Діни бейнелерді жою және иконаға қарсылық

Кіріспе

Діни бейнелерді жою, табиғаттың немесе белгілі бір діни тұлғалардың бейнеленбеуі

Иконоклазм (грекше: εἰκών + κλάω) – иконалар мен басқа да бейнелерді немесе ескерткіштерді жоюдың маңыздылығына сену, көбінесе діни немесе саяси себептермен. Иконоклазмды қолдайтын немесе оған қатысатын адамдар иконокласттар деп аталады. Керісінше, діни бейнелерді құрметтейтін адамды (иконокласттар тарапынан) иконолатер деп атайды; Византия контекстінде мұндай адам иконодул немесе иконофил деп аталады. Иконоклазм, әдетте, белгілі бір билеушінің өлімінен немесе тақтан құлатылуынан кейін оның бейнесін жоюды қамтымайды, бұл практика damnatio memoriae деп белгілі. Иконоклазмды басқа діннің жақтастары жүзеге асыруы мүмкін, бірақ көбінесе ол бір діннің ішіндегі фракциялар арасындағы дау-жанжалдың нәтижесі болып табылады. Бұл термин Византиялық иконоклазмнан шыққан, ол Византия империясында 726 жылдан 842 жылға дейін діни иконалардың жақтастары мен қарсыластары арасындағы күрес болды. Иконоклазмның дәрежесі діндер мен олардың тармақтарында әртүрлі, бірақ жалған құдайларға табынуға қарсы тұратын діндерде, соның ішінде Ыбраһимдік діндерде ең жоғары деңгейде болады. Амонның қуатты діни қызметкерлеріне қарсы шыққан Ахенатон Мысырдың барлық дәстүрлі құдайларын жоюға бұйрық берді. Ол патшалық шенеуніктерді Амонның және басқа да құдайлардың есімдерін қабірлердегі, храм қабырғаларындағы және папирустардағы жазулардан алып тастауға және жоюға жіберді, соның арқасында халыққа Атен – жалғыз шын құдай екенін ұқтыруға тырысты. Ахенатонның өлімінен кейін оның есіміне қатысты жазбалар да жойылды. Ежелгі египеттіктерді израильдіктермен салыстыра отырып, Ян Ассман былай жазады:

Мысыр үшін ең үлкен қорқыныш – культ мүсіндерін жою немесе ұрлау болды. Израильдіктер үшін бейнелерді орнату – құдайдың қатысуын жою дегенді білді; ал мысырлықтар үшін дәл осы нәтиже бейнелерді жою арқылы қол жеткізілді. Мысырда иконаны жою ең қорқынышты діни қылмыс болды, ал Израильде ең қорқынышты діни қылмыс – жалған құдайларға табыну. Осы тұрғыдан алғанда, бейнелерді жойған Осарсеф (Ахенатон) және алтын бұзау, жалған құдайларға табынудың символы, бір-біріне кері пропорционалды, және Харонның діни қылмыскер рөлінен оңай құтылуы таң қалдырады. Бұл дәстүрлердің өзара әсерлесіп қалыптасқаны әбден мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Мұса мен Ахенатонның тағдыры біріне жақын болды.

Иудаизм

Еврей Киелі кітаптарының айтуынша, Құдай израильдіктерге Уәде етілген жерге кірген соң, "барлық қашап салынған тастарды, құйылған бейнелерді және жергілікті ханаандықтардың барлық биік орындарын қиратуды" бұйырған. Яһуди дінінде Езекия патша Иерусалимдегі Сүлейменнің ғибадатханасын тазартты және Екінші Патшалар кітабында жазылғандай, Нехустанды қоса алғанда, Израиль жеріндегі барлық бейнелер жойылды. Бірақ оның ұлы Манаса билік еткен кезде оның реформалары кері қайтарылды.

