Кіріспе

Христиандық өнер – христиандық тақырыптар, мотивтер мен бейнелерді пайдаланатын қасиетті өнер. Көптеген христиандық ағымдар әртүрлі дәрежеде өнерді қолданып келген, оның ішінде ерте христиандық өнер мен архитектура, сондай-ақ христиандық медиа. Иса Мәсіхтің суреттері және Оның өмірінен алынған эпизодтар ең көп таралған тақырыптар, ал Ескі өсиеттен алынған көріністер көптеген конфессиялардың өнерінде маңызды рөл атқарады. Көбінесе протестант өнерінде Құдай ана мен әулиелердің суреттері католик және православие өнеріне қарағанда сирек кездеседі. Христиандық дін, Ислам мен Иудаизм сияқты бейнелі бейнелеуге тыйым салатын туысқан діндерге қарағанда, суреттерді әлдеқайда кеңінен қолданады. Дегенмен, христиандық ішінде бейнелерге қарсылық білдіргендер де болды, сонымен қатар иконоборшылықтың кезеңдері де болған, бірақ бұл христиан теологиясының басты түсінігі емес.

Басталуы

Ертедегі христиандық өнер христиандықтың пайда болу кезеңінен жетіп келген, бірақ көптеген ерте христиандар бейнелі өнерді жазықша дінмен байланыстырып, оған күдікпен қараған немесе жау тұтқан. Ханс Белтинг былай деп жазды: "Кейінгі антик дәуірде христиандық діні алғашқы көзқарасынан толығымен өзгеше болып, "жазықшалардың" құлшылық ететін бейнелерін қабылдап, өз бейнелеу амалдарын дамытты". Бірақ ең танымал жазықша бейнелері жасалатын үлкен, жеке тұрған мүсіндерге бірнеше ғасыр бойы сенімсіздікпен қаралып, көбінесе олардан аулақ болды, тіпті бүгінгі күнге дейін православие әлемінде де солай. Ең көне христиан мүсіндері – 2-ші ғасырдың басына жататын рим саркофагтарындағы шағын рельефтер. Ертедегі христиандық суреттердің ең ірі топтары Рим катакомбаларындағы қабірлерден табылды, олар Исаның бейнеленуінің эволюциясын көрсетеді, бұл процесс 6-шы ғасырға дейін толыққан толық аяқталмады, содан бері өнерде Исаның дәстүрлі келбеті айтарлықтай өзгермеді. Константин христиандықты қабылдағанға дейін христиандық өнер стилін және иконографиясының көп бөлігін танымал римдік өнерден алды, бірақ осы кезден бастап императорлық қолдаумен салынған ұлы христиан ғимараттары рим элитасының және ресми өнердің христиандық нұсқаларын қажет етті, оның ең көрнекті мысалдары – Римдегі шіркеулердегі мозаикалар. Христиандық өнер стильдегі өзгеріске қатысты, бірақ оны бастаған жоқ, ежелгі грек өнерінен мұра етілген классикалық дәстүрден реалистік емес және рухани иерархиялық стильге ауысу, готика өнерінің бастауы болды.

Орта ғасырлар

Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін Еуропадан сақталған өнердің көп бөлігі христиандық өнер болып табылады, бірақ бұл негізінен шіркеудің меншігі шіркеу өнерін, діни емес туындыларға қарағанда жақсы сақтап қалғандықтан. Рим құлағаннан кейін Батыс Рим империясының саяси құрылымы күйрегенімен, оның діни иерархиясы – қазіргі Рим-католик шіркеуі діни суреттер жасауды тапсырып, қаржыландырды. Тұрақтылығын сақтаған Шығыс империясының Константинополь православие шіркеуі, сол жерде бейнелер жасау және христиандықты дәріптеуде маңызды рөл атқарды. Олар Константинопольдің құрметіне көптеген қасиетті орындар мен әсем безендірілген шіркеулер салдырды. Бұл шіркеулердің қабырғалары мен төбелері әдетте әсем боялған шынылармен және суреттермен жабылған. Сонымен қатар, ғимараттар мен шіркеулердің қабырғаларына рельефтік мүсіндер ойылып салынды. 15 ғасырдағы әлемдегі ең ірі собор – Ая София, Құдайға құрмет көрсету үшін негізінен мозаикамен безендірілді. Константинополь құлағаннан кейін ол мешітке айналдырылды, бірақ оның таңғажайып өнері сақталды. Орта ғасырларда Батыс Еуропаның тұрақты қоғамы қалыптасқанда, католик шіркеуі өнер саласында жетекшілік етті, суреттер мен мүсіндер жасау үшін өз ресурстарын пайдаланды. Византия империясындағы христиан өнерінің дамуы кезінде (Византия өнеріне қараңыз), эллинистік өнерде бұрын қалыптасқан нақтылықты абстрактілі эстетика алмастырды. Бұл жаңа стиль иерархиялық болды, яғни оның басты мақсаты заттар мен адамдарды дәл бейнелеуден гөрі діни мағынаны жеткізу болды. Нақты перспектива, пропорциялар, жарық және түс формалардың геометриялық түрде қарапайымдастырылуы, кері перспектива және жеке тұлғалар мен оқиғаларды бейнелеу үшін қабылданған стандарттық ережелер пайдасына назардан тыс қалды. Бейнелерді қолдану мәселесі, Екінші Мінегіттің түсіндірілуі және Византиялық иконоборшылық дағдарысы Шығыс православиесіндегі діни бейнелердің стандартизациясына әкелді.

