем маңызды деп санайды. Ал басқалары гомосексуалистік практиканың кейбір түрлері христиандық өмір салтына үйлесетінін айтады. Мұндай мүшелер гомосексуализмді айыптау үшін қолданылатын Киелі кітаптағы дәлелдердің дұрыс түсіндірілмегенін және гомосексуалистік практикаға қатысты тыйымдардың шын мәнінде жас балалармен жыныстық қатынас жасау сияқты белгілі бір гомосексуалистік әрекетке қарсы екенін жақтайды. Осылайша, олар Киелі кітаптағы тыйымдардың қазіргі заманғы бір жынысты қатынастарды қарастырғанда ешқандай маңызы жоқ деп есептейді.

Тұрақты өмірлік этика

Осыған байланысты ойлау бағыты – (католик және прогрессивті евангелистік) тұрақты өмірлік этика, ол өлім жазасына, милитаризмге, эвтаназияға, абортқа және әлемдік аренадағы байлықтың теңсіз таралуына қарсылықты байланыстырады. Бұл идея Ыбырайым діндеріндегі кейбір ұғымдармен қатар, буддистердің, индуистердің және басқа да діндердің өкілдерімен де ортақ нәрселері бар. 1983 жылы Чикаго архиепископы, марқұм кардинал Джозеф Бернардин осы тұрақты өмірлік этика тұжырымын қалыптастырды. Sojourners осы ой-сананың ерекше жақтасы болып табылады.

Бостандық теологиясы

Бостандық теологиясы – дамушы елдерде, әсіресе Латын Америкасында пайда болған діни дәстүр. 1960 жылдардан бері католик ойшылдары солшыл көзқарастар мен католицизмді біріктіріп, Бостандық теологиясын қалыптастырды. Бұл, Оңтүстік және Орталық Америкадағы зұлымдық билеушілерге қарсы шыққан католик ойшылдары коммунистік оппозициямен одақтасқан кезде туындады. Дегенмен, ол АҚШ-тағы қара теологиямен шамамен бір уақытта және тәуелсіз дамыды, оларды шатастыруға болмайды. Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегация Бостандық теологиясы католиктік әлеуметтік іліммен ішінара үйлесімді екенін, бірақ оның кейбір марксистік элементтері, мысалы, мәңгілік таптық күрес доктринасы, шіркеу іліміне қайшы келеді деп шешті.