Кіріспе

Мәриямның суреттегі бейнесі, жалғыз немесе баласы Исамен бірге.

Көркем өнерде Мадонна (maˈdɔnna) – Мәриямның суреті, ол жалғыз немесе баласы Исамен бірге бейнеленеді. Бұл суреттер католик және православие шіркеулері үшін маңызды иконалар болып табылады. Бұл сөз (ескірген). Мадонна мен Бала бейнесі христиан иконографиясында кең таралған, әсіресе Шығыс православие иконографиясында көптеген дәстүрлі түрлеріне бөлінеді, көбінесе Владимирлік Богоматер, Агиосоритта, Блахернитисса сияқты белгілі иконалардың орналасқан жерімен немесе бейнеленген поздан (мысалы, Ходегетрия, Элеуса) алынған атауларымен белгілі. "Мадонна" термині "Күңкей Марияның суреті немесе мүсіні" мағынасында 17 ғасырда ағылшын тіліне енді, негізінен итальяндық Ренессанс кезеңінің туындыларына қатысты. Шығыс православие контекстінде мұндай бейнелер әдетте Теотокос деп аталады. "Мадонна" сөзі Мәриямның бейнесін, сәби Исамен немесе одан басқа, бейнедегі басты және орталық тұлға ретінде қолданылуы мүмкін, оны періштелер немесе қасиеттілермен қоршауға болады. Мәриямның өмірінен эпизодтарды бейнелейтін, мысалы, Мәрияға хабар беру сияқты, сюжеттік мазмұны бар басқа мариандық бейнелер әдетте "Мадонна" деп аталмайды. Мәриямның ең алғашқы бейнелері Рим катакомбаларында табылған ерте христиан өнерінің (2-3 ғасырлар) кезеңіне жатады. Бұл бейнелер сюжеттік сипатта. Классикалық "Мадонна" немесе "Теотокос" бейнесі 5 ғасырдан бастап дамиды, ал 431 жылы Ефес соборында Мәриямның "Құдай анасы немесе Теотокос ("Құдайды көтеруші")" мәртебесі ресми түрде бекітілгеннен кейін мариандық құлшыныс маңызға ие болды. 6-8 ғасырларда дамыған Теотокос иконографиясы орта ғасырдың гүлденген кезеңінде (12-14 ғасырлар) Шығыс православие және Латын әлемінде маңызға ие болды. 8 ғасырда алғаш рет жазылған және Шығыс шіркеуінде әлі де күшті дәстүр ретінде сақталатын мәлімдемеге сәйкес, Мәриямның бейнелерінің иконографиясы Евангелист Луканың тірі кезде салған портретіне дейін жетеді, ал көптеген иконалар (мысалы, Панагия Портаитисса) осы түпнұсқа иконаны бейнелейді немесе оның тікелей көшірмесі деп есептеледі. Батыс дәстүрінде Мадоннаның бейнелері Ренессанс шеберлері Дуччо, Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Джованни Беллини, Караваджо және Рубенс (сондай-ақ Сальвадор Дали және Генри Мур сияқты кейбір модернистер) арқылы кең түрленді, ал Шығыс православие иконографиясы дәстүрлі типтерге жақын қалады.

Терминология

Мәриямды күшті араласушы ретінде бейнелейтін литургия (мысалы, Акатист) 8 ғасырда грек тілінен латын дәстүріне әкелінді. Грек тіліндегі Δεσποινα (Despoina) атауы латын тілінде Domina "Ханшайым" деп қабылданды. Ортағасырлық итальяндық Ma Donna maˈdɔnna ("Менің Ханшайымым") Mea Domina сөзін көрсетеді, ал Nostra Domina (δεσποινίς ἡμῶν) француз тілінде Nostre Dame "Біздің Ханшайымымыз" ретінде қабылданды. Бұл атаулар орта ғасырдың соңында Марияға табынушылықтағы өнердің және Мария культінің маңыздылығын арттырғанын көрсетеді. Әсіресе 13 ғасырда, поэзияға, әнге және бейнелеу өнеріне рыцарлық және аристократиялық мәдениеттің ықпалы күшейген кезде, Мадонна көктің патшайымы ретінде бейнеленді, көбінесе таққа отырғызылған, мысалы, Огнисанти Мадоннасындай. Мадоннаның мақсаты – адамдарға тазалық немесе пәктікке үлкен мән беретін теологиялық ұғымды еске салу еді. Бұл оның киімінің түсі арқылы да көрсетілді. Көк түс тазалықты, пәктікті және патшалықты білдіреді. Ультрамарин көбінесе ең маңызды тапсырмалар үшін ғана сақталды, мысалы, Жерар Дэвидтің "Әйел қасиеттілермен бірге Балалы Мария" картинасындағы Марияның көк көйлегі. Италиялық "Мадонна" термині ортағасырлық Мария культінде ағылшын тіліндегі "Біздің Ханшайымымыз" терминімен қатар қолданылса, 1640 жылдары ағылшын тіліне өнер тарихы термині ретінде импортталды, бұл итальяндық Ренессанс кезеңінің Мария өнерін білдірді. Осы мағынада "Мадонна" немесе "Балалы Мадонна" нақты өнер туындыларын атау үшін қолданылады, көбінесе итальяндық туындыларға қатысты. "Мадонна" "Біздің Ханшайымымыз" немесе "Құдай анамыз" деп те аталуы мүмкін, бірақ "Мадонна" әдетте шығыс туындыларына қолданылмайды; мысалы, Владимирдің Богородицасы ағылшын тілінде "Владимирдің Біздің Ханшайымымыз" деп аталуы мүмкін, ал оны "Владимирдің Мадоннасы" деп атау сирек болғанымен, естілмеген емес.

