Кіріспе

Жылдам атуға арналған снаряд тастағыш қару, бронебойғыш немесе жарылғыш снарядтарды атуға қабілетті.

Автоканон, автоматты пулемет немесе машина пулеметі – толық автоматты қару, ол машина пулеметімен салыстырғанда үлкен калибрлі (немесе одан да көп) броняны тесуші, жарылғыш немесе тұтандырғыш снарядтарды жылдам атуға қабілетті. Автоканон машина пулеметінен ұзақ тиімді қашықтықта және жоғары соққы тиімділігіне ие, себебі үлкен/ауыр оқ-дәрілерді қолданады (көбінесе, бірақ ірі калибрлі снарядтар да бар), бірақ әдетте танк пушкаларынан, гаубицалардан, далалық пушкалардан немесе басқа артиллериядан кішірек болады. "Автоканон" сөзі жеке қолданылғанда әдетте бір түтікшелі, айналмайтын қаруды білдіреді. Егер бірнеше айналатын түтікшелер болса, мұндай қару "айналмалы автоканон" немесе кейде "айналмалы пулемет" деп аталады (әсіресе авиацияда). Автоканон – жаяу әскерге қолдануға жарамсыз ауыр қару. Оның ауыр салмағы мен кері соққысынан олар көбінесе бекітілген тұғырларға, дөңгелекті шассилерге, жердегі соғыс машиналарын, ұшақтарға немесе кемелерге орнатылады және көбінесе экипажмен басқарылады, тіпті автоматты нысананы тану/іздеу жүйесімен қашықтан басқарылуы мүмкін (мысалы, күзетші нысандары және теңіз CIWS). Сондықтан оқ-дәрілер әдетте қайта зарядтауды жеңілдету үшін лентамен беріледі немесе ату жылдамдығын арттыру үшін, бірақ дүкендер де қолданылуы мүмкін. Оқ-дәрілердің көптеген түрлерінің ішінде HEIAP, HEDP және арнайы бронебойғыш (AP) оқ-дәрілер, негізінен композиттік қатты (APCR) және саботтан айырылатын (APDS) снарядтар бар. Өте жылдам атуға қабілетті болғанымен, автоканон ұзақ ату кезінде тез қызып кетеді және оны орнатушы қару жүйелері тасымалдай алатын оқ-дәрі мөлшерімен шектеледі. АҚШ-тың 25 мм M242 Bushmaster және Ұлыбританияның 30 мм RARDEN қаруларының ату жылдамдығы салыстырмалы түрде төмен, оқ-дәрілердің тез сарқылуын болдырмау үшін. Oerlikon KBA 25 мм минутына 650 оқтан астам ату жылдамдығына ие, бірақ электронды түрде минутына 175-200 оққа дейін бағдарламалана алады. Қазіргі заманғы автоканонның ату жылдамдығы Ұлыбританияның RARDEN-де минутына 90 оқтан, GIAT 30-да минутына 2500 оққа дейін жетеді. Бірнеше түтікшелі айналмалы жүйелер минутына 10 000-нан астам оқ атуға қабілетті (мысалы, ресейлік GSh 6-23). Мұндай жоғары ату жылдамдығы әуедегі ұшақтармен тиімді қолданылады, әсіресе жақын ауа шайқастарында және жердегі нысандарға шабуыл жасауда, мұнда нысанаға ұзақ уақыт бойы бағытталмайды және қару көбінесе қысқа сериялармен оқ ату үшін қолданылады.

