Кіріспе

Эгиль сагасы Egils saga Skalla Grímssonar Эгиль сагасы немесе Egil's saga ( ) – исландиялық сага (туыстық сага), Эгиль Скаллагримссонның (ағылшынша Эгиль Скаллагримссон) – исландиялық фермер, викинг және скальдтың өмірі туралы. Сага шамамен 850–1000 жылдарды қамтиды және Эгильдің атасынан бастап оның ұрпақтарына дейінгі отбасы тарихын баяндайды. Оның ең көне қолжазбасы (фрагменті) 1240 жылға дейін жетеді және Эгильдің өмірі тарихта жазылмаған ерліктері туралы ақпараттың жалғыз көзі болып табылады. Эгиль сагасы мен «Хеймскрингла» арасындағы стильдік және басқа да ұқсастықтар көптеген ғалымдарды олардың бір автордың – Снорри Стурлусонның – туындылары деген тұжырымға әкелді. Исландиялық ғалымдар бұл шығарманы көбінесе Эгла деп атайды.

Қысқаша мазмұны

Сага шамамен 850 жылы Норвегияда Эгилдің әкесі Ульф (Ульфр) немесе Квельдульф, яки "Кешкі қасқыр" және оның екі ұлы Торольф (Торолфр) мен Скаллагрим (Скала Гримр) өмірінен басталады. Патшалық үймен туған жанжал отбасын елден қуғынға шығарады, олар Исландияға қоныстанады. Егіл мен Торольф Скаллагримсон ағайындылары дүниеге келеді. Норвегияда олардың ұстанымы тұрақсыз, бірақ Эгил заңнан тыс шығарылып, Скандинавияны шарлайды және Англия короліне қызмет етеді. Эгил Норвегиядағы мүлікті (әйелінің мұрасы ретінде) қайтаруға тырысады, бірақ оған кедергі келтіріледі, соның салдарынан Эгил корольге жеке қарсылық тудырады. Оның басқа да шайқастары мен достықтары, отбасымен қарым-қатынасы (әсіресе ағасы Торольфке деген қызғанышы мен сүйіспеншілігі), қарттығы және өзінің ұлы Торстейннің (Исландияға Рим католик діні келген кезде крещениеден өткен Торстейн) және көптеген балалары бар оның балаларының тағдыры туралы толыққанды сипаттамалар келтіріледі. Сага шамамен 1000 жылы аяқталады және көптеген буынды қамтиды.

Квельдулфтың ұрпағы

Ульф (Квельдульф) анасының ағасы Hallbjorn Halftroll-ды өзінің туысы ретінде білді және оның зор бойы мен күшімен танымал болды. Ол викингтердің шабуылдарынан жер мен мүлік жинаған, сонымен қатар дана адам болған. Ол Квельдульф (Kveldúlfr, "Кешкі қасқыр") деген лақап атын кешке қарайғы шаршаңқы мінезі мен "кейіп өзгертуші" (hamrammr) қабілеттерін танытуы себепті алған, кейінірек тарауларда бұл қабілетті ерсі ашумен салыстыруға болады (немесе оған теңестіруге болады). Оның ұлы Скаллагримде де осы сияқты ерекше қасиеттер байқалды. Скаллагрим "кейіп өзгертушінің ашуына" ие болған кезде Эгилді өлтіруге жақындаған. Бұл оқиға 41-тарауда болды, ол Эгилдің досы Тордты (Þórðr Granason) өлтіргеннен кейін орын алды. Квельдульфтың керемет күші болғаны айтылған, бірақ оның сыртқы түрінің өзгергені туралы ештеңе жазылмаған. Шайқаста Квельдульф өзінің "демалысынсыз ашуын" (hamrammr немесе hamremi) көрсетті, бұл оны қатты әлсіретті. Отбасы Исландияға көшіп келгенде, Квельдульф жолдан аман қалмады, оның табыты суға жіберілді. Скаллагрим Исландияда табыт жағаға шыққан жерге жақын жерде Borg деп аталатын елді мекен құрды. Ол фермер және темірші болып бейбіт өмір сүрді және ұлдары Торольфты (өлген бауырының құрметіне Þórólfr деп аталған) және Эгилді (басты кейіпкер) тәрбиеледі.