Өкілдік ету тәсілдері

Мадоннаның бірнеше ерекше түрлері бар. Бір түрі Мәриямды жеке (бала Исасыз), тұрған күйде, әдетте даңқталған және дұға, құрмет немесе болжам айту қозғалысымен бейнелейді. Бұл бейне көптеген ежелгі апсидалық мозаикаларда кездеседі. Мадоннаның толық бойлы тұрған бейнелері көбінесе көрерменге қарап тұратын немесе құрмет көрсету үшін қолын көтеретін бала Исаны қамтиды. Византияның ең танымал бейнесі Ходегетрия бастапқыда осы типті болған, бірақ көптеген көшірмелері жартылай бойлы кескінделген. Бұл типтегі бейнелер мүсіндерде жиі кездеседі, нәзік піл сүйегінен жасалған мүсіндерде, көптеген соборлардың есіктеріндегі әк тастарда, сондай-ақ әрбір католик шіркеуіндегі түрлі түсті ағаштан немесе гипстен жасалған көшірмелерде кездеседі. Мадоннаны осылай бейнелейтін көптеген танымал суреттер бар, атап айтқанда Рафаэльдің Сикстин Мадоннасы. «Арғы таққа отырған Мадонна» – Византия дәуірінен бастау алған және Орта ғасыр мен Ренессанс дәуірінде кеңінен қолданылған бейне түрі. Бұл бейнелер көбінесе үлкен алтарьлық суреттер түрінде жасалады. Олар фрескалар мен апсидалық мозаикаларда да кездеседі. Орта ғасырлардағы мысалдарында Мадоннаны көбінесе тақты қолдап тұрған періштелер немесе қасиеттілердің қатары сүйемелдейді. Ренессанс кескіндемесінде, әсіресе Жоғары Ренессанс кескіндемесінде, қасиеттілер «Sacra conversazione» деп аталатын композиция түрінде бейресми топтасуы мүмкін. «Кішіпейілді Мадонна» – Мадоннаның жерде немесе төменгі жастықта отырған бейнелерін білдіреді. Ол бала Исаны құшағында ұстауы мүмкін. Бұл стиль францискандық нанымның өнімі, мүмкін Симон Мартиниге байланысты. Ол Италияда жылдам тарады және 1375 жылға қарай Испания, Франция және Германияда мысалдары пайда бола бастады. Бұл стиль Тречентоның алғашқы өнер кезеңінің ең танымал стилі болды. Жартылай бойлы Мадонналар – Шығыс Православ шіркеуінің иконаларында жиі қолданылатын форма, онда тақырып өте жақсы қалыптасқан, сондықтан әр сурет «Құдай анасының» бір ерекше атрибутын көрсетеді. Мадонна мен Баланың жартылай бойлы суреттері итальяндық Ренессанс кескіндемесінде, әсіресе Венецияда жиі кездеседі. «Балалы Мадонна» – 15 ғасырда Флоренцияда танымал болған және басқа жерлерде еліктелген бейне стилі. Бұл бейнелер әдетте кішкентай алтарьға немесе үйге қоюға арналған кішкентай мөлшерде болады. Оларда Мәриямның бала Исаны аналық сезіммен құшақтап тұрғаны жиі бейнеленеді. Бұл суреттерде Мәсіхтің азап шегуі туралы бейнелі мағыналар кездеседі. «Құрмет ететін Мадонна» – Ренессанс дәуірінде танымал болған стиль. Бұл бейнелер әдетте кішкентай болып, жеке құрмет үшін жасалған. Мұндай суреттер бояумен қатар, балқытылған терракотадан да жасалған. Мысалдары: Мадонна ұйықтап жатқан Мәсіх баласына құрмет көрсету және Мадонна бес періштемен балаға құрмет көрсету (Боттичелли). Емшектейтін Мадонна, Virgo Lactans