Византия дәуірі

Византия императоры Юстинианның (527–565) билігінен кейінгі кезеңде бейнелерді қолдану көлемі де, сапасы да айтарлықтай артты және бейнелерге қарсы реакция күшейді. Византия империясында 695 жылы маңызды өзгеріс болды: Юстиниан II үкіметі императорлық алтын монеталардың бет жағына Мәсіхтің толық келбетін бейнеледі. Бұл өзгеріс халифа Абд әл-Маликты византиялық монета үлгілерін қабылдаудан бас тартуға мәжбүр етті. Ол әрі қарай тек исламдық жазуы бар монеталар шығара бастады. 726 жылға дейін екі иконаға қарсы епископқа жазылған патриарх Германның хатында «қазір бүкіл қалалар мен көптеген адамдар осы мәселе бойынша қатты алаңдап отыр» делінген, бірақ бұл пікірталас туралы жазбаша дәлелдер аз. Үкіметтік иконаға қарсылық Византия императоры Лев III-тің 726 және 730 жылдар арасында бейнелерге табынуға қарсы шығарған бірқатар жарлықтарымен басталды. Дін араздығы византиялық қоғамда саяси және экономикалық жіктерді тудырды; иконаға қарсылықты көбінесе империяның шығысындағы, кедей, грек емес халықтары қолдады, олар жиі жаңа мұсылман империясының шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды. Ал Константинопольдің бай гректері мен Балқан және Италия провинцияларының халқы иконаға қарсылыққа күшті қарсылық көрсетті. Ол Константинопольдің Ұлы сарайының салтанатты кіреберісі – Хальке қақпасының үстіндегі Исаның бейнесін алып тастап, оның орнына крест қоюға бұйырды. Бұл тапсырманы орындағандардың кейбіреулерін иконаны қолдайтындар тобы өлтірді. Сонымен жылдар бойы бейнелерді «иконалар» деп атап, оларды «құрметтеу» керек дегендер мен иконаға қарсылар арасында қақтығыс күшейді. Рим папасы Григорий III 730 жылы синод шақырып, иконаға қарсылықты еретик деп жариялады және оны қолдаушыларды анафемаға ұшыратты. Папаның хаты Сицилияда византиялықтар тарапынан тоқтатылып, хабаршылар тұтқынға алынғандықтан Константинопольға жетпеді. Византия императоры Константин V 754 жылы Иерия соборын шақырып өтті. Соборга жиналған 338 епископ «тірі жандарды суреттеудің заңсыз өнері біздің құтқарылуымыздың негізгі доктринасын, атап айтқанда, Мәсіхтің кіріп келгенін жермен-жексұры етті және алты қасиетті соборға қайшы келді. Егер біреу қасиеттілердің бейнесін ешқандай құндылығы жоқ (бұл ой бекер және шайтанның әрекеті) материалдық бояулармен жансыз суреттерде бейнелеуге тырысса және олардың қасиеттерін өзінде тірі бейнелер ретінде көрсетпесе, ол анафема болсын» деген шешімге келді. Бұл собор өзін заңды «Жетінші Экуменикалық Собор» деп жариялады.

The period after the reign of Byzantine Emperor Justinian (527–565) evidently saw a huge increase in the use of images, both in volume and quality, and a gathering aniconic reaction. One notable change within the Byzantine Empire came in 695, when Justinian II's government added a full face image of Christ on the obverse of imperial gold coins. The change caused the Caliph Abd al Malik to stop his earlier adoption of Byzantine coin types. He started a purely Islamic coinage with lettering only. A letter by the Patriarch Germanus, written before 726 to two iconoclast bishops, says that "now whole towns and multitudes of people are in considerable agitation over this matter," but there is little written evidence of the debate. Government led iconoclasm began with Byzantine Emperor Leo III, who issued a series of edicts between 726 and 730 against the veneration of images. The religious conflict created political and economic divisions in Byzantine society; iconoclasm was generally supported by the Eastern, poorer, non Greek peoples of the Empire who had to frequently deal with raids from the new Muslim Empire. On the other hand, the wealthier Greeks of Constantinople and the peoples of the Balkan and Italian provinces strongly opposed iconoclasm. He ordered the removal of an image of Jesus prominently placed over the Chalke gate, the ceremonial entrance to the Great Palace of Constantinople, and its replacement with a cross. Some of those assigned to the task were killed by a band of iconodules. Over the years conflict developed between those who wanted to use the images, claiming that they were "icons" to be "venerated", and the iconoclasts who claimed they were simply idols. Pope Gregory III "convoked a synod in 730 and formally condemned iconoclasm as heretical and excommunicated its promoters. The papal letter never reached Constantinople as the messengers were intercepted and arrested in Sicily by the Byzantines". The Byzantine Emperor Constantine V convened the Council of Hieria in 754. The 338 bishops assembled concluded, "the unlawful art of painting living creatures blasphemed the fundamental doctrine of our salvation—namely, the Incarnation of Christ, and contradicted the six holy synods If anyone shall endeavour to represent the forms of the Saints in lifeless pictures with material colours which are of no value (for this notion is vain and introduced by the devil), and does not rather represent their virtues as living images in himself, etc let him be anathema". This Council claimed to be the legitimate "Seventh Ecumenical Council".

