Рождество Христово: Тәсілдер мен тарихы

Кіріспе

Христиандық дәстүрде, туған орын (сондай-ақ жемшөп сарайы, балабақша, креш (/k//r//ɛ//ʃ/ немесе /k//r//eɪ//ʃ/), немесе итальян тілінде presepio немесе presepe, немесе Бейт-Лехем деп те аталады) – Исаның тууының суретін бейнелейтін өнер нысандарының, әсіресе Рождество маусымындағы арнайы көрмесі. «Туған орын» термині Исаның тууының өте кең таралған тақырыбын бейнелейтін кез келген суретте қолданылуы мүмкін, бірақ ол маусымдық қойылымдарға, атап айтқанда жеке мүсіндер мен көрініс үшін орналастырылған реквизиттер жиынтығына қатысты ерекше мағынаға ие. Исаның тууы туралы әңгімедегі қойшылар, қойлар және періштелер сияқты басқа кейіпкерлер де Лұқаның Ізгі хабарында сипатталғандай, малға арналған сарайдағы (немесе үңгірдегі) жемхананың жанында көрсетілуі мүмкін. Әдетте, бұл суретте есек пен өгіз бейнеленеді, ал Матайдың Ізгі хабарында айтылған патшалар мен олардың түйелері де суреттелген. Көптеген суреттерге Бетлехем жұлдызының бейнесі де қосылады. Әртүрлі мәдениеттер Киелі кітапта бар немесе жоқ, басқа кейіпкерлер мен заттарды қосады. Франциск Ассиздікке ең алғашқы тірі туған орынды 1223 жылы Италияның Греччо қаласында жасауы шабыттандырды. Франциск Киелі жерге сапары барысында Исаның туған жері көрсетілгеннен кейін осы идеяға келді. Әлемде Рождество маусымында ерекше туған орын көріністері мен дәстүрлер пайда болды, олар шіркеулерде, үйлерде, сауда орталықтарында және басқа да орындарда, сондай-ақ кейде қоғамдық жерлерде және мемлекеттік ғимараттарда көрсетіледі. Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік жерлерге немесе мемлекеттік ғимараттарға орналастырылуы сот дауларына себеп болды.

Шығуы және ерте тарихы

Туған күн көрінісі дәстүрі Италиядан бастау алады. Мәсіхтің тууының алғашқы бейнелері ерте христиандық Римнің әулие Валентин катакомбасында табылды. Ол шамамен 380 жылға дейін соққанда. Тағы бір, осыған ұқсас бейне Милан қаласындағы Сант-Амброджо шіркеуінің уағыз айту орнының астында орналасқан. Алғашқы маусымдық туған күн көрінісі, мүсіндік емес, көбінесе драмалық сипатта болған, әулие Франциск Ассизскийге жатқызылады. Францисктің 1223 жылғы тірі туған күн көрінісі католик, лютеран және англикан діни күнтізбелерінде еске алынады, ал оның құрылуы шамамен 1260 жылы әулие Бонавентураның «Әулие Франциск Ассизскийдің өмірі» еңбегінде сипатталған. Әулие Францисктің шұғыласы 1223 жылы Рождествода Орталық Италияның Греччо қаласындағы Греччо қасиетті орнының жанындағы үңгірде сахналағандығы айтылады. Сол оқиға болған шағын шіркеу бүгінге дейін сақталған. Оның алтаріндегі сурет, сондай-ақ 1400 жылға дейінгі басқа суреттер, Ассизи төменгі шіркеуіндегі Джотто мен Пистойядағы Антонио Вите, әулие Францисктің тізе бүгіп, кішкентай сәбиді сандық сияқты шұғылаға қойғанын бейнелейді. Джотто шағын бұқа мен есек қосады. Сол кездегі жетекші мүсінші Арнольфо ди Камбио 1290 жылдары Римдегі Санта-Мария-Маджоре үшін тас мүсіндердің үлкен жиынтығын жасады. Сақталған бөліктеріне қасиетті отбасы, үш патша және мойнынан жоғары бұқа мен есектің мүсіндері кіреді. Бұл көріністің танымалдылығы христиан елдерінің барлығында көптеген еліктеулерге әкелді, ал ерте заманада Италиядан әкелінген мүсіндік шұғылалар көптеген христиан шіркеулері мен үйлерінде орнатылды. Бұл әсем сахналар Пап мемлекеті, Эмилия, Неаполь патшалығы және Генуяда өнерлік биігіне жетті. Моравия шіркеуі дәстүрінде туған күн көрінісі Рождестволық пуцтың орталығы болды, ол «Мәсіх Баланың келуінің Құтты хабарын жеткізу үшін салынған» және «Ишаяның болжамы мен Мәриямның хабарлауынан бастап, даналардың сапарына және Мысырға қашуға дейінгі Құтты хабардың шағын нұсқасы». Моравиялық христиандар үшін туған күн сахнасы «Құдай Ұлының Рождествода үйдің жүрегіне қабылдануын құттықтап, Мәсіхтің тууының керемет оқиғасын» тойлауға қызмет етеді. Әр елде туған күн көрінісінің әртүрлі дәстүрлері қалыптасты. Прованс аймағында қолмен боялған сантон өте танымал. Германияның оңтүстігінде, Австрияда және Трентино-Альто-Адиджеде ағаш мүсіндер қолмен кесіледі. Польшада түрлі-түсті шопкилер кең таралған. АҚШ-та Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы жыл сайын алты метрлік көк шыршаның алдында неаполитандық барокколық туған күн көрінісін көрсетеді.