Скаллагримнің ұлдары

Сага бұдан әрі Исландияда туған Торольф пен Эгилл Скаллагримссонның өмірін сипаттауды жалғастырады, олар ересек болған соң Норвегияға жол тартады. Торльф Скаллагримнің Норвегиядағы ескі досы, Херсир Торирге (Þórir Hróaldsson) барады. Мұнда Торльф Харальдтың сүйікті ұлы және Торирдің асырап алған баласы, ханзада Эрик Қанды балтамен достық қарым-қатынас орнатады. Ол Тьорирдің інісі Бьорнның (Бьёрн Бриньолфссон) кеңесімен ханзадаға Эрик таңданған боялған соғыс кемесін сыйға тартады. Кейін Эрик Қанды балта патшалық таққа отырғаны белгілі болады, ал Торольф Исландияға қайтып бара жатқанда, патша оған Скаллагримге сыйлық ретінде алтынмен қапталған балта сыйлайды. Скаллагрим балтамен ("Патшаның сыйы" немесе konungsnautr) зейінсіздік танытып, оны сындырып, Торольфке оны қорлап өлең айтады және балтадан қалған, тот басқан пышақты қайтарып береді. Торльф балтасын теңізге лақтырып жібереді, бірақ король Эрикке әкесі балта үшін риза екенін хабарлайды, Скаллагримнен келгендей болып, ұзын кеменің желкен матасының бір бөлігін ұсынады. Осылайша Торольф Скаллагрим мен король Эрик Қанды балта арасындағы бейбітшілікті сақтап қалады. Эгилдің балалық шағы оның болашақтағы бүлікшілдігі мен поэзия шеберлігін болжайды. Оның жасынан асып түсетін мінез-құлқы мен күші оған үйде қалуға мүмкіндік береді, ал Эгил үш жасында алғашқы скальдикалық өлеңін жазады. Жеті жасында ойын кезінде (knattleikr) ол өзінің алғашқы кісі өлтіруін жасайды – спортта өзін жеңген үлкен баланы балтамен өлтіреді. Ол әкесі Бьорн мен ағасы Торирден үйленуге рұқсат сұрап жатыр. Торрмен бірге болғанда, Эгил Торрдың ұлы Аринбьорнға (Аринбьорн Ториссон) жақындасады, ол сагадағы маңызды тұлға және Эгилдің өмір бойы досы. Эгил ауруынан тойға қатыса алмайды және Торирдің адамдарымен бірге Атлойға сапарға шығады, онда патшаның стюарды Бард (Bárðr) оны құрметтемейді және оны өлтіреді. Бард Эгилдің қонақтарын қабылдағанда, сыра бітіп қалғандай болып, тек ірімшік (skyr) ұсынады. Бірақ сол түні патша мен патшайым дизирге арналған тойға келгенде, сыра мол мөлшерде ұсынылады. Эгил Бардты сарказмды өлеңдерімен әшкерелейді және оның тоймас шөлі мейманды ұялтады. Бард пен патшайым Эгилге уланған сусын жібереді, бірақ Эгил бұл әрекеттің алдын алады, мүйізге руналар жазып, оны өз қанымен майлайды, нәтижесінде мүйіз сынып кетеді. Содан кейін Эгил Бардқа барып, оны қылышымен өлтіреді. Эгилдің қашқанын білген Эрик, Эгилді өлтіру үшін сәтсіз аңшылық ұйымдастырады және бірнеше адамын жоғалтады. Осылайша қорланған Эрик, Торирдің (оның асырап алған әкесінің) өтемақы төлеуге көндіріледі.

Англияға қызмет еткен Торольф шайқаста қаза табады.

Егил король Этельстанның әскеріне қосылып, патшаны мақтау үшін драпа жазды. Егил мен Торольф король Этельстанмен "Шотландияның Қызыл Олафына" қарсы шайқаста соғысты. Торольф қаза тапты, ал король Этельстан Егилге Торольфтың қазасына өтемақы ретінде күміспен толтырылған екі сандық берді.

