Кіріспе

Шығыс православие шіркеулеріндегі кеме мен киелі орынды бөлетін экран. Шығыс христиандығында иконостас – киелі орынды кемеден бөліп тұратын иконалар мен діни суреттерден құралған қабырға. Иконостас – шіркеудің кез келген жеріне қойылатын көшме икона тұрағы. Иконостас Византиялық ғибадатханадан дамыды, бұл процесс 15 ғасырда аяқталды. Басты иконостастың қызметін Иерусалимдегі Ұлы ғибадатхананың құрылысымен тікелей салыстыруға болады. Ол ғибадатхана үш бөліктен тұрды. Ең қасиетті және ішкі бөлігі – Киелі Келісім сандығы сақталған жер. Бұл бөлік, «Киелілердің Киелісі», ғибараттың ішкі жағынан «ғибадатхананың жамылғысы» деп аталатын перде арқылы бөлінген. Тек бас діни қызметкер ғана Киелілердің Киелісіне кіре алатын. Үшінші бөлік – кіреберіс алаңы. Осы архитектуралық дәстүр христиан шіркеулерінде сақталған және Шығыс православие шіркеулерінде ең айқын көрінеді, онда иконостас – киелі орында Эвхаристия толықтырылатын құрбандық үстелін бөліп тұрады, ол – Жаңа Келісімнің көрінісі. Шығыс православие дәстүрінде, әдетте, тек ер адамдар ғана иконостастың артындағы құрбандық үстелінің бөлігіне кіре алады. Дегенмен, әйелдер монастырьларында иконостас артында қызмет ететін әйелдерді кездестіруге болады. «Иконостас» сөзі грек тілінен келген εἰκονοστάσι(ον) (eikonostási(on), Грекия мен Кипрде әлі де қолданылады), ол «икона тұрағы» дегенді білдіреді.

Орналасқан жері

Кеме жолы – шіркеудің басты бөлігі, онда ғибадат етушілердің көпшілігі тұрады, ал киелі орын – алтар айналасындағы аумақ, кеменің шығысында. Киелі орын әдетте кемеден бір-үш саты жоғары болады. Иконостас киелі орынның шетінде тікелей тұрмайды, әдетте ең жоғарғы сатыдан бірнеше фут қашықтықта орналасады. Бұл иконостастың алдында діни қызметкерлерге арналған солеас деп аталатын жолды құрайды. Солеас ортасында, көбінесе дөңгелек пішіндес, амбон деп аталатын ұзартылған (немесе иілген) бөлік орналасқан, онда диякон қызмет кезінде литанияларды оқу үшін тұрады. Иконостас көбінесе биік болғанымен, төбеге сирек тиеді. Бұл діни қызметкерлердің экфонестерін (литургиялық айқайларын) адал жамағаттың анық естуына мүмкіндік береді. Кішкентай, заманауи шіркеулерде иконостас мүлдем болмауы мүмкін: мұндай жағдайларда ол аналогиядағы (лектерлердегі) бірнеше кішкентай иконалармен алмастырылады, бұл виртуалды бөлініс құрайды. Иконостас әдетте үш есік немесе есіктер жиынтығынан тұрады: ортада әдемі қақпалар немесе киелі қақпалар, ал екі жағында Солтүстік және Оңтүстік қақпалар. Әдемі қақпалар кейде «Каралдар қақпалары» деп аталады, бірақ бұл атау Константинопольдегі Агия София шіркеуіндегі ресми рәсімдер кезінде император кіретін нэртекс (вестибюль) пен кеме арасын байланыстыратын орталық есіктерге көбірек сәйкес келеді. Олар қызмет өткізілмей жатқанда жабық болады. Қызмет кезінде оларды қашан ашу керек деген қазіргі заманғы әдет-ғұрып юрисдикцияға және жергілікті дәстүрге байланысты. Солтүстік және Оңтүстік қақпалар көбінесе диакондардың қақпалары деп аталады, өйткені диакондар оларды жиі пайдаланады. Бұл есіктерде көбінесе қасиетті диякондардың иконалары бейнеленеді (әсіресе протомартир Киелі Степан және Сириялық Киелі Ефрем). Оларды періштелердің қақпалары деп те атайды, және Михайл мен Жәбірейіл бас періштелерінің суреттері жиі кездеседі. Оңтүстік қақпа әдетте «кіреберіс» есігі болып саналады, себебі Михаил онда «Қорғаушы» ретінде бейнеленген; ал Солтүстік қақпа – «шығу» есігі, себебі Габриэль Құдайдың «Хабаршысы» ретінде бейнеленген. (Грек және Антиохиялық литургиялық дәстүрінде Архангел Михаил әдетте солтүстік (яғни «шығу») есікте, ал Габриэль оңтүстік (яғни «кіру») есікте орналасады, және қазіргі уақытта осы есіктерде диакондарға қарағанда архангелдердің суреттерін көру жиірек кездеседі). Бұл есіктерді «жанама есіктер» деп те атайды. Кейбір ерекшеліктер бар, онда екі жақтағы есіктерде де Архангел Михаил бейнеленген. Ең айқын ерекшелік – Константинопольдің (қазіргі Стамбул) Экуменикалық Патриархатының ішіндегі Киелі Георгий (Агиос Георгий) шіркеуі. Көптеген монастырь шіркеулері мен шағын ғибадатханаларда (әсіресе монастырьдің басты шіркеуі – католиконда) тек екі есігі бар иконостастарды кездестіруге болады: киелі қақпалар мен Солтүстік қақпа. Бұл шіркеулер қарапайым монастырьдық рәсімдер үшін пайдаланылады, онда тек иеромонах ғана жалғыз қызмет етеді.