The tradition of the nativity scene comes from Italy. One of the earliest representation in art of the nativity was found in the early Christian Roman catacomb of Saint Valentine. It dates to about AD 380. Another, of similar date, is beneath the pulpit in Sant'Ambrogio, Milan. The first seasonal nativity scene, which seems to have been a dramatic rather than sculptural rendition, is attributed to Saint Francis of Assisi. Francis' 1223 living nativity scene is commemorated on the calendars of the Catholic, Lutheran and Anglican liturgical calendars, and its creation is described by Saint Bonaventure in his Life of Saint Francis of Assisi c. 1260. Saint Francis' manger scene is said to have been enacted at Christmas 1223 in a cave near the Sanctuary of Greccio in the Central Italy town of Greccio. The very small chapel where it is said to have taken place survives. The painting over its altar, and others before 1400, by Giotto at the Assisi Lower Church, and by Antonio Vite in Pistoia, depict Saint Francis kneeling and placing a small baby into a chest like manger. Giotto adds a miniature ox and ass. A substantial set of stone figures by Arnolfo di Cambio, a leading sculptor of the day, was made for Santa Maria Maggiore in Rome around 1290. The surviving portion includes figures for the Holy Family, the Three Kings, and the ox and ass from the neck up. The scene's popularity inspired much imitation throughout Christian countries, and in the early modern period sculpted cribs, often exported from Italy, were set up in many Christian churches and homes. These elaborate scenes reached their artistic apogee in the Papal State, in Emilia, in the Kingdom of Naples and in Genoa. In the tradition of the Moravian Church, nativity scenes have been the center of the Christmas putz, which is "built to tell the Good News of the coming of the Christ Child" and "is the Gospel in miniature from Isaiah’s prophecy and Mary’s annunciation to the visit of the wisemen and the flight into Egypt." For Moravian Christians, the nativity scene serves to celebrate "the story of the wonder of Christ’s birth so that the Son of God can be welcomed into the hearts of the home at the Christmas." Different traditions of nativity scenes emerged in different countries. Hand painted santons are popular in Provence. In southern Germany, Austria and Trentino Alto Adige, the wooden figurines are handcut. Colorful szopki are typical in Poland. In the United States, the Metropolitan Museum of Art in New York City annually displays a Neapolitan Baroque nativity scene before a 20 feet (6 m) blue spruce.

