Кіріспе

Ұлыбритания мәдениетіне оның біріккен елдерінің тарихы, тарихи христиан діни өмірі, Еуропа мәдениеттерімен өзара әрекеттесуі, Англия, Уэльс және Шотландияның ерекше мәдениеттері, сондай-ақ Британ империясының ықпалы әсер етеді. Ұлыбритания мәдениеті жиі британдық мәдениет деп те аталады; Солтүстік Ирландия, географиялық тұрғыдан Ұлыбританияның бөлігі болмаса да, британдық мәдениет аясында қарастырылуы мүмкін. Британдық мәдениет өзіндік бірлік құрағанымен, Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияның мәдениеттері әртүрлі. Бұл төрт мәдениет арасындағы өзара байланыс пен ерекшелік деңгейі әр түрлі болды. Британ әдебиеті ерекше құрметке ие. Қазіргі заманғы роман Ұлыбританияда дамыды, ал драматургтар, ақындар және жазушылар оның ең танымал мәдени тұлғаларының қатарында. Ұлыбритания сонымен қатар музыка, кино, өнер, сәулет және теледидар саласына елеулі үлес қосты. Ұлыбритания Англия шіркеуінің орны – мемлекеттік шіркеу және Англикандық діннің ана шіркеуі. Бұл елде әлемдегі ең көне университеттер орналасқан, философия, ғылым, технология және медицинаға көптеген үлес қосылған, сондай-ақ көптеген көрнекті ғалымдар мен жаңалықтардың туған жері. Өнеркәсіптік революция Ұлыбританияда басталды және әлемдегі әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағдайларға терең әсер етті. Британ мәдениетіне тарихи және қазіргі заманғы көші-қон, Ұлыбританияға жасалған тарихи шабуылдар және Британ империясының ықпалы зор болды. Британ империясының нәтижесінде, оның бұрынғы отарларының тілінде, заңдарында, мәдениетінде және институттарында британдықтардың айқын ықпалын көруге болады, олардың көпшілігі Ұлттар Достастығының мүшелері. Бұл мемлекеттердің бір бөлігі Англосфераны құрайды және Ұлыбританияның ең жақын одақтастары болып табылады. Британдық отарлар мен доминиондар өз кезегінде британдық мәдениетке, әсіресе британдық ас ішіміне әсер етті. Спорт британ мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады, және крикет, футбол, теннис және регби сияқты көптеген спорт түрлері осы елде пайда болды. Ұлыбритания "мәдени супердержава" деп сипатталды, ал Лондон – әлемдік мәдени астана. 2013 және 2014 жылдарғы BBC жүргізген жаһандық сауалнама бойынша Ұлыбритания әлемдегі ең жағымды бағаланған үшінші ел ретінде танылды (Германия мен Канададан кейін).

Тарих

Ұлыбританияның мәдениеті тарихы бойы негізінен Англия, Шотландия және Уэльстің жеке-жеке туған жерлік дәстүрлерінен құралды. Мәдени ықпалға келсек, Британ империясының кеңеюінен бұрын аралға ең бастысы француз мәдениеті (нормандар арқылы), скандинавия мәдениеті (викингтер арқылы) және итальян мәдениеті (римдіктер арқылы) әсер еткен. Кельт және герман тайпаларының келуі Ұлыбританияның алғашқы дамуына ықпал етті. Кельт халықтары ерекше тілдерді, дәстүрлерді және әлеуметтік құрылымдарды әкелді. Содан кейін, англосакстар сияқты герман тайпаларының қоныс аударуы Ұлыбританияның мәдени ландшафтын одан әрі өзгертті. 400 жылға жуық созылған ежелгі Римнің Ұлыбританияны басып алуы, елдің тілдік және мәдени ерекшелігіне де әсер етті. Британ империясының кеңеюінен кейін Англия, Шотландия және Уэльс әлемнің түкпір-түкпірінен келген түрлі халықтарды қабылдады, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін иммиграцияның артуы нәтижесінде Ұлыбритания мәдени тұрғыдан әртараптанды. Бүгінде онда көптеген иммигранттар тұрады, және әртүрлі текті британдықтардың мәдениеттерін қамтиды, олардың ішінде Оңтүстік Азия, Еуропа континенті, Африка және Кариб теңізінен келгендердің саны басым.