Гүла-Тингтегі мұрагерлік іс

Эгил ағасы Торольфтің жесірі Асгердке үйленді. Біраз уақыттан кейін Асгердтің әкесі Бай Бьорн Норвегияда қайтыс болды, бірақ ол мұра алған жоқ, барлық мүлік Асгердтің жарты әпкесі Гуннильд Бьярнардоттырға (Gunnhild Bjarnardottir) үйленген Берг Онундқа тиді. Эгил әйелі үшін жартылай үлес талап етті, бірақ Берг Онунд Эрик пен оның әйелі Гуннильдтің сүйіктісі болғандықтан, бұл үмітсіз көрінді. Іс Гулатинг құрылтайында қарастырылды, онда Берг Онунд Асгердтің құл болғандықтан ешқандай үлес алуға құқығы жоқ екенін мәлімдеді (өйткені оның анасы туыстарының рұқсатынсыз қашып кеткен). Асбьорн Асгердтің мұрагер ретінде танылғанын куәгерлер арқылы дәлелдеуге тырысты, бірақ патшайым Гуннильд бұл процесті тоқтатты және құрылтайды бұзуға бұйрық берді. Эгил даулы шаруаға қол сұққандарға қарсы қорқытып, кемемен қашып кетті. Эрик флотпен оны қуды, содан соң шайқас болды.

Эриктің күші Егилдің қарғысына ұшырады.

Харальд Аққұл қайтыс болады, ал Эрик Норвегия патшасы болады, таққа таласқан екі бауырласын жояды. Эрик Эгиллді көруге болатын болса, дереу өлтіруге бұйырады, ал Эгилл, әсіресе манипулятор патшайымға қарсы кек алуға ант етеді. Эгиллдің әрекеттері қадағалауда болады, ол елден шығып бара жатқандай болғанда, Берг Онунд қорғану үшін жиналған адамдарын жіберіп, үйінен көп алшақтамай (Аск) корольдің Арстадтағы шаруашылығына барады. Тағдырдың құдайындай, тыныш жел Эгиллді сол жағаға кері қайтарады. Эгилл қырғын жасап, Онундты және Эриктың 10 жасар ұлы Рогнвальдты өлтіреді. Бәрінен артық, Эгилл жылқы басы орнатылған қорлау тірегін (Nithing pole) орнатады, король Эрик пен патшайым Гуннхильдті Норвегиядан қуу үшін қарғыс айтады. Күткендей, қарғыс орындалады. Сагада Эгиллдің әкесі Скаллагримнің қазасы туралы да хабар беріледі.