Статикалық шөпшектер

Иса, Мәриям, Жүсіп, шаруа қожалықтарының малдары және кейде басқа да кейіпкерлер бейнеленеді. Көптеген үй шаңырағындағы туған ошақ көріністері Рождествода немесе одан кейін дереу жиналып қойылатын болса, шіркеулердегі туған ошақ көріністері Иеміздің крещение мейрамына дейін көрсетіле береді.

Тірі балабақшалар

Италияның оңтүстігінде тірі балабақшалар (presepe vivente) өте танымал. Олар классикалық туылған сахнадан қалыспай, 19 ғасырдағы ауылдың толыққанды бейнесін, дәстүрлі киімдердегі қолөнершілердің жұмыстарын да көрсетеді. Бұл шаралар көптеген туристерді тартады және RAI телеарнасында көрсетілген. 2010 жылы Базиликата облысының Матера қаласы тарихи Сасси орталығында сол кездегі әлемдегі ең ірі тірі балабақшаға қонақ болды.

Балабақшадағы жануарлар

Есек (немесе құлан) пен өгіз көбінесе туылу сахналарында бейнеленеді. Жемхананы іске қосу үшін жануарлардың қажеттілігінен бұрын, бұл Ишая кітабына сілтеу: "Бұқа иесін біледі, ал есек қожайынының шүмегін біледі, бірақ Израиль білмейді, халықым ойламайды" (Ишая 1:3). Дегенмен, Ілтебілдерде өгіз бен есек туралы ештеңе айтылмаған. Бұл дәстүрдің тағы бір көзі - 7-ғасырға жататын Псевдо-Матай Ілтебілі сияқты канондық емес мәтін болуы мүмкін.

Австралия

Рождествоны австралиялықтар әртүрлі жолдармен тойлайды. Австралияда жаз мезгілі, Рождество кезінде өте ыстық болады. Рождество мерекесінде жергілікті тұрғындар мен қонақтар қалалар мен аймақтардағы әртүрлі орындарға барып, ашық және жабық көрмелерді тамашалайды. Қалалардың барлық жері түрлі-түсті және заманауи әсем жарықтармен безендіріледі. Австралияға тән кенгуру мен коала сияқты жануарларды бейнелейтін туылған оқиғалардың суреттері де жиі кездеседі. Мельбурнда Денденонг Солтүстігіндегі Сент-Елизавета шіркеуінде дәстүрлі және нағыз туылған оқиға сахнасы қойылады. Бұл жыл сайынғы Австралиялық туылған оқиғаның авторы және суретшісі Уилсон Фернандес 2003 жылдан бері Сент-Елизавета шіркеуінде дәстүрлі туылған оқиғаны жасап келеді. Бұл ерекше оқиғаға орай, 2013 жылдың 14 желтоқсанында Мельбурн архиепископы Денис Харт шәмбі күні кешкі миссаны өткізіп, туылған оқиғаға бата берді. Австралиялық туылған оқиға (ANS) жылдар бойына танымалдыққа ие болды және 2016 жылдың желтоқсанында Австралияның 7-арнасы осы танымал туынды туралы хабарлады. Shalom World, католик, коммерциялық емес, тәулік бойы, HD сапасындағы отбасылық ойын-сауық арнасы, 2022 жылдың 24 желтоқсанында Австралиялық туылған оқиға туралы тікелей эфир арқылы әлемге жеткізді.

Канада

Bethlehem Live – Виннипег қаласында (Манитоба, Канада) Gateway Christian Community Church шіркеуінің еріктілердің күшімен ұйымдастырылатын тірі туған оқиғасы. Бұл қойылымда ежелгі Бетлехем қаласының қайта жасалған нұсқасы және жеті жекелеген шағын көрініс бар. Сонымен қатар, Оттава қаласындағы (Онтарио) Сент-Патрик базиликасында жыл сайынғы, жақсы жарнамаланатын туған оқиғасы көрсетіледі.

