Кіріспе
Технологияны пайдалану арқылы жаппай өндірісті қамтамасыз ететін қоғам. Әлеуметтануда индустриялық қоғам – технология мен машиналарды қолдану арқылы жаппай өндіріс жүзеге асыратын, еңбек бөлінісінің жоғары деңгейін қалыптастыратын және көптеген адамдарды қамтитын қоғам. Мұндай құрылым Батыс әлемінде индустриялық революциядан кейін дамыды және өнеркәсіптік революцияға дейінгі дәуірдегі аграрлық қоғамдардың орнын басты. Индустриялық қоғамдар көбінесе жаппай қоғамдар болып табылады және олардың орнына ақпараттық қоғам келгені мүмкін. Олар әдетте дәстүрлі қоғамдармен салыстырылады. Индустриялық қоғамдар өндіріс қарқынын және көлемін арттыру үшін сыртқы энергия көздерін, мысалы, қатты отынды пайдаланады. Тамақ өндірісі ірі коммерциялық шаруашылықтарға көшті, онда өндіріс көлемін арттыру үшін комбайн сияқты машиналар мен қатты отынға негізделген тыңайтқыштар қолданылып, қажетті адам еңбегі азайтылады. Енді тамақ өндірісіне көп еңбек қажет болмайтындықтан, бос жұмыс күші зауыдтарға ауыстырылады, онда механикаландыру арқылы тиімділік одан әрі арттырылады. Халық саны өскен сайын және механикаландыру, көбінесе автоматтандыру деңгейіне жеткенде, көптеген жұмысшылар кеңейіп келе жатқан қызмет көрсету салаларына өтеді. Индустриялық қоғам урбанизацияны қажет етеді, өйткені жұмысшылар өндіріс орталықтарына жақын болуы керек, ал қызмет көрсету саласы жұмысшыларға және олардан табыс көретін адамдарға еңбек күшін ұсынады, олар өндірістің бір бөлігін алып, оған тауар сатып алады. Бұл экономикалық белсенділігі жоғары, өте ірі қалалар мен оларды қоршаған қалалық аймақтардың өсуіне әкеледі. Бұл қалалық орталықтар ауыл шаруашылығын шоғырландырудың төмендеуіне қарсы тұру үшін сыртқы энергия көздеріне мұқтаж, себебі жақын маңдағы өңделетін жерлердің жетіспеуі, тасымалдау және сақтау шығындары және басқа да тұрақсыздық факторлары бар. Сондықтан, қажетті энергия ресурстарын сенімді түрде қамтамасыз ету индустриялық мемлекеттік саясатта басымдыққа ие.
In sociology, an industrial society is a society driven by the use of technology and machinery to enable mass production, supporting a large population with a high capacity for division of labour. Such a structure developed in the Western world in the period of time following the Industrial Revolution, and replaced the agrarian societies of the pre modern, pre industrial age. Industrial societies are generally mass societies, and may be succeeded by an information society. They are often contrasted with traditional societies. Industrial societies use external energy sources, such as fossil fuels, to increase the rate and scale of production. The production of food is shifted to large commercial farms where the products of industry, such as combine harvesters and fossil fuel based fertilizers, are used to decrease required human labor while increasing production. No longer needed for the production of food, excess labor is moved into these factories where mechanization is utilized to further increase efficiency. As populations grow, and mechanization is further refined, often to the level of automation, many workers shift to expanding service industries. Industrial society makes urbanization desirable, in part so that workers can be closer to centers of production, and the service industry can provide labor to workers and those that benefit financially from them, in exchange for a piece of production profits with which they can buy goods. This leads to the rise of very large cities and surrounding suburb areas with a high rate of economic activity. These urban centers require the input of external energy sources in order to overcome the diminishing returns of agricultural consolidation, due partially to the lack of nearby arable land, associated transportation and storage costs, and are otherwise unsustainable. This makes the reliable availability of the needed energy resources high priority in industrial government policies.