немесе Мадонна Lactans – Мәриям мен Баланың бейнесі, онда Мәриям бала Исаны емшегімен қоректеуде. Мысалы, Леонардо да Винчидің Мадонна Литтасы. Апокалипсис әйелінің иконографиясы Мариан портретіне уақыт өте келе әртүрлі жолдармен қолданылады, бұл тиісті Киелі кітап үзіндісінің түсіндірілуіне байланысты. Ходегетрия немесе Virgin Hodegetria – Богородицаның (Бұйырғы Мәриямның) бала Исаны жанында ұстап тұрып, оны адамзаттың құтқарылу көзі ретінде көрсеткен иконографиялық бейнесі. Батыс шіркеуінде бұл типтегі иконаны кейде «Жолдың біздің ханым» деп атайды. Элеуза иконасы, Элеуза (немесе Элеуса; Ἐλεούσα – нежность немесе мейірімділік) – құдай ананың бейнелерінің бір түрі, онда Мәсіх баласы анасының жанына жақын орналасқан. Батыс шіркеуінде бұл стиль көбінесе «Мейірімді ана» деп белгілі. Мысырға қашу кезінде демалу – Мәриям, Жүсіп және бала Исаның Мысырға қашу кезінде демалып жатқандарын көрсететін христиандық өнердегі тақырып. Қасиетті Отбасы әдетте пейзажда бейнеленеді. Мысалы, Мысырға қашудың тынығуы (Караваджо), және олар көбінесе Virgo Lactans бейнелейді. «Қара Мадонна» немесе «Қара Қыз» термині батыс христиан әлеміндегі Бәрі ақ қыз Мәриям мен бала Исаның мүсіндеріне немесе суреттеріне қатысты, онда екі тұлға да қара түспен бейнеленген. Қара Мадоннаны католик және православие елдерінде де кездестіруге болады және бостандық теологиясымен байланысты болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Исламдағы Мәриям, Мәриям (Мариям) ислам теологиясындағы ең құрметке ие тұлғалардың бірі болғандықтан, ол исламдағы аниконизмнен босатылған. Мәриямның қыз кезі – қыз Мариямның бала кезінде, жиі тігіс тігуді үйренуі бейнеленген иконография. Мысалы, суретші Данте Габриэль Розеттидің «Мәриямның қыз кезі» ерекше аталады, онда Мәриям орталық тұлға болып табылады. Бұйырғы Мәриямға хабар беру – періште Гавриилдің Мәриямға оның бойында бала болып, таза бойда туатыны туралы хабарлағандағы бейнесі. Мысалы, Ecce Ancilla Domini. Мәриямның өлімі, Мәриямның Көкке көтерілуі, Мәриямның тәж кигізілуі, доктрина Мәриямның Жұмаққа көтерілгенде тірі немесе өлгені туралы нақты айтпаса да, ол әдетте өмірде бейнеленеді. Оның ұлы Иса Мәсіхтің қолдарынан Мәриямның Тәж кигізілуі дәстүрі 12 ғасырдан бері келеді. Олар көбінесе құдайдың Қасиетті Рух ретіндегі бейнесі ретінде қолайлы болған құстарды бейнелейді. Қасиетті Отбасы – Мәриям, Жүсіп және Исаның бейнесі. Мысалы, Мантеньяның «Қасиетті Отбасы Әйне және Иоанн шолушімен» (Holy Family with Saints Anne and John the Baptist) олардың ғибадатханаға Исаны ұсынуын көрсетеді және басқа қасиеттілерді де бейнелейді. Мәриямның көрінуі, әлемдегі ең көп келініші бар католиктік қасиетті орны болып табылатын Нуэстра Сеньора де Гуадалупе, Богородицаның артында тік және иісті алтын сәулелердің кезектесіп орналасуын көрсетеді және олар мандорланың ішіне жабысқан.