Чехия

Чехия және оның бұрынғы елдері, яғни Чехословакия мен бұрынғы Богемия жерлерінде бетлеми (сөзбе-сөз "Бетлехем") деп аталатын, шүберектер жасау туралы ұзақ дәстүр бар. Үйдегі туылу көріністерінің дәстүрі император Жозеф II-нің 1782 жылы шіркеулер мен мекемелердегі шүберектерді тыйым салуымен байланысты, бұл қоғамдық алабалықтарға және осы көрiнiстердiң "абыройын жоғалтуына" ресми жауап болды. Бұл шара өткен жылы жарияланған Төзімділік жарлығынан кейін, көп дінге сенетін елде Католик шіркеуіне мемлекеттік қолдауды азайтты.

Крызаның бөбекжайы

Томаш Крыза (1838–1918) 60 жылдан астам уақыт бойы 60 м² (ұзындығы 17 м, өлшемдері мен биіктігі 2 м) аумақты қамтитын туылған көрініс жасады, онда 1398 адам мен жануардың мүсіні бар, олардың 133-і қозғалмалы. Ол Оңтүстік Богемиядағы Йиндржихув-Градец қаласында қойылған. Бұл көрініс Гиннестің әлемдік рекордтар кітабында әлемдегі ең үлкен механикалық туылған көрініс ретінде тіркелген.

Пәтірлі нан бақшалары

Шаркадағы (Прага 6 Dejvice) Әулие Матай шіркеуіндегі имбирлі тостағандар мен туған ошақтарда шамамен 200 фигура мен үйлер бар, бұл дәстүр 1972 жылдан бері келеді; әр жыл сайын жаңалары пісіріліп, мерекелерден кейін желінеді.

Италия

Неапольдік туылу көрінісі – Исаның тууының 18-шы ғасырда дәстүрлі түрде Неаполь қаласында бейнеленген суреті.

Филиппин (Белен)

Филиппинде, көпшілігі католик болған елде, шағын, толық көлемді немесе алып диорамалар немесе туылған оқиғаның көріністері Белен (Бейтлехемнің испанша атынан) деп аталады. Оларды 16 ғасырдан бері испандықтар әкелді. Олар Филиппиннің ерекше және кең таралған Рождество символы болып табылады, көбінесе сахнаға жарық көзі ретінде қосылатын "parol" (Бейтлехем жұлдызын бейнелейтін Рождестволық шамдар) сияқты. Белен де, parol да американдықтар Рождество шыршысын енгізгенге дейін филиппин үйлеріндегі дәстүрлі Рождестволық әшекейлер болды. Филиппиндегі көптеген шіркеулер Рождествода алтарьларын Беленге айналдырады. Оларды мектептерде (онда туылған оқиғаны қойымдастырады), мемлекеттік ғимараттарда, коммерциялық мекемелерде және қоғамдық орындарда кездестіруге болады. Тарлак қаласы "Belenismo sa Tarlac" фестивалінде жыл сайын алып Белендердің жарысын өткізеді.