Алғашқы дамуы

Бірінші заманауи автопушка – британдық QF 1 фунт, сонымен қатар «пом-пом» деп аталды. Бұл, негізінен, Максим пулеметінің үлкендетілген нұсқасы еді, ол толығымен автоматты түрде атуға қабілетті, оқ ату циклі үшін сыртқы күш қажет етпейді, тек оқ ату түймесін ұстап тұру ғана керек. «Пом-пом» минутына 200-ден астам оқ ату жылдамдығымен ұнтақпен толтырылған жарылғыш снарядтарды атып жіберді: бұл дәстүрлі артиллериядан әлдеқайда жылдам, ал жаяу әскер мылтығынан әлдеқайда ұзақ қашықтықта және күштірек атуға мүмкіндік берді. 1913 жылы Рейнхольд Бекер және оның Stahlwerke Becker фирмасы 20 мм-лік Бекер пушкасын жобалап, Германия империясының ауыр калибрлі әуе қарулануының қажеттілігін қанағаттандыруды көздеді. Императорлық үкіметтің Спандау арсеналы оларға қару-жарақты жетілдіруге көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Беккердің түпнұсқалық дизайнының 500-ге жуық данасы ғана жасалса да, 1924 жылы осы дизайнның патенты швейцариялық Oerlikon Contraves фирмасына сатылды, ал Үшінші рейхтің Берлиндегі Ikaria Werke фирмасы MG FF қанатты пулеметін жасау үшін Oerlikon дизайн патенттерін пайдаланды. Жапон Императорлық Әскери-теңіз флотының 1939 жылы қабылданып, өндіріске қойылған 99 типті пушкасы да Беккер/Oerlikon дизайнының принциптеріне негізделген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде автопушкалар көбінесе окоптарда әуе шабуылына қарсы қару ретінде қолданылды. Британдықтар Лондонға үнемі бомба тастайтын германиялық «Цеппелин» дирижабльдеріне қарсы тұру үшін әуе қорғанысының бір бөлігі ретінде «пом-пом» пушкаларын пайдаланды. Бірақ олардың тиімділігі төмен болды, өйткені олардың снарядтары «Цеппелиндердің» сутегін тұтандырмады және оларды құлату үшін жеткілікті мөлшерде газды (демек, көтерілу күшін) жоғалтпады. Ұшақтарда осы қаруды қолдану әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі қарудың ауырлығы жылдамдық пен биіктікті қатты шектеді, нәтижесінде тиімді ұстау мүмкін болмады. Соғыс кезінде әскери-теңіз кемелері үшін әуе шабуылына қарсы және жақын қашықтықта қорғануға арналған тиімді QF 2 фунт әскери-теңіз пушкасы әзірленді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Автопушки Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одан да кеңірек және тиімді пайдаланылды. Польшаға жасалған шабуыл мен Франциядағы науқан кезінде неміс әскеріндегі ең көп саны болған неміс Panzer II жеңіл танктері негізгі қару ретінде 20 мм автопушканы қолданды. Соғыстың алғашқы жылдарында тіпті танк бронясына қарсы тиімді болмаса да, бұл пушка жеңіл брондалған көліктерге де, жаяу әскерге де тиімді болды, сондай-ақ брондалған машиналарда да қолданылды. Ірі үлгілер, мысалы 40 мм Vickers S, танкіге қарсы қару ретінде жердегі шабуылдық ұшақтарға орнатылды, себебі танк бронясы көбінесе үстіңгі бөлігінде жұқа болатын. Польшаның 20 мм 38 Fk автопушкасын жасау қымбатқа келді, бірақ бұл ерекше жағдай еді. Ол 1939 жылы қолданылған барлық танктерге қарсы тиімді болды, себебі ол Oerlikon, Hispano Suiza және Madsen пушкаларын жаңарту негізінде жасалған. Ол тіпті Panzer III және IV танктерін де қиындықпен болса да жоюға қабілетті болды. Польшаның қорғаныс соғысы кезінде барлығы 55 данасы ғана жасалды. Дегенмен, осы қарулардың ең маңызды рөлі әуе соғысында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде мылтық калибрлі пулеметтер әскери ұшақтардың стандартты қаруына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыста бірнеше фактор оларды автопушкамен алмастыруға әкелді. Соғыс аралық жылдары ұшақтар кеңінен жетілдірілді және 1915 жылдың соңында жасалған металл моноплан ағаштан және матадан жасалған бипландарды толығымен ығыстырды. Ұшақтар берік материалдардан жасала бастаған соң, олардың жылдамдығы, аэродинамикасы, қуаты және көлемі де артты, соның салдарынан оларға қарсы тұру үшін күшті қарулар қажет болды. Сонымен қатар, олар осындай үлкен және қуатты қаруларды тасымалдауға қабілетті болды, ал осы технология да дамып, атыс жылдамдығы мен сенімділігін арттырды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, қазіргі заманғы ұшақтардың қуаты ұшқышты және басқа да осал жерлерді қорғау үшін броньды плиталар орнатуға мүмкіндік беретіні анық болды. Бұл жаңалық мылтық калибрлі пулеметтерге қарсы тиімді болды, себебі олар зиянсыз қағылып шығатын. Сонымен қатар, отын бактерілерінің өзін-өзі герметикалайтын конструкциясы осы кішкентай снарядтардан сенімді қорғаныс болды. Бұл жаңа қорғаныс жүйелері, жаңа ұшақтардың жалпы беріктігімен және олардың жоғары жылдамдығымен бірге, оларды дәл атуды әлдеқайда қиындатты, сондықтан оларға көптеген оқтар мен сәттілік қажет болды. Бірақ, ықтимал жарылғыш заттармен толтырылған бір ғана пушка снаряды бірден маңызды құрылымдық элементтерді қиратуы, броняны тесіп өтуі немесе өзін-өзі герметикалайтын құрылғылардың күшіне жетпейтіндей етіп отын багін ашуы мүмкін. (Жарылғыш заттардың орнына, бұл снарядтар ұшақтарды жоюда да тиімді болатын жанғыш заттарды немесе жарылғыш және жанғыш заттардың қосындысын тасымалдауы мүмкін еді.) Соғыстың соңына қарай, барлық соғысушы елдердің истребительдерінде қандай да бір түріндегі пушкалар болды, тек АҚШ-та ғана көп жағдайда Browning AN/M2 "жеңіл стволды" .50 калибрлі ауыр пулеметтерге басымдық берілді. Осы аралық қарулармен жабдықталған истребительдер американдықтардың көптеген ұрыс қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті түрде қаруландырылған. Дегенмен, АҚШ Lockheed P-38 Lightning сияқты автопушкалармен жабдықталған ұшақтарды да қабылдады, әйтсе де осы үлкен калибрлі автоматты қаруларды жасау және өндіру кезінде техникалық қиындықтарға тап болды. Oerlikon 20 мм, Bofors 40 мм және әртүрлі неміс Rheinmetall автопушкалары сияқты қарулар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі тараптан да кеңінен қолданылды; олар әуе шабуылына қарсы ғана емес, жердегі нысаналарға қарсы да қолданылды. Ауыр әуе шабуылына қарсы пушкалар жылдам қозғалатын ұшақтарды бақылауда қиындықтарға тап болды және биіктігі мен қашықтығын дәл анықтай алмады, ал пулеметтер ұшақтарды тұрақты түрде түсіру үшін жеткіліксіз қашықтыққа және атыс қуатына ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орнатылған көптеген санына қарамастан, ұшақтарға қарсы тиімділігінің төмендеуі батыста соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде барлық кемедегі әуе шабуылына қарсы қаруды алып тастауға әкелді. Бұл жағдай компьютерлік басқару жүйелерінің енгізілуімен ғана өзгерді. Неміс Люфтваффесі фюзеляж немесе қанаттар астындағы пушкалық бөлімдерге орнатылған 37, 50 және 75 мм калибрлі ауыр авиациялық пушкалардың тәжірибелік Bordkanone сериясының шағын партияларын қолданды. 37 мм BK 3,7 пушкасы неміс армиясының 3,7 см FlaK 43 әуе шабуылына қарсы автопушкасының негізінде жасалған және Stuka Panzerknacker (танктерді жоюшы) арнайы ұшақтарының қанат астындағы пушкалық бөлімдеріне жұптап орнатылды. Panzer III танктерінің 5 см KwK 39 пушкасының негізінде жасалған BK 5 см пушкасы Ju 88P бомбалаушы-жойғыштарына орнатылды, олар басқа Bordkanone үлгілерін де қолданды, сондай-ақ Messerschmitt 410 Hornisse (Hornet) бомбалаушы-жойғышына орнатылды. BK 5 пушкасының 300 данасы жасалды, бұл барлық басқа нұсқаларынан көп. Junkers Ju 88P 1 ауыр истребителі мен Henschel Hs 129B 3 екі қозғалтқышты жердегі шабуылдық ұшағында қолданылған PaK 40 жартылай автоматты 7,5 см калибрлі танкке қарсы пушкасы BK 7,5 пушкасының негізі болды. Неміс Mauser MK 213 пушкасы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында жасалды және қазіргі заманғы револьверлік пушканың архетипі саналады. Көптеген патрондары мен бір стволға ие болған автопушкалар револьверлік принципті қолдана отырып, жоғары атыс жылдамдығы мен максималды атыс жылдамдығына жедел жетуді төмен салмақпен үйлестіре алады, бірақ роторлық пушкалармен салыстырғанда тұрақты атыс жылдамдығы төмендеу. Сондықтан олар негізінен әуе шабуылына қарсы мақсаттар үшін ұшақтарда қолданылады, онда нысана қысқа мерзімге көрінеді.