Өнеркәсіптік даму
Еуропа мен Солтүстік Америкадағы өнеркәсіптік революцияға дейін, одан кейін 20-шы ғасырда бүкіл әлемде индустрияландыру одан әрі дамығаннан кейін, көптеген экономикалар негізінен аграрлық сипатта болды. Көптеген тұтыну тауарлары отбасы ішінде жасалатын, ал қалған өндірістің көп бөлігі шектеулі мамандануға және машиналарға ие шеберлердің шағын шеберханаларында жүзеге асырылды. Еуропадағы кейінгі орта ғасырларда шеберлер көптеген қалаларда өз кәсіптерін өзін-өзі реттеу және ұжымдық түрде бизнес мүдделерін ілгерілету үшін гильдиялар құрды. Экономикалық тарихшы Шилаг Огилви гильдиялар өндірістің сапасы мен өнімділігін одан да шектегенін айтады. Дегенмен, Рим империясы немесе Қытайдың Хан әулеті сияқты ежелгі заманның ірі экономикалары белгілі бір салаларда орталықтандырылған өндіріс үшін зауыттарды дамытқандығына қатысты деректер бар. Өнеркәсіптік революциямен бірге өндірістік сектор Еуропа мен Солтүстік Америка экономикасының еңбек және өндіріс тұрғысынан маңызды бөлігіне айналды, бұл экономикалық белсенділіктің үштен бірін құрады. Бу күші және болат өндірісі сияқты технологиядағы жылдам жетістіктермен қатар, жаңа өндіріс бұрынғы коммерциялық және феодалдық экономикаларды түбегейлі өзгертіп жіберді. Бүгінгі күні де өнеркәсіптік өндіріс көптеген дамыған және дамушы экономикалар үшін маңызды болып табылады.
Индустрияландыру
Тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір өндіріс салалары әртүрлі экономикалық факторларға, соның ішінде жаңа технологиялардың дамуына немесе бәсекелестік артықшылықтарын жоғалтуға байланысты құлдырауға ұшырады. Мұның бір мысалы – автомобильдер жаппай өндірілген кезде вагон жасау өндірісінің төмендеуі. Соңғы жылдардағы үрдіс – дамыған, өнеркәсіптік елдердің пост индустриалды қоғамға қарай өтуі. Бұл еңбек және өндірістің өндірістен қызмет көрсету саласына қарай ауысуымен қатар жүреді, бұл процесс терциаризация деп аталады. Сонымен қатар, 20-шы ғасырдың соңынан бері коммуникация және ақпараттық технологиялардағы (кейде "ақпараттық революция" деп аталатын) қарқынды өзгерістер кейбір экономикалардың бөліктеріне білім мен ақпарат негізіндегі қызметтердің төртінші секторында мамандануға мүмкіндік берді. Осы және басқа да себептерге байланысты, пост индустриалды қоғамда өндірушілер өндірістік операцияларын төмен құн аймақтарына офшоринг процесі арқылы көшіруге болады және көбінесе көшіреді. Өндіріс салаларының өнімдерін және экономикалық әсерін өлшеу тұрақты емес. Дәстүрлі түрде, табыс жұмыс орындарының санымен өлшенді. Өндіріс секторындағы қызметкерлер санының азаюы саланың бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне немесе "жетілдірілген өндіріс" процесін енгізуге байланысты деп есептеледі. Бұл өзгеріс өндірілетін өнімнің сапасын жақсартумен байланысты. Төмен технологиялық өнімді аз білікті жұмыс күшімен өндіруге болады, бірақ жоғары технологиялық өнімді жақсы өндіру үшін жоғары білікті персонал қажет.
Өнеркәсіптік саясат
Бүгінде өнеркәсіп көптеген қоғамдар мен елдердің маңызды бөлігі болғандықтан, көптеген үкіметтер өнеркәсіпті жоспарлау және реттеуде белгілі бір дәрежеде қатысады. Бұл өнеркәсіптік ластану, қаржыландыру, кәсіптік білім және еңбек заңнамасы сияқты мәселелерді қамтуы мүмкін.