Реформацияға дейінгі кезең

Петр Брюйский діни бейнелерді қолдануға қарсы болды, ал Стригольники де иконаға қарсы болған болуы мүмкін. Клавдий Туриндік 817 жылдан өліміне дейін Турин епископы болды. Ол ең алдымен иконаға қарсылық білдіруді үйретуімен танымал. Нәтижесінде, адамдар мүсіндер мен бейнелерге шабуыл жасады, ең танымал оқиға 1566 жылы Төменгі елдердегі бейнелерге қарсы бүлік болды. Иконаға қарсылық білдірушілердің сенімдері бүкіл Еуропаға апат әкелді. 1523 жылы швейцариялық реформатор Гулдрих Цвинглидің арқасында оның көптеген ізбасарлары өздерін діни мәселелерде көзге көрінетін шіркеуге де, әлемдік билікке де мойынсұнбауы керек рухани қауымға кіргендер ретінде қарастырды. Питер Джордж Уоллестің айтуынша, "Звинглидің бейнелерге шабуыл жасауы бірінші дебатта Цюрихте және азаматтық юрисдикциядағы ауылдарда иконаға қарсы оқиғаларды тудырды, реформатор оларды қабылдауға дайын емес еді". Билікке қарсы наразылық білдірген бұл әрекетіне "Звингли мұқият ойластырылған трактатпен жауап берді, адамдар заңсыздықсыз және шектеусіз қоғамда өмір сүре алмайды". Белгілі бір иконаға қарсылық білдірушілік тәртіпсіздіктер Базельде (1529 жылы), Цюрихте (1523 жылы), Копенгагенде (1530 жылы), Мюнстерде (1534 жылы), Женевада (1535 жылы), Аугсбургте (1537 жылы), Шотландияда (1559 жылы), Руанда (1560 жылы) және Сент және Ла-Рошельде (1562 жылы) болды. Еуропадағы кальвинистік иконаға қарсылық білдіру "Германиядағы лютерандық толқындардың көтерілісін туғызды" және Балтық аймағындағы "көршілес Шығыс православиелік шіркеулерді жаулады". 1566 жылдың жазында Кальвиннің кең тараған иконаға қарсылық білдіруі он жеті провинцияға (қазіргі Нидерланды, Бельгия және Солтүстік Францияның кей жерлері) бүлік шығарды. Англиядағы реформация кезінде, ол ағылшын монархы Генрих VIII билік құрған кезде басталды және Хью Латимер мен Томас Кранмер сияқты реформаторлар шақырды, 1530-шы жылдардың соңында шіркеулердегі діни бейнелерге қарсы шектеулі ресми іс-қимыл жасалды. Генридің жас ұлы Эдуард VI 1547 жылы таққа отырды және Кранмердің басшылығымен сол жылы діни реформалар туралы бұйрық шығарды, ал 1550 жылы "түрлі кітаптар мен бейнелерді жою және жою туралы" Парламент актісі шығарды. Ағылшын Азамат соғысы кезінде парламентарийлер Шығыс Англияның әкімшілігін Округтардың Шығыс қауымдастығына қайта ұйымдастырды. Бұл Англияның ең бай округтерінің бірін қамтыды, бұл өз кезегінде елеулі және маңызды әскери күшті қаржыландырады. Манчестер графы осы күштердің қолбасшысы етіп тағайындалғаннан кейін, ол өз кезегінде Смашер Доузингті провизор маршал етіп тағайындады, оған ырым-жырымдар немесе папизммен байланысты деп саналатын діни бейнелерді бұзуға уәкілеттік берді. Норвич епискобы Джозеф Холл 1643 жылы парламенттің ырым-жырым мен жалған тәңірлерге табынуға қарсы жарлығынан жігер алған әскерлер мен азаматтардың мінез-құлқының былай болғанын сипаттады: "Иә, Ием, бұл жерде қандай жұмыс болды! Шараптардың сыңғырлауы! Қабырғаларды құлату! Ескерткіштердің қалай қиратылғаны! Орындықтарды құлату! Терезенің темір-темірін қағып алып, қағып тастау! Қандай қару-жарақ! Қандай таңғажайып тас құрылысты бұзу! Қандай да бір күйге түсіп, күйге түсіп! Ал қандай қорқынышты триумф нарықта барлық ел алдында, барлық бұзылған орган құбырлар, киімдер, екі copes және surplices, бірге қорғасын айқышпен жаңадан салған болды көгілдір ауласын амнатта және қызмет кітаптар және ән кітаптар болуы мүмкін, өртке әкелінді қоғамдық нарықта бірге үйірілді. Исламда суреттерді, әсіресе діни тұлғаларды бейнелеуге тыйым салудың мықты дәстүрі бар, сунниттік ислам шиит исламнан гөрі бұны көбірек тыйым салады. Ислам тарихында Меккедегі Қағбадан жалған тәңірлерді алып тастау барлық сенушілер үшін үлкен символикалық және тарихи маңызға ие. Жалпы, мұсылман қоғамдары мешіттер мен медреселер сияқты қасиетті орындарда тірі жандардың (жануарлар мен адамдар) суреттерінен аулақ болды. Бұл бейнелеуге тыйым салу Құранға негізделмеген, керісінше, Хадисте сипатталған дәстүрлерге негізделген. Фигураларды бейнелеуге тыйым салу әрқашан зайырлы салаға таратылмайды және мұсылман өнерінде фигуралық бейнелеудің мықты дәстүрі бар. Алайда, батыс авторлары ислам қоғамындағы "ұзақ, мәдени жағынан айқындалған және өзгермейтін, зұлым иконаға қарсы әрекеттер дәстүрін" қабылдауға бейім. Бұл әрекет жахилияның ерекшелігі деп саналатын жалған тәңірлерге табынушылықты жоюға бағытталған. Алайда, Меккедегі жалған тәңірлердің жойылуы халифаттың кеңейгенінен кейін мұсылман үкімінде тұратын басқа діни қауымдастықтарға қатысты емес. Мысалы, мұсылман үкіміндегі көптеген христиандар өз шіркеулерін қалағандай безендіруді және иконалар жасауды жалғастырды. Ерте ислам тарихындағы осы үлгіге үлкен ерекшелік – 722–723 жылдары Умәйд халифі Язид II шығарған "Язид бұйрығы". Бұл бұйрық халифат аумағындағы кресттер мен христиан бейнелерін жоюды бұйырды. Зерттеушілер бұл бұйрық орындалғанының куәлігін тапты, әсіресе қазіргі Иорданияда, онда сол кезде тұрған шіркеулердің мозаика едендерінен бейнелер алынып тасталғаны археологиялық куәліктермен дәлелденді, бірақ барлық шіркеулерде емес. Бірақ Язидтің иконаға қарсы саясаты оның ізбасарлары тарапынан жалғастырылмады, және Леванттың христиан қауымдары алтын ғасырдан тоғызыншы ғасырға дейін маңызды үзіліссіз иконалар жасауды жалғастырды.