Қазіргі заман

Басқарылатын зымырандардың дамуы артиллерияны қажетсіз етеді деп ойланды, соның салдарынан батыс елдеріндегі ұшақтардың бір толық буыны оларсыз жасалды. Керісінше, Шығыс блогының барлық ұшақтары өз қаруларын сақтап қалды. Алайда, Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Әуе күштері артиллерияның ескерту оқтарын атқылау және зымыран жұмсауды қажет етпейтін нысаналарды шабуылдау үшін пайдалы екенін түсінді, және ең маңыздысы, ұшақ барлық зымырандарын жұмсаған жағдайда немесе жау ұшақтары зымырандардың ең аз нысананы анықтау қашықтығында болғанда қосымша қару ретінде қолдануға болатынын анықтады. Бұл, әсіресе Вьетнам соғысы кезінде қолданылған әуеден әуеге зымыран технологиясының сенімділігі төмен болған кезде маңызды болды. Осының нәтижесінде, сол кездегі ұшақтарға сыртқы "пушка контейнерлерінде" артиллерия қосылды, және дерлік барлық ұшақтар бүгінгі күнге дейін интегралдық ішкі орналасуда автопушкаларды сақтайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін автопушкалар құрлықта, теңізде және әуеде әмбебап қару ретінде қолданыла берді. Қазіргі заманғы автопушкалардың мысалдары: IFV Freccia-ға орнатылған 25 мм Oerlikon KBA, M2/M3 Bradley-ге орнатылған M242 Bushmaster, Bofors 40 мм пушкасының жаңартылған нұсқалары және Mauser BK 27. 20 мм M61A1 – электрмен жұмыс істейтін роторлық автопушканың мысалы. Автопушкалардың тағы бір қызметі – әскери кемелердегі жақын қашықтықтағы қорғаныс жүйелері, олар кемеге қарсы зымырандарды және төмен ұшатын ұшақтарды жою үшін қолданылады.