Тарих

Мадонна мен Баланың ең ерте бейнесі Римдегі Прискилла катакомбасындағы қабырға суреті болуы мүмкін, онда отырған Мадонна Баланы емізеді, ал Бала көрерменге қарап басын бұрады. Ана мен Баланың ең алғашқы тұрақты бейнелері Шығыс империясында қалыптасқан, онда мәдениеттегі иконокласт тенденцияға қарамастан, физикалық бейнелерді "санамсыз бейнелер" деп қарастырмаған, құрметтелген бейнелерге деген құрметтің жоғары дәрежесі дәстүрлі типтердің тар ауқымын қайталау арқылы білдірілді, олар қайта-қайта пайда болатын иконалар (грекше "бейне") ретінде танымал болды. 536 жылы Константинопольге келген Папа Агапеттің, "Құдай анаға" (theotokos) құлшылық етуге және шіркеулерде оның бейнесін салуға қарсы болды деген айып тағылды. Шығыс үлгілерінде Мадонна таққа отырған күйінде бейнеленген, тіпті білезіктері бар, інжу-маржанмен әшекейленген византиялық тәжін киген, қолында Мәсіх Баласы бар. Батыста, ерте орта ғасырларда византиялық иератикалық үлгілерге жақыннан ерілді, бірақ 12-13 ғасырларда Марияға табынудың маңыздылығы артуымен, діни сезімнің күшті жеке формаларын қанағаттандыру үшін түрлі бейнелер пайда болды. Әдеттегі готикалық және Ренессанс стильдерінде Қасиетті Мариям сәби Исамен бірге тізесінде немесе құшағында бейнеленеді. Ерте бейнелерде Мариям таққа отырғызылған, ал Бала бата беру үшін қолын көтеруі мүмкін. 15-ғасырлық итальяндық нұсқада Жақия Шомылдырушы (John the Baptist) бақылап тұр. "Мадонна делла Седжиола" деп аталатын картинада екеуі де бейнеленген: Мариям Жақия Шомылдырушының жанында нәресте Исаны құшақтап отыр. Кейінгі готикалық Мадонна мен Бала мүсіндерінде тұрған Мариямның қолында баласы бейнеленген. Иконография қоғамдық бейнелер мен жеке бейнелер арасында өзгешеленеді, олар кішкентай өлшемде жасалып, жеке құлшылық үшін бөлмеде пайдаланылады: Баланы емізуші Мариям (мысалы, Мадонна Литта) көбінесе жеке құлшылық иконаларында кездесетін бейне.

Алғашқы суреттер

431 жылы Ефес кеңесінен кейін, оның Теотокос ("Құдай ана") мәртебесі расталғанда, Мәриямға табыну кеңінен тарады; бұл мәселе кеңеске дейін талқылаулар тудырған, бірақ негізінен Мәсіхтің табиғаты туралы пікірталастарға байланысты болды. Римдегі Санта-Мария-Маджоре шіркеуіндегі 432–440 жылдарға жатқан мозаикаларда ол әлі күнге дейін нимбпен бейнеленбеген, сондай-ақ осы кезеңде туу сахналарында да көрсетілмейді, бірақ ғалымдардың Мәриямға табынуында орын алады. Келесі ғасырда Мәриямның қолында сәби Мәсіхті ұстаған бейнесі қалыптасты, Мысырдағы Киелі Екатерина монастырындағы осы кезеңнен сақталған жалғыз иконалар тобындағы мысал ретінде. Бұл бейне, әртүрлі нұсқаларда, Мәриямды бейнелеудің негізгі түрі болып қалып келді. Синай тауындағы бейне Магнификатта сипатталған Мәриямның екі қырын – оның қарапайымдылығы мен басқа адамдардан жоғары тұруын көрсетеді, ал жоғарыда Құдайдың қолы бейнеленген, оған бас періштелер қарайды. Римдегі Санта-Мария-ин-Трастевере шіркеуіндегі Мәриямның патшайым ретіндегі ерте бейнесі 705–707 жылдарға дейін датирленеді, онда Мәриямға табынуды қолдаған Папа Иоанн VII тізе бүгіп отырған күйде бейнеленген, ал сәби Мәсіх оған қолын созады. Бұл стиль ұзақ уақыт бойы Римде ғана таралды. VI–VIII ғасырлардағы Римдегі Мәриям мен Баланың шамамен алты түрлі иконасы осы кезеңнен сақталған бейнелердің көп бөлігін құрайды; "Католик және православие дәстүрінде Мадонна мен Баланың оқшауланған бейнелері бүгінгі күнге дейін кең таралған, сондықтан осындай бейнелердің ерте орта ғасырларда, әсіресе Батыс Еуропада жаңалық сезімін қалпына келтіру қиын". Осы кезеңде туу бейнесі Мәриямға негізделген, Шығыс православиесінде осы күнге дейін сақталған және Батыс бейнелері жоғары орта ғасырға дейін негізделген форманы алды. Византиялық циклдардағы Мәриямның өмірінен алынған басқа да оқиғалық көріністер дамыды, Мәриямға хабарлауға дейінгі өмірін толықтыру үшін апокрифтік дереккөздерге сүйенді. Осы уақытқа дейін Батыс Рим империясының саяси және экономикалық құлдырауы Батыс, латын шіркеуінің мұндай күрделі иконографияны дамытуда бәсекелесе алмағанын көрсетті және Византиялық жетістіктерге көп сүйенді. Батыстың жарықтандырылған қолжазбасындағы Мадонна мен Баланың ең көне сақталған бейнесі шамамен 800 жылға жататын Келл кітабынан алынған (698 жылғы Сент-Кутберт табытының қақпағында ұқсас ою-өрнек бейнесі бар) және арал өнерінің стилінде әсем безендірілген болса да, фигуралардың суреті Византияның сол кезеңіндегі жұмыстарымен салыстырғанда өте қарапайым деп сипатталады. Бұл шын мәнінде Евангелие кітабына ерекше қосымша болды, ал сағат кітабы 13 ғасырда ойлап табылғанға дейін қолжазбаларда Мәриямның бейнелері көптеп пайда болған жоқ. 1433 жылғы Доменико ди Бартолоның қарапайымдылық Мадоннасы ерте Ренессанстың ең инновациялық құлшылық бейнелерінің бірі саналады.