Америка Құрама Штаттары

Америкадағы ең танымал туылған жер – неаполитандық барокко крешесі, ол Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының ортағасырлық мүсін залында жыл сайын көрсетіледі. Оның фоны – Вальядолид соборынан 1763 жылғы хор экраны және 18 ғасырдағы періштелердің көптеген тобымен безендірілген жиырма футтық көк шырша. Туылған жердің мүсіндері ағаштың түбіне орналасқан. Креше 1964 жылы Лоретта Хайнс Говардтың сыйы, ал хор экраны 1956 жылы Уильям Рэндольф Херст қорының сыйы болды. Осы пресепио да, Питтсбургте көрсетілген пресепио да Эухенио Кателлоның коллекциясынан шыққан. Өмірлік көлемдегі туылған жер көрінісі бірнеше онжылдықтан бері Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласындағы Храм алаңында, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуінің демеушілігімен ұйымдастырылған үлкен ашық ауадағы Рождестволық көрмелердің бөлігі ретінде жыл сайын көрсетіледі. Әр мереке маусымында, қараша айындағы «Жарқ» кешінде бастап қаңтар айындағы Эпифания мерекесіне дейін Питтсбургтің орталығындағы Пенсильвания штатында Питтсбург крешесі көрсетіледі. Питтсбург крешесі – Ватиканның Рождестволық крешесінің әлемдегі жалғыз ресми көшірмесі, ол Римдегі Санкт-Петр алаңында қойылған. Питтсбургтегі Карнеги өнер мұражайында да неаполитандық пресепио бар. Пресепио 1700-1830 жылдар аралығында қолмен жасалған және 18 ғасырлық итальяндық ауыл өмірінің панорамасында туылған жерді қайта жасайды. 100-ден астам адам және періште мүсіндері, сондай-ақ жануарлар, аксессуарлар және сәулеттік элементтер 250 шаршы фут аумақты алып жапқан және неаполитандық шеберлер мен коллекционерлердің көзімен туылған жердің бейнесін жасайды. Нью-Йорктегі Radio City Music Hall-да жыл сайын өткізілетін музыкалық мерекелік сахналық шоу – Radio City Christmas Spectacular, тірі жануарлармен бірге тірі туылған жер сегментін ұсынады. 2005 жылы Америка Құрама Штаттарының президенті Джордж Буш және оның әйелі, АҚШ-тың бірінші ханымы Лора Буш 18 ғасырлық итальяндық пресепионы көрсетті. Пресепио 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Ақ үйге сыйға берілді. Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы мен Питтсбургтегі Карнеги өнер мұражайы жыл сайын неаполитандық барокко туылған жер көрінісін көрсетеді, екеуі де Эухенио Кателлоның коллекциясынан шыққан.

Perhaps the best known nativity scene in America is the Neapolitan Baroque Crèche displayed annually in the Medieval Sculpture Hall of the Metropolitan Museum of Art in New York City. Its backdrop is a 1763 choir screen from the Cathedral of Valladolid and a twenty foot blue spruce decorated with a host of 18th century angels. The nativity figures are placed at the tree's base. The crèche was the gift of Loretta Hines Howard in 1964, and the choir screen was the gift of The William Randolph Hearst Foundation in 1956. Both this presepio and the one displayed in Pittsburgh originated from the collection of Eugenio Catello. A life size nativity scene has been displayed annually at Temple Square in Salt Lake City, Utah for several decades as part of the large outdoor Christmas displays sponsored by the Church of Jesus Christ of Latter day Saints. Each holiday season, from Light Up Night in November through Epiphany in January, the Pittsburgh Crèche is on display in downtown Pittsburgh, Pennsylvania. The Pittsburgh Creche is the world's only authorized replica of the Vatican's Christmas crèche, on display in St. Peter's Square in Rome. Pittsburgh's Carnegie Museum of Art also displays a Neapolitan presepio. The presepio was handcrafted between 1700 and 1830, and re creates the nativity within a panorama of 18th century Italian village life. More than 100 human and angelic figures, along with animals, accessories, and architectural elements, cover 250 square feet and create a depiction of the nativity as seen through the eyes of Neapolitan artisans and collectors. The Radio City Christmas Spectacular, an annual musical holiday stage show presented at Radio City Music Hall in New York City, features a Living Nativity segment with live animals. In 2005, President of the United States of America, George W. Bush and his wife, First Lady of the United States, Laura Bush displayed an 18th century Italian presepio. The presepio was donated to the White House in the last decades of the 20th century. The Metropolitan Museum of Art in New York City and the Carnegie Museum of Art in Pittsburgh annually display Neapolitan Baroque nativity scenes which both originated from the collection of Eugenio Catello.