Бас төлем

Ерик Норвегия королі ретінде ағасы Хакон, Англия королі Этельстанның тәрбиеленушісі арқылы, билікке келгеннен бір жыл өткен соң тақтан қуылды. Эрик отбасымен бірге Норвегиядан кетіп, кейін Англияның Этельстан патшасы оны Нортумбрия королі етіп тағайындады. Екі жылдан соң Эгилл Англияға Этельстанды көру үшін сапарлап, Эрик Қандытістің қолына түсті. Эрик ашуға булықты, бірақ Аринбьорн Ториссон Эгилл өлең шығарса, оның өмірін сақтап қалуға Эрикті көндірді. Эгилл сәттілікке жетті (Höfuðlausn, яки «Бас құны» деп жырлап), сосын Эрик оған ешқашан оның көзіне көрінбеу шартымен кетуге рұқсат берді. Эгилл Аринбьорнның туысы Торстейннің (Þorsteinn) тәрбиесінде болған Этельстан патшаға барды. Ол Норвегияға келгенде, Торстейннің әкесі қайтыс болды және оған үлкен мүлік қалды деген хабар жетті. Торстейн, Аринбьорн және Эгилл Торстейннің үлесін иелену үшін Норвегияға теңізден өтуді жоспарлады. Олар кетер алдында король Этельстан Эгиллді Англияға қоныс аударып, міндеті аяқталған соң оның әскеріне басшылық етуге шақырды. Эгилл Исландияға оралып, бірнеше жыл отбасымен бірге тұрды. Осы уақыт ішінде корольдер Этельстан мен Эрик Қандытістің өмірі аяқталды, ал Эриктің ағасы Хакон Норвегияның билеушісі болды. Эгилл Норвегияға оралды, әйелі Асгерд атынан Атли Ұсқынмен болған жекпе-жекте жеңіп алған жерлерін иелену үшін. Жолда Эгилл Аринбьорнмен бірге болды, ол оны король Хаконға өзінің ісін айтуға көндірді. Хакон Эгиллдің талабын қабылдамады, сондықтан Аринбьорн Эгиллге қырық күміс маркасымен өтемақы төледі. Эгилл мен Аринбьорн Саксония мен Фризияға шабуыл жасады, содан кейін Торстейн Торуссонмен (Þorsteinn Þóruson) бірге болды. Король Хакон Торстейнге Вермландта салық жинауды немесе заңнан тыс деп жариялауды бұйырды. Эгилл Торстейннің орнына барды. Эгилл король Хаконның бірнеше серіктерімен Вермландқа сапарлап, шайқастарда өз серіктерінен әлдеқайда көп жауды өлтірді. Эгилл қарттыққа жетіп, ұзақ өмір сүрді. Аринбьорн Харальд Эйриксонның жақын кеңесшісі болды, оған Эгилл өлең арнады. Эгиллдің ұлы Бёдвар (Böðvar) кеме апатта болды. Эгилл оның құрметіне өлең жазды. Эгиллдің ұлы Торстейннің жер мен жайылым үшін Онунд Сёнидің (Önundr sjóni Anason) ұлы Стейнармен көптеген жанжалдары болды. Эгилл осалсырап, соқыр болды. Оның соңғы тілегі – Алтингке барып, король Этельстаннан алған күмісті халыққа таласу үшін лақтыру еді. Бірақ оған рұқсат берілмеді, сондықтан ол екі құлына күміс қазынасын жасыруға бұйырды. Содан кейін ол екі адамды өлтіріп, оның орнын жасырып, күйеуінің ұлын жазалады. Бұл оқиға Mosfellsbær маңында болды, соның нәтижесінде «Эгиллдің күмісі» туралы аңыз дүниеге келді.