Peter of Bruys opposed the usage of religious images, the Strigolniki were also possibly iconoclastic. Claudius of Turin was the bishop of Turin from 817 until his death. He is most noted for teaching iconoclasm. In contrast to the Lutherans who favoured certain types of sacred art in their churches and homes, As a result, individuals attacked statues and images, most famously in the beeldenstorm across the Low Countries in 1566. The belief of iconoclasm caused havoc throughout Europe. In 1523, specifically due to the Swiss reformer Huldrych Zwingli, a vast number of his followers viewed themselves as being involved in a spiritual community that in matters of faith should obey neither the visible Church nor lay authorities. According to Peter George Wallace "Zwingli's attack on images, at the first debate, triggered iconoclastic incidents in Zürich and the villages under civic jurisdiction that the reformer was unwilling to condone." Due to this action of protest against authority, "Zwingli responded with a carefully reasoned treatise that men could not live in society without laws and constraint". Significant iconoclastic riots took place in Basel (in 1529), Zürich (1523), Copenhagen (1530), Münster (1534), Geneva (1535), Augsburg (1537), Scotland (1559), Rouen (1560), and Saintes and La Rochelle (1562). Calvinist iconoclasm in Europe "provoked reactive riots by Lutheran mobs" in Germany and "antagonized the neighbouring Eastern Orthodox" in the Baltic region. The Seventeen Provinces (now the Netherlands, Belgium, and parts of Northern France) were disrupted by widespread Calvinist iconoclasm in the summer of 1566. During the Reformation in England, which started during the reign of Anglican monarch Henry VIII, and was urged on by reformers such as Hugh Latimer and Thomas Cranmer, limited official action was taken against religious images in churches in the late 1530s. Henry's young son, Edward VI, came to the throne in 1547 and, under Cranmer's guidance, issued injunctions for Religious Reforms in the same year and in 1550, an Act of Parliament "for the abolition and putting away of divers books and images." During the English Civil War, the Parliamentarians reorganised the administration of East Anglia into the Eastern Association of counties. This covered some of the wealthiest counties in England, which in turn financed a substantial and significant military force. After Earl of Manchester was appointed the commanding officer of these forces, in turn he appointed Smasher Dowsing as Provost Marshal, with a warrant to demolish religious images which were considered to be superstitious or linked with popism. Bishop Joseph Hall of Norwich described the events of 1643 when troops and citizens, encouraged by a Parliamentary ordinance against superstition and idolatry, behaved thus:

Lord what work was here! What clattering of glasses! What beating down of walls! What tearing up of monuments! What pulling down of seats! What wresting out of irons and brass from the windows! What defacing of arms! What demolishing of curious stonework! What tooting and piping upon organ pipes! And what a hideous triumph in the market place before all the country, when all the mangled organ pipes, vestments, both copes and surplices, together with the leaden cross which had newly been sawn down from the Green yard pulpit and the service books and singing books that could be carried to the fire in the public market place were heaped together. Islam has a strong tradition of forbidding the depiction of figures, especially religious figures, with Sunni Islam forbidding it more than Shia Islam. In the history of Islam, the act of removing idols from the Ka'ba in Mecca has great symbolic and historic importance for all believers. In general, Muslim societies have avoided the depiction of living beings (both animals and humans) within such sacred spaces as mosques and madrasahs. This ban on figural representation is not based on the Qur'an, instead, it is based on traditions which are described within the Hadith. The prohibition of figuration has not always been extended to the secular sphere, and a robust tradition of figural representation exists within Muslim art. However, Western authors have tended to perceive "a long, culturally determined, and unchanging tradition of violent iconoclastic acts" within Islamic society. This act was intended to bring an end to the idolatry which, in the Muslim view, characterized Jahiliyyah. The destruction of the idols of Mecca did not, however, determine the treatment of other religious communities living under Muslim rule after the expansion of the caliphate. Most Christians under Muslim rule, for example, continued to produce icons and to decorate their churches as they wished. A major exception to this pattern of tolerance in early Islamic history was the "Edict of Yazīd", issued by the Umayyad caliph Yazīd II in 722–723. This edict ordered the destruction of crosses and Christian images within the territory of the caliphate. Researchers have discovered evidence that the order was followed, particularly in present day Jordan, where archaeological evidence shows the removal of images from the mosaic floors of some, although not all, of the churches that stood at this time. But Yazīd's iconoclastic policies were not continued by his successors, and Christian communities of the Levant continued to make icons without significant interruption from the sixth century to the ninth.

Мысыр

XV ғасырда жазылған Аль-Макризи Гизадағы Ұлы Сфинкстің жоғалған мұрынын 1300 жылдардың ортасындағы суфи мұсылманы Мұхаммед Саим әл-Дахрдың иконаға қарсы қозғалысына байланысты дейді. Ол жергілікті мұсылмандардың Ұлы Сфинкске су тасқынын бақылау ниетімен құрбандық шалуына наразы болған және кейіннен вандализм жасағаны үшін жазаланған. Дегенмен, мұның мұрынның жоғалуына нақты себеп болғаны тарихшылар арасында күмәндану тудырып келеді. Марк Лехнер археологиялық зерттеу жүргізіп, мұрынды 3-ші мен 10-шы ғасырлар аралығында белгілі бір уақытта құралдармен бұзған деген қорытындыға келді.

Османдықтардың жаулап алулары

Кейбір мұсылман әскерлері жергілікті храмдарды немесе ғибадат орындарын мешіттер ретінде пайдаланған. Мысалы, 1453 жылы мешітке айналған Стамбул (бұрынғы Константинополь) қаласындағы Ая Софияны қарастырайық. Көптеген иконалар қорланды, ал қалғандары әкпен жабылды. 1934 жылы Түркия үкіметі Ая Софияны мұражайға айналдыруға шешім қабылдады және мозаикаларды қалпына келтіру жұмыстарын 1932 жылдан бастап Америка Византия институты жүргізді.

Қазіргі оқиғалар

Кейбір мұсылман дін тақылымдары бейнелерді жою жоспарларын жалғастыруда. Сауд Арабиясының билігі тарихи орындарды жоюда, олардың "санамсыздыққа" ұшырауы мүмкін деген қорқынышпен, Ислам ішінде көп дау тудырды. Соңғы бейнелерді жою актісі – 2001 жылы Ауғанстанның сол кездегі Талибан үкіметімен Бамианның алып Буддаларын жойған оқиға. Бұл әрекет әлемдік наразылықты тудырды және басқа мұсылман үкіметтері мен ұйымдары тарапынан қолдау алмады. Батыс БАҚ-тарында мұсылман дінінің бейнелі безендіруге тыйым салуының салдары ретінде кеңінен жарияланды. Мұндай есеп "Буддалар мен мұсылман халқының оларды жойғанға дейін мың жылдан астам уақыт бойы таң қалған түрде қатар өмір сүргенін" ескермейді. 2016 жылы Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) Ансар ад-Диннің бұрынғы мүшесі Ахмад аль-Факи аль-Махдиді осы мәдени мұраны жойғаны үшін тоғыз жылға бас бостандығынан айырды. Бұл ХҚС-тің осындай қылмыс үшін адамды кінәлі деп тапқан алғашқы жағдайы болды. Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті шиит мешіттері мен қабірлерді қирату сияқты бейнелерді жою шабуылдарын жүзеге асырды. Ерекше оқиғаларға пайғамбар Юнус мешітін (Юна) жару және Мосул қаласындағы Сет қабірін қирату кіреді.

