Кіріспе
Исаның өлі денесін құшақтаған Қасиетті Мариям бейнесі. Пиета (; "аяныш", "мәрхабат" мағынасын білдіреді) – христиан өнерінде Иса Мәсіхтің өлі денесін Қасиетті Мариямның құшақтауы бейнеленген сюжет. Көбінесе мүсік түрінде кездеседі. Пиета – Мәсіхтің жоқтауларының ерекше бір түрі, онда Исаны тек Қасиетті Мариям ғана қайғырады. Дегенмен, іс жүзінде Пиета деп аталатын туындыларға періштелер, жоқтаулардағы жиі кездесетін басқа тұлғалар, тіпті асыл тұтыншылардың портреттері де кіре берілуі мүмкін. Періштелермен бірге бейнеленген өлген Иса ғана бейнеленген туынды да, кем дегенде неміс тілінде Пиета деп аталады, онда Энгельпиета (сөзбе-сөз "Періште Пиетасы") – періштелердің қолдауымен бейнеленген өлген Иса деп аталатын термин қолданылады. Бірнеше Пиета бейнелері папалық жарлықпен марапатталды, соның ішінде Римдегі Әулие Петр базиликасындағы Пиета, Франциядағы Мариенталь базиликасындағы, Бельгияның Левен қаласындағы францискан шіркеуіндегі, Германияның Камп Борнхофен қаласындағы және Испанияның Картахена қаласындағы Мәрхабат әйелдерінің бейнесі.
The Pietà (; meaning "pity", "compassion") is a subject in Christian art depicting the Blessed Virgin Mary cradling the dead body of Jesus Christ after his Descent from the Cross. It is most often found in sculpture. The Pietà is a specific form of the Lamentation of Christ in which Jesus is mourned by the Virgin Mary alone. However, in practice works called a Pietà may include angels, the other figures usual in Lamentations, and even donor portraits. An image consisting only of a dead Christ with angels is also called a Pietà, at least in German, where Engelpietà (literally "Angel Pietà") is the term for what is usually called Dead Christ supported by angels in English. Several Pietà images have received a pontifical decree of coronation, including the Pieta of Saint Peter's Basilica in Rome, those in the Marienthal Basilica in France, the Franciscan church in Leuven, Belgium, Kamp Bornhofen, Germany, and Our Lady of Charity in Cartagena, Spain.
Контекст және дамуы
Пиета – қайғылы Мариямның үш танымал көркем бейнесінің бірі, ал қалған екеуі – Mater Dolorosa («азапты ана») және Stabat Mater («тұрған ана»). Қалған екі бейнелеу көбінесе мүсінге қарағанда суреттерде кездеседі, бірақ біріктірілген түрлері де бар. Пиета 1300 жыл шамасында Германияда (онда ол Vesperbild деп аталады) пайда болды, 1400 жылға қарай Италияға жетті және Орталық Еуропаның Andachtsbilder-інде ерекше танымал болды. XV ғасырдағы көптеген неміс және поляк ағаштан жасалған үлгілер Мәсіхтің жараларын айқын көрсетеді. Бұл тақырып Италияда белгілі болғанмен, атауының қабылдануы баяу болған болуы мүмкін, ал флоренциялық күнделік жазушы Лука Ландуччи 1482 жылдың маусым айындағы жазбасында суретті сипаттағаннан кейін «кейбіреулер Пиета дейді» деп қосты. Мәсіхті жерлеу және Арықтау немесе Пиета – Крест жолының 13-ші бекеті, сондай-ақ Қасиетті Мариямның жеті қайғысының бірі. Пиета көбінесе Исаны құшақтап тұрған Мариямды бейнелейді, бірақ басқа да композициялар бар, оның ішінде Құдай Әке Иса Мәсіхті ұстауға қатысатын түрлері де кездеседі. Испанияда Мариям көбінесе бір немесе екі қолын көтеріп тұрады, кейде Мәсіхтің денесі жерге құлайды.
Микеланджело
Италиялық мүсінші Микеланджелоның мәрмәрден жасаған атақты үлгісі Ватикан қаласындағы Әулие Петр базиликасында орналасқан. Мәсіхтің денесі көбінесе кішкенейірек және ағаштан жасалған Пиета мүсіндерінен ерекшеленеді. Сондай-ақ, Мәриям әдеттегідей қарт, қайғылы Мәриямнан гөрі ерекше жас және тыныш күйде бейнеленген. Ол екі себеппен жас болып көрсетілген: Құдай – барлық сұлулықтың бастауы және ол Құдайға ең жақын, ал сыртқы бейне ішкі әлемнің көрінісі саналады; сондықтан, Әзіре Қыз моральдық тұрғыдан да әдемі. Микеланджелоның Пиета мүсіні сонымен қатар бірегей, себебі ол өзінің қол қойған жалғыз туындысы. Келушілердің мүсінді бәсекелес Кристофоро Солари жасаған деп ойлағандықтан, ол Мәриямның белдігіне «MICHAELANGELUS BONAROTUS FLORENTINUS FACIEBAT» деген қолтаңбасын қашап қойды: «Флоренциялық Микеланджело Буонарроти мұны жасады». Микеланджелоның шамамен 1547–1555 жылдар аралығында жасаған, көбінесе «Төмен түсірілу» деп аталатын тағы бір Пиетасында Мәсіхтің денесін Әзіре Мәриям емес, Никодим (немесе мүмкін Ариматеялық Жүсіп), Магдалалық Мәриям және Әзіре Мәриям ұстап тұр. Суретшінің өзінің портретіне негізделген болуы мүмкін, капюшон киген адам да бар. Бұл мүсін Флоренциядағы Дуомо Операсы мұражайында сақталады және «Флоренциялық Пиета» деп те аталады. Бір буын өткен соң, испан суретшісі Луис де Моралес Лувр және Прадо мұражайларында сақталған көптеген эмоционалды Пиеталар салған.
Өлген Мәсіхті періштелер қолдады
Бұл туысқан тақырып неміс тілінде Engelpietà (сөзбе-сөз "Періште Піетасы") деп аталады және осы себепті осында келтірілген. Бұл Азапты Адам (Imago Pietatis) типіндегі андахтсбилдердің бір түрі, бірақ бұл жерде Мәсіх анық көрінеді, өлген (Азапты Адам бейнелерінде ол көзін ашық ұстауға бейім). Әдетте, өлген Мәсіхтің кеудесінің жартысы екі жағынан кіші періштелермен көтеріліп, тіреуіш үстінде отырады. Мәсіхтің белге дейінгі киімдері шешілген және оның жаралары көрінеді. Бірақ осы композицияның көптеген нұсқалары бар, әсіресе 1500 жылдан кейін. Бұл 14-шы ғасырдан бастап Контрреформацияға дейін мүсін және сурет өнерінде кең таралған, сондай-ақ барокко дәуірінде де кездеседі.
Комикстер өнері мен танымал мәдениет
Пиета бейнесі, қолында денесін ұстаған тұлғасы, комикс өнерінде, әсіресе мұқабаларда жиі қолданылады. Ең әйгілі мысалдардың бірі – Суперқыздың қазасын бейнелейтін Crisis on Infinite Earths #7 мұқабасы. Лана Дель Рейдің 2012 жылғы Born to Die музыкалық видеосы әншінің мәйітін қолына ұстаған адамның Пиетаға ұқсас поздағы көрінісін көрсетеді.