Тіл

Алғаш рет ортағасырлық Англияда қолданылған ағылшын тілі Ұлыбританияның де-факто ресми тілі болып табылады және британдық халықтың шамамен 95% оны ана тілі ретінде қолданады. Британ үкіметі Еуропалық өңірлік немесе азшылық тілдері хартасы бойынша тағы жеті тілді мойындайды: валлий, шотланд гаэль, шотланд, корн, ирланд, Ульстер шотланд және британдық қол тілі. Уэльстегі мемлекеттік мектептердегі барлық оқушылар 16 жасқа дейін валлий тілінде оқытылуға немесе оны қосымша тіл ретінде оқуға міндетті. 1993 жылғы «Валлий тілі туралы» заң мен 1998 жылғы «Уэльс үкіметі туралы» заңда валлий және ағылшын тілдері мемлекеттік секторда, мүмкіндік болған жағдайда, тең дәрежеде қарастырылуы керек делінген. Ирланд және Ульстер шотланд тілдері Солтүстік Ирландияда ағылшын тілімен қатар қолданылады, көбінесе мемлекеттік тапсырыспен жасалған аудармаларда. Шотландия Парламенті 2005 жылы қабылдаған «Гаэль тілі (Шотландия) туралы» заң гаэль тілін Шотландияның ресми тілі деп таныды және гаэль тілінің дамуына стратегиялық бағыт беру үшін ұлттық жоспар жасауды талап етті. Корн тілі – 18-шы ғасырдың соңында Корнуоллда ана тілі ретінде жойылған қайта жандандырылған тіл.

Өңірлік акценттер

Ұлыбританияның төрт елінде, сондай-ақ елдердің ішінде де диалекттер мен аймақтық акценттер кеңінен әртүрлі. Бұл, ішінара, Ұлыбританияға ұзақ жылдар бойы көші-қонның нәтижесі, мысалы, Солтүстік Англия диалектілерінде көне норвеж тілінен келген көптеген сөздер кездеседі. Шотланд ағылшын тілі, Уэльс ағылшын тілі және Ирландия-шотланд ағылшын тілі – Англия ағылшын тілінен және сол елдердің туған тілдерінен ерекшеленетін ағылшын тілінің өз алдына бір-бір түрлері. Англия мен Уэльсте қабылданған ағылшын тілінің стандартты акценті қолданылады, ал Шотландияда шотланд стандартты ағылшын тілі жеке диалект болып саналады. Бұл акценттер жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болғанымен, 1960 жылдардан бері білім беруде аймақтық ағылшын тілінің түрлеріне көбірек мүмкіндік берілуде. Британ акценттерінің мол түрлілігі жиі аталады, көбінесе жақын орналасқан аймақтарда өте ерекше диалекттер мен акценттер болады, мысалы, Ливерпуль мен Манчестер арасы небәрі 56 шақырым болса да, Скуз және Манкуниан акценттерінің арасында үлкен айырмашылықтар бар. Диалектілік ағылшын тілі әдебиетте жиі кездеседі, мысалы, Эмили Бронтенің «Боранды биіктер» романында Йоркшир диалектісі қолданылған.

Театр

1707 жылы құрылғаннан бері Ұлыбританияда театр өркендеп дамыды, оның көп бөлігі Англия, Шотландия және Уэльстен мұраға қалды. Короналардың бірігуі жоғары мәдениетті және polemikaлық Реставрация комедиясының төмендеуімен, сезімтал комедияның, Джордж Лиллоның «Лондон саудагері» (1731) сияқты отандық трагедиялардың және итальян операсына деген үлкен қызығушылықпен бірге жүрді. Бұл кезеңде халықтық ойын-сауық бұрынғыдан да маңыздырақ болды, соның ішінде жәрмеңкедегі бурлеск және ағылшын мюзик-холлының алғабасы болған аралас формалар пайда болды. Бұл формалар ағылшын драмасының басқа түрлерінің есебінен гүлденді, олар ұзақ төмендеу кезеңіне түсті. Шотландияда керісінше болды, Джон Хоумның «Дуглас» пьесасы және Уолтер Скотттың шығармалары, оның ішінде оның «Уэверли» романдарының бейімделулері мен түпнұсқа пьесалары пайда болды. 19 ғасырдың соңында ағылшын театры ирландтар Джордж Бернард Шоу мен Оскар Уайльдтың келуімен қайта жанданды, олар ағылшын драмасына әсер етіп, оны жаңартты. Олардың замандастары Гилберт пен Салливан комедиялық операларымен музыкалық театрға да ұқсас әсер етті. Шекспирдің туған жері Стратфорд-на-Эвонда 1879 жылы Шекспирдің ескереу театры ашылды, ал Герберт Бербом Трей 1904 жылы Ұлыбритания патшайымының театрында Драмалық өнер академиясын құрды. 20 ғасырдың басында Ноэль Ковард сияқты авторлардың тұрмыстық пьесалары басым болды, бірақ 1950 және 60 жылдары ирланд Сэмюэл Беккеттің әсерімен «ас үй реализмі» және абсурдтық драма оларға қарсы шықты. Сонымен қатар, 1952 жылы Агата Кристидің «Тышқан тұзағы» пьесасының тұңғыш қойылымы өтті, ол 25 000-нан астам қойылым көрсетіп, Вест-Эндтегі ең ұзақ сақталып келген қойылым болып табылады. Осы уақытта Лилиан Бейлис басшылығындағы Садлерс Уэллс сахналық өнер театры таланттарды тәрбиеледі, бұл ағылшын ұлттық операсы (ENO), Ұлттық театр және ағылшын корольдік балетінің құрылуына әкелді. Басқа жерлерде 1959 жылы Стратфорд-на-Эвонда Корольдік Шекспир компаниясы құрылды және ол негізінен Шекспирдің пьесаларын сахналауды жалғастыруда. Қазіргі британдық театр Лондонның басты театр ауданы – Вест-Эндке бағытталған. Вестминстер қаласындағы Корольдік театр 1663 жылы салынған, бұл оны Лондонның ең көне театры етеді, бірақ Бристольдегі Корольдік театр 1768 жылы ашылған және ағылшын тілді әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне театр болып табылады. Эндрю Ллойд Веббердің мюзиклдері 20 ғасырдың соңынан бері Вест-Эндтің басым бөлігін құрап келеді, осылайша оны «тарихтағы ең коммерциялық табысты композитор» деп атады. Шотландияның Ұлттық театры 2006 жылы құрылды.