Гоа инквизициясы кезінде

Христиан миссионерлері мен португал үкіметінің қиратқан индуист ғибадатханаларының саны мен сипаты туралы нақты деректер жоқ. 1566 жылға дейін Тисвадиде (Ильхас-де-Гоа) шамамен 160 ғибадатхананың қиратылғаны хабарланды. 1566 мен 1567 жылдар арасында францискан миссионерлері Бардесте (Солтүстік Гоа) тағы 300 индуист ғибадатханасын жойды. Салцеттеде (Оңтүстік Гоа) инквизицияның христиан шенеуніктері шамамен 300 индуист ғибадатханасын қиратты. Португалия билігі Ассолна мен Кунколимде көптеген индуист ғибадатханаларын қиратты. Португалия мұрағатындағы 1569 жылғы патшалық жарлықта Үндістандағы отарларындағы барлық индуист ғибадатханалары өртеліп, жермен-жексен етілгені жазылған. 1600 жылдары Гоаға сапар шеккен ағылшын саяхатшысы, сэр Томас Герберт, 1-ші баронет былай деп жазды: «Сонымен қатар, вице-рой Антонио Норогния толығымен қиратқан 200 санамдық ғибадатханалардың қираған қалдықтары бар, ешқандай естелік немесе мұндай ауыр бейімділікке қатысты ескерткіштер қалмауы үшін. Өйткені, тек сонда ғана емес, Салсеттеде де екі ғибадатхана немесе дінсіздікке табыну орындары болды; олардың бірі (қатты тастан қиын еңбекпен кесілген) үш бөлікке немесе галереяға бөлінген, онда олардың көптеген деформацияланған Пагодалары бейнеленген, және үнділік (сенімді болса) сол ғибадатханада 300 мұндай тар галерея болғанын хабарлайды, ал мүсіндер еуропалық көрерменді қорқытатындай ұсқынсыз болды; дегенмен бұл маңызды орын болды және оған мүсіншілердің көптеп келуі португалдықтарды қалаға ие болуға және ғибадатханаларды қиратуға, барлық жаман Пагодаларды қиратуға ынталандырды. Гоада қазіргі уақытта ең байқалатын нәрсе – бекіністер, вице-рой және архиепископ сарайлары мен шіркеулер».

Қазіргі Үндістанда

1927 жылы 25 желтоқсанда Д.Амбедкар мен оның жақтастары Махад сатьяграхасында Манусмритидің көшірмелерін қатаң сынап, айыптағаннан кейін, арнайы қазылған шұңқырда отқа жақты. Манусмрити – индуизмнің қасиетті мәтіндерінің бірі, индуизмнің касталық заңдары мен құндылықтарының діни негізі болып табылады, сондықтан миллиондаған «далiттер» мен төменгі кастадағы индуистердің әлеуметтік және экономикалық ахуалының нашарлауына себепкер болды. Барлық уақыттағы ең ірі құлшындырушылардың бірі болған бұл жарылысқыш оқиға индуист қоғамын дүр сілкіндірді. Амбедкариттер 25 желтоқсанды «Манусмрити Дахан Дивас» (Манусмритиді өртеу күні) деп тойлайды және осы күні Манусмритидің көшірмелерін өртеу салтын сақтайды. Тәуелсіз Үндістан тарихындағы ең әйгілі оқиға 1992 жылы болды. Вишва Хинду Паришад және Баджранг Дал басшылығымен индуисттер тобы Айодхьядағы 430 жылдық исламдық Бабри мешітін қиратты, ол Рам храмын қиратқаннан кейін салынған деп есептеледі.

Қытай

Қытай тарихында буддалық ғибадатханалар мен бейнелерді жоюға әкеп соққан бірнеше буддаға қарсы науқандар болды. Осы науқандардың ең танымалдарының бірі – Тан әулетінің Буддизмге қарсы Ұлы қуғыны. 1911 жылғы Синьхай төңкерісі кезінде және одан кейін Қытайда діни және дүниелік бейнелер кеңінен жойылды. 1926 жылы Гуансидегі Солтүстік жорығы барысында Гоминьдан генералы Бай Чонгси әскерлерін басқарып, будда ғибадатханаларын қиратты, будда бейнелерін талқандады, ғибадатханаларды мектептерге және Гоминьдан партиясының штабтарына айналдырды. Гуансидегі дерлік барлық вихаралар жойылды, монахтар қуылып шығарылды. Бай сонымен қатар Гуансиде шетелге қарсы толқынды бастады, американдықтарға, еуропалықтарға және басқа да шетелдіктерге шабуыл жасады, провинцияны шетелдіктер мен миссионерлер үшін қауіпті жерге айналдырды. Батыстықтар провинциядан қашып кетті, ал кейбір қытай христиандары империалистік агенттер деп айыпталып шабуылға ұшырады. Қозғалыстың үш мақсаты – шетелге қарсылық, империализмге қарсылық және дінге қарсылық болды. Бай ырым-жырымға қарсы діни қозғалысты жетекшілік етті. Хуан Шаохон, сондай-ақ Жаңа Гуанси тобының Гоминьдан мүшесі, Байдың науқанын қолдады. Гуансидің барлық Гоминьдан мүшелері дінге қарсы науқанға келісім берді. 1966–1976 жылдардағы Мәдени революция кезінде көптеген діни және дүниелік бейнелер жойылды, себебі олар Қытайдың дәстүрлі өткенінен қалған мұра (Мао Цзедун басқарған коммунистік режим оны жек көретін). Мәдени революцияға қоғамдық орындарда да, жеке коллекцияларда да діни немесе дүниелік болсын, тарихи өнер туындыларын кеңінен жою кірді. Мемлекеттік мұражайлардағы заттар көбінесе зақымдалмады.