Өнеркәсіптік жұмыс
Индустриалды қоғамда өнеркәсіп халықтың көп бөлігін жұмыспен қамтиды. Мұндай жағдай көбінесе өндіріс секторында кездеседі. Еңбек одағы – жалақы, жұмыс уақыты және басқа да еңбек жағдайлары сияқты маңызды мәселелерде ортақ мақсаттарға жету үшін біріккен жұмысшылардың ұйымы. Кәсіподақ өз басшылығы арқылы мүшелерінің (қатардағы мүшелерінің) атынан жұмыс берушімен келіссөздер жүргізеді және еңбек шарты бойынша келісімдерге келеді. Бұл қозғалыс алғаш рет өнеркәсіп жұмысшылары арасында пайда болды.
Құлдыққа әсері
Ежелгі Жерорта теңізі елдерінің мәдениеттері экономикасының барлық саласында құлдыққа сүйенді. Орта ғасырларда Еуропада құлдық көбінесе дербес шаруашылыққа (еңбекке) алмастырылса да, кейбір Еуропалық державалар жаңа дәуірде құлдықты кеңінен қайта енгізді, әсіресе колонияларындағы ең ауыр жұмыстар үшін. Өнеркәсіптік революция құлдықты жоюда маңызды рөл атқарды, себебі отандық өндірістің жаңа экономикалық басымдығы құл саудасына деген қызығушылықты азайтты. Бұған қоса, жаңа өндірістік әдістер жұмыскерлерге аз бақылаумен күрделі еңбек бөлінісін қажет етті, бұл мәжбүрлі еңбекпен үйлеспеуі мүмкін.
Соғыс
Өнеркәсіптік революция жаппай өндірілетін қару-жарақ пен жабдықтар, машинамен қозғалатын көлік құралдары, әскерге шақыру, тотальді соғыс тұжырымы және жаппай қырып-жою қарулары арқылы соғысты түбегейлі өзгертті. Өнеркәсіптік соғыстың алғашқы үлгілері Қырым соғысы мен Америка Азамат соғысы болды, бірақ оның толық күші бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарда көрінді. Сондай-ақ қараңыз: әскери-өнеркәсіптік кешен, қару-жарақ өндірісі саласы, әскери өнеркәсіп және қазіргі заманғы соғыс.
20-ғасырдағы әлеуметтік ғылымдар мен саясатта қолдану
"Индустриалдық қоғам" екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, "салқын соғыс" аясында, ЮНЕСКО сияқты ұйымдар арқылы әлеуметтанудың халықаралық деңгейде кеңеюі және Американың өндірістік қатынастарының Еуропаға таралуы нәтижесінде нақты мағынаға ие болды. Кеңес Одағының әлемдік держава ретінде бекітілуі, жоғары дамыған индустриалды экономиканың капитализммен әлеуметтанулық байланысын қайта қарау қажеттігі туралы ойларға жетеледі. Еуропа мен АҚШ-тағы капиталистік қоғамдардың мемлекеттік басқаруға көшуі, реттелетін әлеуметтік капитализмге айналуы, оның ішінде маңызды ұлттандырылған өнеркәсіп секторларының пайда болуы, олардың капитализмнен асып түсуі немесе барлық "типтегі" индустриалдық қоғамдарға – капиталистік немесе коммунистік – ортақ "конвергенцияға" қарай дамуы мүмкін деген түйінге келді. Мемлекеттік басқару, автоматтандыру, бюрократия, институционалдық ұжымдық келіссөздер және үшінші сектордың өркендеуі индустриалдық қоғамның ортақ белгілері ретінде қарастырылды. 1950-1960 жылдардағы "индустриалдық қоғам" парадигмасы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа мен АҚШ-тағы беспрецеденттік экономикалық өсіммен сипатталды және Колин Кларк, Джон Кеннет Гэлбрейт, В.