Тақырыптар

Киелі орынға (алтарға) кімнің кіруіне, кімнің шығуына және қай есіктен кіруіне қатысты ережелер бар. Әдемі қақпалар (қасиетті/патшалық есіктер – орталық есіктер) және олардың арасындағы кеңістік, сондай-ақ құрбандық үстеліне лайықтардың ешбір жағдайда кіруіне болмайды, бірақ ұл балалар «шіркеуге кіргізу» рәсімі бойынша олар арқылы алтарға әкелінеді, ал қыз балалар жай ғана есіктерде көрсетіледі. Епископтар әдемі қақпалар арқылы кез келген уақытта кіре алады; діни қызметкерлер мен дьякондар тек қана қызмет уақытында, қақпалар ашық болғанда кіре алады (бірақ Нұрлы аптада олар әрқашан кіріп, шығады). Қалғандары киелі орынға (алтарға) бүйір есіктер арқылы кіреді. Әйелдер монастырінде тек әйелдер монастырінің басшысы мен үлкен монахтар ғана киелі орынға (алтарға) кіруге рұқсат етіледі, және олар тек бүйір есіктер арқылы кіре алады. Әйелдер монастырінің басшысы кез келген уақытта кіре алады, бірақ басқа монахтар кіру үшін бата алуы керек. Әдетте киелі орынға (алтарға) кіруге рұқсат етілген еркек діндарлардың қатарында сол шіркеутің жұмысына қатысатындар бар, яғни әншілер мен хор мүшелері, алтарға қызмет ететіндер/аколиттер, шіркеу күзетшілері және киім сақтаушылар т.б. кіреді. Румын дәстүрінде шіркеудегі алтардың қасиеттігінің күнінде, лайықтар, оның ішінде әйелдерге алтарға кіруге және қасиеттілік кештерінің басталуына дейін оны құрметтеуге рұқсат етілді. Бұл ережелер көптеген ғасырлар бойы дамыды, олардың теологиялық және практикалық себептері бар.

Теологиялық мәндері

Иконостас шын мәнінде киелі орынды "бөліп" тұрмайды, керісінше, оларды біріктіреді. Иконостас – аспан (Қасиеттілердің Киелісі) мен ғимараттың негізгі бөлігі (Қасиетті орын) арасындағы байланыс. Сондықтан, иконостастағы әрбір нәрсе символикалық. Мәсіхтің, Құдай ананың және түрлі әулиелер мен мерекелердің бейнелері осы себепті бар, өйткені Мәсіх, Құдай ана, әулиелер және т.б. ізбасарларын Киелі орынға бастап жетелейді деп есептеледі. Сондықтан, иконостастағы бейнелер ізбасарларды көкке жетелеу арқылы, иконостас бөліп тұрмай, байланыстырады. Иконостастағы иконалар сонымен қатар аспанға апаратын терезелер мен көпірлер болып табылады (барлық иконалар, қайда орналасқан болса да, аспанға апаратын терезелер мен көпірлер). Осылайша, белгілі бір мағынада, иконостас екі әлемнің арасындағы байланыс, есік – Мәсіхті бейнелейді. Иконостастың және оның біріктіру мақсатының толық түсіндірмесі Еврейлерге 10:19–20 аяттарында келтірілген: «Сол себепті, ағайындар, Исаның қаны арқылы ең қасиетті орынға баруға сенімділікпен кіре аламыз, ол біз үшін перденің арқылы, яғни оның денесі арқылы ашқан жаңа және тірі жолмен».