Оңтүстік Корея

Буддистік христиандық зерттеулер журналының мақаласында былай делінген: Соңғы он жылдың ішінде [1990 жылдары] Оңтүстік Кореядағы буддалық храмдардың көптегені христиан фундаменталистері тарапынан өртке түсті немесе зардап шекті. Жақында будда мүсіндері бұтқа табыну нысандары ретінде қаралып, Иса атынан шабуылға ұшырап, бастары кесілді. Қылмыскерлерді ұстау қиын, өйткені өрт қойғыштар мен вандалдар түнде жасырын әрекет етеді.

Ангкор

1243 жылы Индраварман II-нің қайтысымен кхмер империясы иконоклазм кезеңіне енді. Келесі патша, VIII Джаяварманның билігі басталғанда, мемлекет индуизмге және Шиваға табынуға қайта оралды. VIII Джаяварман көптеген буддалық бейнелерді жойды, ол өз алдыңғысы буддизмге айналдырған бұрынғы индуистік киелі орындарын қалпына келтірді. Преа Хан сияқты храмдардағы Будданың мүсіндері қиратылды, ал осы кезеңде Байон храмы Шиваға арналған храмға айналдырылды, храмның ортасындағы 3,6 метрлік Будда мүсіні жақын жердегі құдыққа тасталды.

Damnatio memoriae (Естелік жазасы)

Революциялар мен режимдердің өзгеруі, жергілікті халықтың көтерілісі, шетелдік шабуыл немесе екеуінің біріктірілуі, көбінесе бұрынғы режиммен байланысты мүсіндер мен ескерткіштердің жария түрде қиратылуымен бірге жүреді. Бұл сондай-ақ damnatio memoriae деп аталуы мүмкін – белгілі бір тұлғаның есін ресми түрде жоюдың ежелгі римдік практикасы. "Иконоклазм" терминінің қатаң анықтамасы осы екі түрлі әрекетті де алып тастайды, оны діни немесе мәдени жойылуға ғана қатысты қолданады. Революциялық Ресей немесе Ежелгі Египет сияқты көп жағдайда бұл айырмашылықты анықтау қиын болуы мүмкін. Рим императорлары мен басқа да саяси тұлғалардың арасында damnatio memoriae жарлықтарына Сеян, Публий Септимий Гетта және Домициан дерлік болды. Домициан мен Коммод сияқты бірнеше императорлар өзінің билік кезінде көптеген мүсіндерін орнатқан, олар тақтан құлатылғанда бұзылып, жойылған. Классикалық әлемде damnatio memoriae-нің есте сақтауды жою әрекеті ретінде қарастырылуы ғалымдар тарапынан сынға ұшырады, олар бұл "тарихи іздерді жоққа шығармай, керісінше, тұлғаның жазбасын артық көруге және осылайша, жасырын түрде есте сақтауды растауға қызмет ететін белгілер жасады" деп мәлімдеді, бұл – "есте сақтамаудың" эффектілі көрсетілісі еді. Қазіргі Ирландия тарихындағы саяси ескерткіштерді жою жағдайларын зерттеген Гай Бейнер иконокласттық вандализмнің көбінесе екіұшты есте сақтаудың айқын көрінісін білдіретінін және есте сақтауды жоюдың орнына, ескерткіштерді жою іс-әрекеттері есте сақтауды жасырын формаларда тиімді сақтайтынын көрсетті.