Қайта өрлеу дәуірі мен ерте заманауи кезең

1453 жылы Константинополдің құлауы императорлық шеберханаларда жасалған ең жоғары сапалы Византия өнерінің соңына әкелді. Ортодоксалды өнер, материалдық ортасына қарамастан, иконалар деп белгілі, қазіргі күнге дейін тақырып және стиль тұрғысынан салыстырмалы түрде аз өзгеріспен жалғасты, ал Ресей өндірістің жетекші орталығына айналды. Батыстағы Ренессанс кезеңінде әлемдік монументалды туындылардың саны артты, бірақ христиан өнері шіркеулер, дін қызметкерлері және аристократия тарапынан үлкен көлемде тапсырыс беріліп тұрды. Реформация христиан өнеріне зор әсер етті; Германиядағы Мартин Лютер шіркеулерде діни бейнелердің шектеулі түрлерін көрсетуге рұқсат берді және оны қолдады, өйткені ол Евангелиялық лютерандық шіркеуді «ежелгі, апостолдық шіркеудің» жалғасы деп есептеді. Лютерандар айқыш ағашты мақтан тұтып қолданды, себебі ол айқыш ағаш теологиясына деген олардың жоғары көзқарасын көрсететін. Осылайша, лютерандар үшін «Реформация діни бейнені жойған жоқ, керісінше жаңартты». Ал реформаттық бағыттағы христиандар көбінесе иконаға қарсы болды, діни бейнелерді жойып, көбінесе кітап иллюстрациялары түрінде ғана жаңа туындылар жасады. Суретшілерге портреттер, пейзаждар сияқты секулярлық жанрларды жасауға тапсырыс берілді, сондай-ақ неоплатонизмнің қайта жандануына байланысты классикалық мифологиядан алынған сюжеттер де пайда болды. Католик елдерінде діни өнерді өндіру жалғасты, ал Контрреформация кезінде оның көлемі артты, бірақ католик өнері бұрынғыдан гөрі шіркеу иерархиясының күшті бақылауына алынды. 18-шы ғасырдан бастап жетекші суретшілер жасаған діни туындылардың саны күрт азайды, бірақ маңызды тапсырыстар орындала берді және кейбір суретшілер өз бастамаларымен діни өнердің үлкен көлемін жасауды жалғастырды.

Қазіргі заман

XIX ғасырдағы Батыс Еуропада өнердің діни сипаттан арылған, секталық емес, жалпыға ортақ ұғымы қалыптасқан кезде, ежелгі және орта ғасырлық христиан өнері құлшынбау үшін емес, өнерді бағалау мақсатында жинала бастады, ал заманауи христиан өнері маргиналды деп есептелді. Кейде діни көзқарасы жоқ суретшілер христиандық тақырыптарды бейнеледі (Бугеро, Мане), бірақ тарихи канонға тек сирек ғана христиан суретшісі енді (мысалы, Руо немесе Стэнли Спенсер). Дегенмен, Эрик Гилл, Марк Шагалл, Анри Матисс, Джейкоб Эпштейн, Элизабет Фринк және Грэм Сазерленд сияқты көптеген заманауи суретшілер шіркеулер үшін танымал өнер туындыларын жасады. Салвадор Дали де христиандық тақырыптағы еңбекті суреттер жасаған суретші. Макото Фудзимура сияқты қазіргі заманғы суретшілер діни және діни емес өнерге елеулі әсер етті. Ларри Д. Александр және Джон Август Свансон да көрнекті суретшілер қатарында. Грегори Вулф сияқты кейбір жазушылар бұл құбылысты христиандық гуманизмнің қайта жандануының бір бөлігі деп қарастырады.

Халықтық діни өнер

Баспа өнерінің пайда болуынан бері, ізгі туындылардың көшірмелерін сату христиан мәдениетінің маңызды бір бөлігі болды. 19 ғасырда бұл Михай Мункасси сияқты жанр суретшілерін қамтыды. Түсті литографияның ойлап табылуы қасиетті карточкалардың кеңінен таралуына әкелді. Қазіргі заманда Томас Блэксхер және Томас Кинкейд сияқты заманауи коммерциялық христиан суретшілеріне маманданған компаниялар, көркем өнер әлемінде әдетте китч деп есептелсе де, үлкен табысқа жетті.

Тақырыбы

Христиан өнерінде жиі кездесетін тақырыптар мыналар. Толық сюжеттік көріністер тізімі үшін «Мәсіхтің өмірі» және «Мәриямның өмірі» бөлімдеріне қараңыз:

Нысандар

Қыз Мария тоқып, иірген күйде бейнеленген, өнер туындыларында тоқыма станы немесе тоқу инелерімен суреттелген, құрсағын матамен жапқан немесе ұлына киім тоқып берген. Көптеген суреттер, әсіресе неміс суреттері, қасиетті оқиғаларды тұрмыстық ортаға жақындастырады. Ол "Жариялану" картиналарында тоқумен немесе иірумен көрсетілген. Иіру сирек кездессе де, кейбір монастырьларда монахтар жібек иіріп, әйелдер қауымдастығы мен Қыз Мария бейнесі арасында байланыс орнатуға тырысқан.