Византияның батысқа әсері

Мәриямның ертедегі бейнелері сақталған өте аз, бірақ Мадонна бейнесінің тамырлары ежелгі бейнелеу және мүсін жасау дәстүрлерінде, олар Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығыстағы алғашқы христиан қауымдастарын хабардар еткен. Италия дәстүрі үшін Византия иконалары маңызды, әсіресе Константинопольде (Истанбұлда) жасалғандары – олар ұзақ дәуір бойы сақталған ортағасырлық өркениеттің астанасы, иконалары азаматтық өмірге қатысып, керемет қасиеттерімен атақ алған. Византия (324–1453) өзін грек тілінде сөйлейтін, христиан империясы ретінде қарастырды, оның құрамында итальяндықтардың отарлары тұрды, олардың шекарасында крест жорықтарына қатысты және соңында шіркеулер, сарайлар мен монастырларды тонап, оның көптеген қазыналарын тартып алды. Кейінгі орта ғасырларда Криет мектебі Батысқа иконалардың негізгі көзі болды, ал ондағы суретшілер қажет болған жағдайда өз стильдерін батыс иконографиясына бейімдей алды. Византиялық бейнелердің Италияға, Батысқа таралуының бір жолы ұрлық болғанымен, Византия иконалары мен итальяндық Мадонна бейнелерінің арасындағы қарым-қатынас әлдеқайда бай және күрделі. Византия өнері Батыс Еуропада ұзақ уақыт бойы маңызды рөл атқарды, әсіресе Византия аумақтары Шығыс Еуропа, Грекия және Италияның көп бөлігін қамтыған кезде. Византия қолжазбалары, піл сүйегі, алтын, күміс және сәнді маталар Батысқа кеңінен таратылды. Византияда Мәриямның әдеттегі атауы – Богородица немесе Құдай анасы, ал Құдай анасы емес, құтқарылу Алланың адам баласына айналуымен сенушілерге берілді деп саналды. Бұл теологиялық ұғым Мәриямның сәби ұлын құшақтап тұрған бейнесі арқылы бейнеленеді. Алайда, Мадоннаның византиялық мұрасына ең маңыздысы екі нәрсе. Біріншіден, Мәриямның ең ертедегі сақталған тәуелсіз бейнелері Римде, батыс ортағасырлық христиандықтың орталығында табылды. Олардың бірі – Трастевередегі Санта-Мария шіркеуінің құнды мүлігі. Екіншісі, бұрынғы кейіпінен түгелдей өзгеше, қайта боялған бейнесі – Пантеонда құрметтеледі, ол ежелгі Рим империясының ұлы сәулет өнерінің бірі. Екеуі де бейнелеу техникасы мен материалдары тұрғысынан византиялық дәстүрді көрсетеді, яғни олар бастапқыда ағаш тақталарға темперамен (ұйық сарысы мен ұнтақталған пигменттер) боялған. Осы тұрғыдан алғанда, олар византиялық иконалардың ежелгі римдік мұрасын бөліседі. Екіншіден, олар бейнелеуі немесе тақырыбы бірдей. Әр бейне Мәриямның аналық рөлін, яғни нәресте ұлымен қарым-қатынасын көрсетеді. Бұл ерте бейнелердің тобының жасалған уақытын анықтау қиын, бірақ олар негізінен 7 және 8 ғасырларда жасалған туындылар болып көрінеді.

Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері

XII-XIII ғасырларда Италияда монументалды панельдік суреттердің қайта жаңғыруымен қатар, Мадонна бейнесі Римнен тыс аймақтарда, әсіресе Тосканада кеңінен танымал бола бастады. Францискан және Доминикан ордендерінің мүшелері бұл тақырыптағы алғашқы панельдерді тапсырыс бергендердің қатарында болды. Мұндай туындылар тез арада монастырьлар, приход шіркеулері мен үйлерде танымал болды. Мадоннаның кейбір бейнелері «қауым» деп аталатын мирян ұйымдарының қаржысына жасалды. Олар жаңадан қайта салынған, кең шіркеулердегі, кейде оған арналған капеллаларда Мәриямды мақтау үшін жиналатын. Мұндай жұмыстың төленуі де бір түрлі құлшылық санатында қарастырылуы мүмкін. Бұл шығын панельдің бояу жабылмаған бөліктерінде қолданылған нағыз алтын жапырақтарында көрінеді. Бұл ортағасырлық алтын шеберлерінің құрбандық дастарқандарын безендіру үшін қолданған қымбат қабықтарымен қатар, Мадонна бейнесін май шамдары мен шамдардың жарығымен қоршаудың да тәсілі болды. Одан да құндысы – Афғанстаннан әкелінген лазуриттен боялған жарқын көк мантия. Осының нәтижесінде Дуччо Флоренциядағы Санта-Мария-Новелладағы Лаудези үшін жасаған ең танымал, инновациялық және монументалды туындыларының бірі дүниеге келді. Көбінесе жұмыстың масштабы оның бастапқы мақсаты туралы көп нәрсені көрсетеді. Көптеген жағдайларда «Ручелли Мадоннасы» (шамамен 1285 жыл) деп аталатын бұл панельдік сурет көрерменнен биік тұрып, Лаудези қауымының мүшелері бейнеге мадақ айту үшін жиналатын орталық нүкте болып табылады. Дюччо өзінің туған қаласы Сиена соборының бас алтары үшін Мадоннаның тағында отырған бейнесін жасады. «Маэста» (1308–1311) деп аталатын бұл сурет екеуін де халыққа толы сарайдың орталығы ретінде бейнелейді. Бұл сурет күрделі ағаш өңдеу жұмысының орталық бөлігінде орналасқан. Ал Мадоннаның ұлын қолында ұстаған, жартылай бой суреті Лондонның Ұлттық галереясында сақталған. Бұл, әрине, сол заманғы ең маңызды итальян суретшілерін жалдауға шамасы жететін бай христианның жеке құлшылығы үшін жасалған. Артықшылыққа ие болған иесі дұға ету үшін немесе құтқарылуды сұрау үшін шіркеуге барудың қажеті болмады. Ол тек жеке аян ретінде киелі шатырдың жақтауларын ашу керек еді. Дюччо мен оның замандастары ертедегі суретшілік конвенцияларды мұра етті, олар өздерінің туындыларын дәстүрдің беделімен байланыстыруға мүмкіндік берді. 13 және 14 ғасырлардағы Мадонна суретшілерінің барлық инновацияларына қарамастан, Мәриямды көбінесе оның киімі арқылы тануға болады. Әдетте, ол жаңа туған баласының жас анасы ретінде бейнеленгенде, қызыл киімнің үстінен терең көк мантия жабады. Бұл мантия әдетте оның басын жауып тұрады, кейде кір жіпті немесе кейінірек мөлдір жібек шапанды көруге болады. Ол қолында Иса Мәсіхті немесе Сәби Исаны ұстап тұрады, олар ортақ нимбке және патшалық сымбатқа ие. Көбінесе оның үңілуі көрерменге қарай бағытталған, ол араласшы немесе христианнан оған, содан кейін оның ұлына ағып жатқан дұғалар үшін арна болып табылады. Алайда, ортағасырлық итальян суретшілері Византиялық иконалар суреттемесінің тенденцияларын да ұстанды, Мадоннаны бейнелеудің өз әдістерін жасады. Кейде Мадоннаның кішкентай баласымен тығыз байланысы, оның тек баласына ғана көз тіккен, қайғыға толы, ыстық сезімдерге толы сәт түрінде көрінеді. Бұл жазбада қазіргі уақытта Мадоннаның панельдік суреттегі бейнесіне баса назар аударылса да, оның бейнесі қабырғалық безендіруде де, мейлі мозаикаларда болсын, мейлі киелі ғимараттардың сыртқы және ішкі қабырғаларындағы фрескаларда да кездеседі. Ол батыста литургия өткізілетін шіркеудің апсидасынан немесе шығыс жағынан жоғары орналасқан. Ол сондай-ақ жеке құлшылық үшін кішкентай пил сүйегінен жасалған немесе үлкен мүсіндік рельефтер мен еркін тұрған мүсіндер түрінде де кездеседі. Киелі драманың қатысушысы ретінде оның бейнесі итальяндық сурет өнерінің ең маңызды фреска циклдерінің біріне: Джоттоның Падуадағы Скровени отбасының сарайының жанындағы Арена капелласындағы баяндау циклына әсер етеді. Бұл бағдарлама 14 ғасырдың алғашқы он жылдығына жатады. XV ғасырдан бастап итальян суретшілері Мадоннаны бейнелеуде 13 және 14 ғасырларда қалыптасқан дәстүрлерге қарыздар.