Қауымдастықтар мен елеулі жинақтар

Универсальдық федерация (Universalis Foederatio Praesepistica) – 1952 жылы құрылған, бүгінде осы тақырыпқа арналған 20 ұлттық қауымдастықты біріктіреді. Орталық кеңсе Австрияда орналасқан. АҚШ және Канадада "Кречтің достары" (Friends of the Creche) 200-ден астам мүшеден тұрады және екі жыл сайын ірі конференция өткізеді. FotC АҚШ-тағы және әлемнің басқа аймақтарындағы туған оқиғалардың тұрақты көрмелерінің тізімін жүргізеді. Бавария Ұлттық мұражайында XV-XIX ғасырлардағы туған оқиғалардың көрнекті коллекциясы бар. Жыл сайын Ланчано, Абруццо (Италия) қаласындағы Diocleziano аудиториясында, әдетте 6 қаңтарға дейін "Riscopriamo il presepe" деп аталатын туған оқиғалар көрмесі өтеді. Көрмеге Италияның барлық аймақтарынан келген жүздей туған оқиғалар қойылады. Сондай-ақ, жергілікті балабақшалардың, бастауыш, орта және жоғары мектептердің жасаған көптеген туған оқиғалары да көрсетіледі. Іс-шараны Associazione Amici di Lancianovecchia ұйымдастырады.

Чехия Республикасының Печки қаласында қағаздан жасалған туған оқиғаларға арналған мұражайлар бар.

Еуропа

Исаның тууы да дау-жанжалсыз болған жоқ. Ұлыбританияда балауыздан жасалған танымал адамдардың бейнеленген толық көлемді көрінісі 2004 жылы ашу-ыза тудырды, ал Испанияда бір қалалық кеңес дәстүрлі әжуалық әзілге толы кейіпкерді қоғамдық шопшекте көрсетуге тыйым салды.

Америка Құрама Штаттары

Рождестволық көріністер бейтараптық принципіне қатысты дау-дамайлар мен сот процестеріне себеп болған. 1969 жылы Америкалық азаматтық бостандықтар одағы (ACLU) Эллипсте рождестволық көрініс болуын қаламады. АҚШ апелляциялық соты мәселені шешкеннен кейін, 1973 жылы рождестволық көрініс көрсетілмеді. 1985 жылы АҚШ Жоғарғы Соты ACLU v. Scarsdale, New York ісінде, егер діни емес символдар да көрсетілмесе, мемлекеттік жерлердегі рождестволық көріністер конституцияға қайшы екенін шешті. Бұл принцип 1989 жылы Питтсбург адвокаты Рослин Литман дәлелдеген кезде және АҚШ Жоғарғы Соты County of Allegheny v. ACLU ісінде, Питтсбургтегі Аллегей округі сотының баспалдағында орналасқан рождестволық көрініс, Құрылыс туралы ережеге қайшы келеді деп шешті, себебі бұл көріністің "басты немесе негізгі әсері" дінді алға жылжыту болып табылды. 2006 жылы АҚШ-тағы христиандық құқықтық ұйым Альянс қорғаныс қоры (Alliance Defense Fund) Вашингтон штатына қарсы сотқа шағымданып, мерекелік шыршы мен ханука шамданына рұқсат бергенімен, рождестволық көрініске рұқсат бермегеніне наразылық білдірді. Сот процесінің нәтижесінде Олимпиададағы штаттық Капитолийдің ротондасында рождестволық көрініс көрсетуге рұқсат берілді, бірақ оған маусымның басқа да символдары қосылуы керек болды. 2013 жылы губернатор Рик Перри Техас штатының «Қуанышты Рождество» заңына қол қойды, бұл Техас штатындағы мектептерде рождестволық көріністерді көрсетуге мүмкіндік берді. 2014 жылы Жануарларды этикалық қорғау ұйымы (PETA) тірі жануарларды көрсетулерде тиісті күтім болмай, жануарларға қатыгездік жасалғанын мәлімдеді. АҚШ-та мемлекеттік жерлер мен ғимараттардағы рождестволық көріністер сотқа шағымдануға себеп болды, ал сыртта орналасқан керамикалық немесе пластик рождестволық фигураларды ұрлау кең таралған құбылысқа айналды.

Испания

Каталония аймағында Рождестволық композицияға қосымша тұлға қосылатын дәстүр бар: Каганер. Ол дәретханаға отырған адамды бейнелейді. 2005 жылы Барселона қалалық әкімдігі Каганерді қамтымайтын Рождестволық композиция тапсырыс беру арқылы халықтың наразылығын тудырды.