Эволюция

Археологиялық деректерге сүйенсек, Константинопольдегі Стоудийдің қасиетті Иоанн монастырындағы иконостас ертедегі храм қоршауынан (темплон) дамыған. 463 жылы Жақын Иоаннға арналған базилика салынды. Онда ғибадатхана тосқауылы құрбандық алтарын π пішінде қоршап тұрды, бір үлкен есігі нефке қарап, екі жағында екі кішкентай есігі болды. Он екі тіреуге шамамен 1,6 метрлік ұзындығы бар плиталар орнатылды. Плиталардың биіктігі белгісіз. Ғибадатхана тосқауылы жай ғана төмен парапет (қысқа қабырға) емес еді; колоннеттердің қалдықтары табылды, бұл тосқаудың бағаналардың үстінде архитравты ұстағанын көрсетеді. Ертедегі шіркеулерде, соның ішінде Константинопольдегі Агия София ("Ұлы шіркеу") алтарь, кем дегенде үлкен шіркеулерде, цибориум ("циборион": κιβώριον грек тілінде) астында болды, әдетте төрт баған мен күмбезді шатырдан тұратын құрылым. Оның төрт жағында тағандарға ілінген перделер болды, олар литургияның кейбір бөліктері үшін жабылатын, әлі күнге дейін копт және армян шіркеулерінде орындалғандай. Кішкентай күмбезді құрылымдар, көбінесе қызыл перделермен, ертедегі евангелист портреттерінде жазушы әулиелердің жанында бейнеленеді, әсіресе Шығыста, цибориумды көрсетеді. Бок цибориум перделерін пайдалану мен құлдырауын егжей-тегжейлі қарастырады, бірақ ол көне дереккөз. Ортағасырлық билеушілердің суреттері салынған қолжазбаларда да осы құрылымдар кездеседі. Иконостас өскен сайын цибориумның маңызы төмендеді, бірақ кейбір соңғы үлгілер, қазір қауымға көрінбейтін, жасалды. 6, 7 және 8-ғасырларда храм қоршауы Византия шіркеулерінде Каппадокиядан басқа барлық басқа түрдегі тосқауларды біртіндеп ығыстырды. Қатты икона экранының ойлап табуы Ұлы Василийге жатқызылады. 10-ғасырдың соңына дейін Деринкуйдағы тасқа қашалған шіркеулердегі апсиданы нефтен қарапайым ағаш тосқаулар бөліп тұрды, бірақ 11-ғасырдың соңында храм стандартқа айналды. Бұл Константинопольдегі Ұлы София шіркеуіне құрмет көрсету және одан үлгі алу нәтижесі болуы мүмкін, бірақ бағаналы тосқау түрі Софиядан бұрын пайда болған. Еуропаның көптеген ірі католик шіркеулері мен соборлары орта ғасырдың соңына қарай алған родовые экрандар немесе пульпиттер, ғибадатхана мен неф арасында ұқсас орынды иеленді, бірақ басқа функцияға қызмет етті. Әдетте хор экранның шығысында орналасқан. Көптегендер сақталған, көбінесе Скандинавияда, ал көптегендері готикалық қайта жаңғыру кезінде, әсіресе Англиядағы Англикан шіркеулерінде салынды. Ағаш үлгілерінде суреттелген панельдер әдетте белден биік, үстіне ағаштан жасалған трассерия бөлімі арқылы көруге мүмкіндік береді, содан кейін үлкен оюлы арқалық қызыл крестті тіреуішті, көбінесе өмірлік өлшемде, одан жоғары ұстайды. Үлкен шіркеулерде тас экрандар болды, олар қауымның көруін толығымен шектеуі мүмкін.