Интерпретация

Эгиллдің кейіпкері күрделі және көрінеу қайшылықтарға толы. Оның көп қырлы табиғаты отбасының ерекше ерекшеліктерін көрсетеді: олардың бірі сұм, екіншісі таңғажайып әдемі адамдардан тұрады; отбасында кенеттен ақылсыз, қатыгез және зорлыққа ұшырайтын, бірақ басқа уақытта ойлы және дана болатын «кейіп өзгертушілер» бар; патшалардың еркіне бағынбайтын, ашық қарсылық көрсетпейтін отбасы. Оның мінезі мәтіннің баяндау тәсілдерінде де көрінеді – ұқсас немесе бірдей есімді кейіпкерлермен толған, қиын мәтін, олар өте ұқсас оқиғалардың әртүрлі нұсқаларын бастан кешіреді. Екі сұлу Торольф (Þórólfrs) батырларша қаза табады, ал олардың ағалары Скаллагрим мен Эгилл екеуі де байлықтарын шөлде көміп, қарттық шағында қайтыс болады. Квельдульфр ұрпақтары екі күрделі мұрагерлік дауға қатысады, бірде екінші некеден туған заңсыз балалардың талаптарын қабылдамайды, екіншіде ұқсас жағдайларда туған басқа заңсыз баланың құқығы үшін жерді талап етеді. Кейде Эгилл сағасында Эгилл еш себепсіз жылдам және ақылға сыймайтын әрекеттер жасайтын жабайы адам болып көрінеді. Ол беткей адам сияқты көрінеді, көбінесе өлең жазып, айтқанда ғана ойланатын секілді. Бірақ шындығында Эгилл – оның мінезінің негізгі бөлігін құрайтын көптеген ізгіліктері бар адам. Ол құрмет, адалдық, сыйластық және достықтың бәрінен жоғары қояды. Осы құндылықтардың бірін бұзған адамды жеке қорлау деп санайды және оның нәтижесінде әдетте сол адамды физикалық күшпен немесе өлең арқылы жояды. Оның реакциялары көбінесе үлкен масштабта болады, тіпті кейде ақылға сыймас және көңілді болады. Эгилл өмір сүрген құндылықтар кодексі оқиғаның жазылу кезінде көптеген скандинавиялықтардың құндылықтарымен сәйкес келеді. Оқиға көптеген адамдардың көшіп-қонып жүрген кезінде, әсіресе Норвегиядан Исландияға көшіп келгенде орын алады. Өмір қиын болды, әсіресе ұзақ, суық қыста, адамдар бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болуы және бірлесіп жұмыс істеуі өте маңызды болды. Саганың көп бөлігінде поэзия қолданылады және Эгилл осы өнердің шебері. «Эгилл сағасы» ауызша дәстүрлер заманында жазылған. Өлең адамның жақсы немесе жаман беделін қалыптастыру үшін қолданылды, ал керемет өлең кейіпкерлерін мәңгілікке жеткізе алатын. Билеушілер ақындарды адамның беделін көтеретін немесе құртатын, атын өсіретін немесе атын таптайтын қабілеттері үшін бағалады. Ақын ретінде Эгилл қуатты және құнды адам болды. «Эгилл сағасындағы» алғашқы жағымсыз өлеңдердің бірі – 27-тараудағы қауіпті өлең, ол Скаллагрим кемені тонап, көптеген адамды өлтіргеннен кейін күшін көрсетеді. Кейін, 38-тарауда, Скаллагрим патша Эрикке оның қадір-қасиетіне сай келмейтін сыйлық бергеннен кейін патша туралы қорлау өлеңін жазады. 55 және 81 тарауларда Эгилл ағасы Торольф және ұлы Бодвардың өліміне қайғырып, екі әсерлі өлең жазады. Бұл өлеңдер де екеуін құрметтеуге арналған. Бұл сағадағы адамдарды оң немесе теріс жағынан бейнелейтін көптеген өлеңдердің бірнеше мысалы ғана. Сондай-ақ, исландтық еркек кейіпкерлердің әлдеқайда жұмсақ жағын көрсететін өлеңдер де бар. Солардың бірі – 55-тарауда, патша Этельстан Эгиллдің ағасы Торольфтің өліміне патшаның қателігі себеп болғанын мойындайды. Эгилл патшаға ризашылығын білдіріп, оның қаншалықты мейірімді және жомарт екенін көрсететін бірнеше мақтау өлеңдерін жазады. Эгилдің басқа бір қырын 56-тараудан көреміз, ол өзінің болашақ әйеліне махаббат өлеңінде жасырын махаббатын білдіреді. 60-62 тарауларда Эгилл патша Эрикке қарсы шығуы керек жағдайға тап болады, ол патшамен қарым-қатынасы нашар. Эрик патша Эгилдің өлімін қалайды және оның досы Аринбьёрннің үндеуімен Эгил патшаны мадақтап 20 тармақтан тұратын драпа (поэзияның ең күрделі түрлерінің бірі) жасайды. Өлеңнің арқасында Эгилге Эрикрдің сарайынан тірі кетуге рұқсат етіледі, өйткені оны өлтіру Эрикрді ақымақ етіп көрсетер еді. 80-тарауда Эгилл 25 тармақтан тұратын тағы бір мақтау өлеңін жазады, ол король Эрикрмен кездесу кезінде өмірін сақтап қалған өмір бойы досы болған Аринбьёрнге алғысын білдіреді. Бұл оң көзқараспен қарауға болатын өлеңдер Эгилл сағасындағы әдеттегі қатал және зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамдардың мейірімді жағын көрсетеді. Әдеби шығарма ретінде «Эгилл сағасы» әдетте «Ньял сағасы», «Гисл сағасы Сурссонар» және «Лаксдаэла сағасы» сияқты исланд сағаларының ішіндегі ең жақсыларының бірі саналады.

Аудармалар

(Викисаға. Сәлем. – Сағадб. org) Repr.