В. Ростов және Жан Фурасти сияқты экономистердің еңбектеріне көп сіңді. Әлеуметтанудың даму экономикасымен бірігуі индустриалдық қоғам парадигмасына модернизация теориясына ұқсастық берді, ол соғыстан кейінгі деколонизация және жаңа тәуелсіз мемлекеттердің дамуы кезеңінде әлеуметтік ғылымдарда маңызды ықпалға ие болды. Француз социологы Реймонд Арон 1950-ші жылдары "индустриалдық қоғам" ұғымына ең толыққанды анықтама берді және бұл терминді батыс капиталистік және совет үлгісіндегі коммунистік қоғамдардың ортақ ерекшеліктерін анықтау үшін салыстырмалы әдіс ретінде пайдаланды. Дэниел Белл, Рейнхард Бендикс, Ральф Дарендорф, Жорж Фридман, Сеймур Мартин Липсет және Ален Турен сияқты басқа социологтар да өз жұмыстарында ұқсас идеяларды қолданды, бірақ кейде өте әртүрлі анықтамалар мен басымдықтармен. Индустриалдық қоғам теориясының негізгі тұжырымдары марксизмнен бас тартуды және революциялық саясатты тоқтатуды жақтаған Еуропалық социал-демократиялық партияларындағы реформаторлардың идеяларында да кеңінен көрініс тапты. Марксистік емес модернизация теориясымен және Мәдени бостандықтар конгресі сияқты американдық антикоммунистік ұйымдармен байланысы болғандықтан, "индустриалдық қоғам" теориясы солшыл социологтар мен коммунистер тарапынан соғыстан кейінгі статус-квоны ақтауға және капитализмге қарсылықты әлсіретуге бағытталған либералды идеология ретінде жиі сынға іріктелді. Дегенмен, Андре Горц, Серж Малет, Герберт Маркузе және Франкфурт мектебі сияқты кейбір солшыл ойшылдар капитализмді сынауда индустриалдық қоғам теориясының кейбір аспектілерін пайдаланды.
Индустриялық қоғам теориясының таңдалған библиографиясы
Адорно, Теодор. "Соңғы капитализм немесе индустриалды қоғам?" (1968)
Арон, Реймонд. Өнеркәсіптік қоғам туралы он сегіз сабақ. Париж: Галлимард, 1961.
Арон, Реймонд. Сыныптар күресі: индустриалды қоғамдар туралы жаңа сабақтар. Париж: Галлимар, 1964.
Белл, Дэниел. Идеологияның соңы: 1950-ші жылдардағы саяси идеялардың таусылуы туралы. Нью-Йорк: "Еркін баспасөз", 1960.
Дарендорф, Ральф. Индустриялық қоғамдағы таптар және таптар арасындағы қақтығыс. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1959.
Горц, Андре. Жұмысшы стратегиясы және жаңа капитализм. Париж: Сейль, 1964.
Фридман, Жорж. "Ұсақ-түйек еңбек". Париж: Галлимар, 1956.
Качинский, Теодор Дж. "Индустриялық қоғам және оның болашағы". Беркли, Калифорния: Джоли Роджер баспасы, 1995.
Керр, Кларк және басқалар. Индустриализм және индустриалды адам. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1960.
Липсет, Сеймур Мартин. Саяси адам: Саясаттың әлеуметтік негіздері. Гарден-Сити, Нью-Джерси: Даблдей, 1959.
Маркуз, Герберт. Бір өлшемді адам: Дамыған индустриалды қоғамның идеологиясын зерттеу. Бостон: Бикон Пресс, 1964.
Турен, Ален. Әрекеттердің әлеуметтануы. Париж: Сейль, 1965.
Aron, Raymond. Dix huit leçons sur la société industrielle. Paris: Gallimard, 1961. Aron, Raymond. La lutte des classes: nouvelles leçons sur les sociétés industrielles. Paris: Gallimard, 1964. Bell, Daniel. The End of Ideology: On the Exhaustion of Political Ideas in the Fifties. New York: Free Press, 1960. Dahrendorf, Ralf. Class and Class Conflict in Industrial Society. Stanford: Stanford University Press, 1959. Gorz, André. Stratégie ouvrière et néo capitalisme. Paris: Seuil, 1964. Friedmann, Georges. Le Travail en miettes. Paris: Gallimard, 1956. Kaczynski, Theodore J. "Industrial Society and its Future". Berkeley, CA: Jolly Roger Press, 1995. Kerr, Clark, et al. Industrialism and Industrial Man. Oxford: Oxford University Press, 1960. Lipset, Seymour Martin. Political Man: The Social Bases of Politics. Garden City, NJ: Doubleday, 1959. Marcuse, Herbert. One Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society. Boston: Beacon Press, 1964. Touraine, Alain. Sociologie de l'action. Paris: Seuil, 1965.