Қайта өрлеу дәуірі

XV-XVI ғасырлар итальян суретшілерінің репертуарын тарихи оқиғалар, жеке портреттер және мифологиялық сюжеттермен кеңейткен кезең болғанымен, христиан діні олардың мансабындағы беделін сақтап қалды. Осы дәуірдегі өнер туындыларының көп бөлігі қасиетті мазмұндас. Діни сюжеттер қатарында Ескі Ғидаттан алынған сюжеттер мен Киелі кітап кодификацияланғаннан кейін қастерленген әулиелердің бейнелері болды, бірақ Мадонна Ренессанс иконографиясында ең басты тақырып болып қала берді. Бұл сюжетке 16 ғасырдағы ең көрнекті итальян суретшілері – Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль бұрылды. В.Х. Вакенродердің сөзіне сүйенсек, Браманте жазғандарда Рафаэль оған Мадонналарын қалай суретке салу керектігін Ұрпаққа дұға тілегеннен кейін түсінде көргенін айтқан. Джорджоне, Джованни Беллини және Тициан да осы тақырыпты дамытты. Олар әсіресе Фра Анжелико, Фра Филиппо Липпи, Мантенья және Пьеро делла Франческаның 15 ғасырғы Мария бейнелерінің негізінде жұмыс істеді. Бұл сюжет ерте Нидерланд суреттерінде де, Солтүстік Еуропаның басқа аймақтарында да кең таралған. Осы суретшілердің барлығына ең зор күш сыйлаған тақырып – аналық байланыс болды, тіпті басқа сюжеттер, әсіресе Жариялану және кейінірек Таза ұғым, Мәриямды ұлысыз бейнелейтін суреттердің көбеюіне әкелді. Еске алу ретінде Пиета маңызды сюжетке айналды, бұрынғы баяндау циклдеріндегі рөлінен азат етілді, бұл Солтүстік Еуропадағы танымал діни мүсіндердің нәтижесі болды. Дәстүр бойынша, Мәриям мейірімділік, қайғы және сүйіспеншілік сезімдерін білдіреді, көбінесе өте эмоционалды туындыларда бейнеленеді, бірақ Микеланджелоның ерте жұмысы аза тұту белгілерін жасырады. Бір қарапайым ананың сүйікті баласына деген нежностьі осы суреттерде жатқан, оның сәби ұлы Исаны алғаш рет құшақтаған сәтін еске түсіреді. Көршілердің мақсаты – ананың айқышталған ұлының денесін ұстап тұрған күйзелісіне ортақтасып, оған көңіл бөлу.

Қазіргі суреттер

Еуропаның кейбір елдерінде, мысалы Германия, Италия және Польшада Мадонна мүсіндері қалалық үйлер мен ғимараттардың сыртында немесе жол бойындағы кішкентай қоршауларда кездеседі. Германияда ғимараттың сыртына қойылған мүсін Хаусмадонна деп аталады. Олардың кейбіреулері орта ғасырларға дейін жетеді, ал кейбіреулері бүгінге дейін жасалып келеді. Әдетте екінші қабаттан жоғары, көбінесе үйдің бұрышында орналасқан мұндай мүсіндер көптеген қалаларда көптеп кездесетін. Мысалы, Майнцте Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 200-ден астам мүсін болған деп есептеледі. Мүсіндердің түрлері басқа Мадонна бейнелерімен салыстырғанда өте көп: жүзім ұстаған Мадонналар (Нәзіл Жыры 1:14-ке сілтеме, «Менің жаным мен үшін хенна гүлдерінің шоғыры» деп аударылған), баласы мен аксессуарлары жоқ, таза, мінсіз ақ түсті Мадонналар, және сенім құпияларымен өмірі белгіленген розалы Мадонналар. Италияда жол бойындағы Мадонна мүсіндерін ғимараттардың қасында да, жол бойындағы кішкентай қоршауларда да жиі көруге болады. Олардың қасынан өткен адамдарға рухани жеңілдік сыйлайды деп күтіледі. Кейбір Мадонна мүсіндері итальяндық қалалар мен ауылдардың айналасына қорғаныш үшін немесе хабарланған кереметті еске алу үшін қойылады. 1920 жылдары Америка революциясының қыздары «Жолдың Мадоннасы» деп аталатын мүсіндерді жағалаудан жағалауға орналастырып, ескі Ұлттық жол мен Санта-Фе жолын белгіледі. Суретші Рей Мартин Абейта өмірі бойы Куско мектебінің Мадонна суреттері стилінен шабыттандырылып, еуропалықтар мен мезоамерикалықтардың отаршылдық кездесулерін бейнелейтін дәстүрлі және қазіргі латындық тақырыптардың қосындысын жасады. 2015 жылы иконограф Марк Дьюкс Миссури штатының Фергюсон қаласында Майкл Браунды атқан оқиғамен байланысты Мадонна мен баланы бейнелейтін Фергюсонның біздің ханым иконасын жасады.