Француз төңкерісі кезінде

Француз төңкерісінің радикалды кезеңінде иконоборство үкімет мүшелерімен қатар азаматтар тарапынан да қолдау тапты. Ескі режимнің кез келген естелігін жою мақсатымен көптеген ескерткіштер, діни туындылар және тарихи маңызы бар басқа да заттар жойылды. Париж алаңында, сол кезге дейін оның есімін алып келген король Людовик XV-нің мүсіні құлатылып, жойылды. Бұл оның орнын басып, дәл сол жерде "Place de la Révolution" (қазіргі Place de la Concorde) деп аталған алаңда Людовик XVI-ның гильотиналануына әкелді. Сол жылы көптеген француз патшаларының мәйіттері Сен-Дени базиликасынан шығарылып, жаппай қабірге тасталды. Иконоборствоның кейбір эпизодтары азаматтардың өздігінен жасаған әрекеттері арқылы жүзеге асты, мысалы, Париждегі 1792 жылғы 10 тамыздағы көтеріліс кезінде патшалардың мүсіндерін қирату. Ал кейбіреулері, Сент-Денидегі мәйіттерді шығару сияқты, Республика үкіметімен тікелей санкцияланды. Атап айтқанда, бұрынғы патшалық өнер жинағын сақтау және көрсету үшін Лувр мұражайы құрылды. Бұл физикалық заттар мен ұлттық мұраны сақтап қалуға, сонымен бірге оларды монархиямен байланысынан айыруға мүмкіндік берді. Александр Леноар көптеген патшалық ескерткіштерді музейге ауыстырып, сақтап қалды. Париждің Вендом алаңындағы бағанадағы Наполеонның мүсіні де бірнеше рет иконоборстың нысанасы болды: Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін жойылды, Луи Филипп қалпына келтірді, Париж коммунасы кезінде қайтадан жойылды және Адольф Тьер қалпына келтірді. Наполеон Италияның Павия қаласын басып алғаннан кейін, жергілікті Павия якобиндері классикалық дәуірге жататын қоладан жасалған Regisole атты ескерткішін қиратты. Якобиндер оны корольдік биліктің символы деп есептеді, бірақ ол шамамен мың жыл бойы Павияның маңызды нысаны болған және оның жойылғаны көптеген наразылық тудырып, Павия тұрғындарының француздарға қарсы көтерілісіне себеп болды, оны Наполеон ашулы қалалық шайқастан кейін басып тастады.

Кеңес Одағында

Қазан төңкерісі кезінде және одан кейін Ресейде діни және тұрмыстық суреттер кеңінен жойылды, сондай-ақ императорлық отбасымен байланысты суреттер де жойылды. Революция патшалардың ескерткіштерін жоюмен бірге, Ресейдің әртүрлі аймақтарында императорлық бүркіттердің де жойылуына әкелді. Кристофер Уортонның сөзінше: "Мәскеу соборының алдында халық Александр III патшаның алып мүсіні арқанмен байланып, бірте-бірте жерге құлатылғанда қуанышпен қарсалды. Біраз уақыттан кейін мүсіннің басы кесіліп, қалған бөліктері қиратылды." Кеңес Одағы діни сенімді ынталандырмау және діни ұйымдардың қызметін шектеу мақсатымен орыс православие шіркеулері мен еврей зираттарын қоса алғанда, діни орындарын белсенді түрде жойды. 1956 жылғы Венгрия төңкерісі және 1989 жылғы төңкерістер кезінде наразылар Иосиф Сталиннің мүсіндері мен суреттерін, мысалы Будапешттегі Сталин ескерткішін жиі шабуылдап, құлатты. 1989-1991 жылдары коммунизмнің құлауынан кейін бұрынғы Кеңес Одағы және Шығыс блогы елдерінде Владимир Лениннің және басқа коммунистік көшбасшылардың мүсіндері жойылды немесе алынып тасталды. Әсіресе, КГБ штаб-пәтерінің алдындағы Феликс Дзержинскийдің мүсіні, "Темір Феликс" деп белгілі болған мүсін қиратылды. Дзержинскийдің тағы бір мүсіні Варшавадағы алаңда қиратылды, бұл алаң коммунистік билік кезінде оның атымен аталған, бірақ қазір Банк алаңы деп аталады.

АҚШ-та

Америка революциясы кезінде "Бостандық ұлдары" Боулинг Гринде (Нью-Йорк қаласы) Ұлыбританияның III Георг патшасының алтын жалатылған қорғасыннан жасалған мүсінін алып тастап, оны оқ-дәрі жасау үшін қайта балқытты. Осыған ұқсас оқиғалар көптеген бұрынғы колониялық территориялардың тәуелсіздігіне де оралып отырды. Кейде жақсы сақталған ескерткіштер аз маңызды жерде жинақталған көрмеге көшіріледі, мысалы, Үндістанда және посткоммунистік елдерде. 2017 жылдың тамызында Солтүстік Каролина штатының Дарем округі сотының алдындағы тұғырынан "сұр киім киген жігіттерге" арналған Конфедерация әскерінің мүсіні наразылық білдірушілер тарапынан түсіріліп алынды. Бұл оқиға 2017 жылы АҚШ-та Конфедерация ескерткіштері мен ескерткіштерді алып тастау туралы үндеулерге жауап ретінде өткен "Біріккен оңшылдар" митингісінен кейін болды.