Исламдық көзқарас

Ислам мен Мадонна бейнесі арасындағы алғашқы маңызды кездесу Мұхаммед пайғамбардың Меккеге басып кірген кезде болған деп айтылады. 629 жылы Мұхаммед мұсылман әскерімен Меккеге басып кірді, ал оның бірінші әрекеті – Қағбаны «тазалау» немесе «тазарту» болды, онда ол ғибадатхананың ішіндегі барлық исламға дейінгі пұтқа табынушылық бейнелер мен мүсіндерді алып тастады. Ибн Исхақ пен әл-Азрақи жинаған мәліметтерге сәйкес, Мұхаммед Мәриям мен Исаның суретінің және Ыбырайымның фрескасының үстіне қорғау үшін қолын қойып, оларды жоюдан сақтады. Тарихшы Барнаби Роджерсонның сөздері бойынша: «Мұхаммед құлшылыққа арналған қазыналар, ғибадат құралдары, мүсіндер мен аспалы сыйлықтардан тұратын ғибадатхананың ішін тазартты». Ислам ғалымы Мартин Лингс пайғамбардың өмірбаянында осы оқиғаны былай баяндады: «Христиандар кейде Ыбырайымның киелі орнына құрмет көрсетуге келіп, олардың бәрі сияқты күтіп алынды. Сонымен қатар, бір христианға Қағбаның ішкі қабырғасына Мәриям мен бала Исаның бейнесін салуға рұқсат етілді, тіпті оны басқа суреттермен айқын контрастқа келтірді. Бірақ Құрайш бұл контрастқа көбінесе сезімтал болған жоқ: олар үшін бұл жай ғана пұттар қатарына тағы екі бейнені қосу мәселесі болды және олардың осы төзімділігі оларды осылай өткізілмейтін етті. Мәриям мен бала Исаның бейнесінен және қарт адамның суретінен, ол Ыбырайым деп айтылды, басқа барлық қабырғалар пұттардың суреттерімен жабылған еді. Пайғамбар (с.ғ.с.) бейнеге қорғау үшін қолын қойып, Усманға Ыбырайымдікінен басқа барлық суреттерді жоюды бұйырды».

Үндістан субконтинентінің өнер тарихындағы бейнелер

Үндістан субконтинентінің өнер тарихында Мадонна мен Мәсіх баласының, және Яшода немесе Деваки мен Кришнаның бейнелері арасында көзге түсетін ұқсастықтар бар. Себебі индуизм мен христиандық мәдениеттердегі "мәңгілік бала" бейнелері аналарының құшағында жылы жатқан күйде бейнеленеді. Гоада, Марселде орналасқан Шри Девакикришна ғибадатханасы бар. Португалдықтар Кришна Деваки мүсінін көрген соң ғибадатхананы қиратпады, себебі ол оларға Әзіре Мәриям мен Исаны еске салған. "Ішкі қасиетті орында, бала Кришнаны белінде көтеріп тұрған Девакидің әсерлі мүсіні орналасқан. Бұл мүсін ерекше, өйткені елде Кришнаға арналған көптеген ғибадатханалар болғанымен, Девакинің мүсіні жоқ". Дхуме кітабында былай дейді: "Дегенмен, бастапқыда Чодан аралынан, Тисвади ауданынан келген және христиан миссионерлерінің мазалауы кезінде Оргаон ауылының Машела (португал тілінде Марсела) елді мекеніне, Понда ауданына көшірілген Девкикришна мүсіні қызығушылық тудырады. Тарихтан мәлім, Васко да Гама қарт жасында алыс Шығыс елдерінің барлық колонияларының вице-королі болып тағайындалды. Бір күні ол Чодан аралына сапар шекті. Ол мүсінді басты есіктен көрген кезде дереу оған сәлем беріп, тізе бүкті, оны сәби Исамен бірге Әзіре Мәриямның бейнесі деп санады". "Португалдықтар дәмдеуіш саудасына үстемдік ету және христиандық дінін тарату мақсатымен келді, ал осы кішкентай, көшіріліп алып жүруге ыңғайлы пил сүйегінен жасалған мүсіндер шіркеу алтарьларын және Гоа үйлерін әшекейледі, сондай-ақ олардың келешек жобаларын іске асыру үшін шетелге тасымалданды. Бұл мүсіндерді иезуиттердің басшылығымен үнді суретшілері жасаған". Джотиндра Джайн былай деп түсіндіреді: "Чор Баган сурет студиясы "Кришнаның тууы" атты танымал суретті жариялады, ол Иса Мәсіхтің тууының танымал суреттеріне толығымен негізделген, тіпті Шығыстың үш данасының болуы да осы жұмыста сөзсіз көшірілген". Ана мен бала бейнесінің мәңгілік нәзіктігі, аналық сезім және осы қарым-қатынастың сүйіспеншілік пен жылулықпен байланысты болуы, "Мадоннаның құшағындағы Мәсіх баласы Кришна Яшода немесе Деваки бейнесінде көрініп, қайталанады, бұл, мүмкін, махаббат мәдениетін көрсетеді" және суконтиненттегі өнер мен поэзияда осы символдың әртүрлі интерпретацияларын негіздейді.