Классикалық музыка

Британ барокко музыкасына континенттік үлгілердің ықпалы зор болды. Бұған Джордж Фридерик Гендель мысал бола алады, ол неміс туған, кейіннен британдық азаматтыққа өткен композитор. Оның хор музыкасы британдық талғамды келесі екі ғасырға қалыптастырды. Оның опералары Ұлыбританияға Италияны опера өндірісінің орталығы ретінде бәсекелестікке түсуге көмектесті. 1784 жылы Бирмингем үшжылдық музыка фестивалінің құрылуымен классикалық музыка көп назар аударды, ол 1912 жылғы соңғы концерттерге дейін өзінің түріндегі ең ұзаққа созылған классикалық музыка фестивалі болды. Бұдан өзге, 1813 жылы Лондон филармониялық қоғамы, 1822 жылы Корольдік музыка академиясы және 1848 жылы Ирландия музыка академиясы британдық классикалық музыканың кәсіби деңгейге көтерілуіне және композиторларға демеу беруге ықпал етті. Филармониялық қоғам неміс Феликс Мендельсонды, британдық музыкаға зор әсер еткен ерте романтизм өкілін, ынталы түрде қолдады. Ирландияда Джон Филд ноктюрн жанрын ойлап тапты және ол Шопен мен Листке де әсер еткен болуы мүмкін. XIX ғасырдың ортасы мен соңында ағылшын тіліндегі операның қайта жандануы және бірнеше көрнекті оркестрлердің құрылуы болды, олардың ішінде 1840 жылы құрылған Корольдік Ливерпуль филармониясы, 1858 жылы Манчестердегі Холле оркестрі, 1891 жылы Шотландия оркестрі және 1920 жылы Бирмингем қаласының симфониялық оркестрі бар. ХХ ғасырдың басында классикалық музыкадағы ең айқын тенденция – ұлттық бағыт болды. Бұл алғашқыда «Кенилворттағы маска» сияқты шығармаларда көрінді, ол Елизавета заманының маскасын қайта жаңғыртты, бірақ кейіннен британдық халықтық музыканың қайта жандануының ықпалымен пасторальдық сипатқа ие болды. Бұл кезеңнің көрнекті үлгілері – Ральф Вон Уильямстың «Ағылшын халық әндері» сюитасы және сэр Александр Маккензидің «Шотландиялық рапсодиялары». Қазіргі және заманауи классикалық музыка түрлі формаларда көрініс береді. Бенджамин Бриттен сияқты композиторлар ерекше және авангардтық стильдерді дамытты, ал Уильям Уолтон сияқтылар дәстүрлі салтанатты және патриоттық музыка тудырды. Ұлыбританияда қазір бірнеше ірі оркестр бар, олардың ішінде BBC симфониялық оркестрі және Филармония. 1977 жылы Opera North құрылуы опералық мекемелердің тепе-толығын Лондоннан ауыстыруға бағытталды. Алдебург және Глайдборн сияқты бірнеше классикалық фестивальдер бар, ал BBC Proms классикалық күнтізбедегі маңызды жылдық шара.

Халықтық музыка

Британиядағы танымал коммерциялық музыканың тарихы он жетінші ғасырдағы жарияланған балладаларға дейін жетеді, сондай-ақ мыс құбырлы оркестрлер мен музыкалық залдарды да қамтиды. Қазіргі заманғы танымал музыка 1950-ші жылдары қалыптаса бастады, американдық джаз және рок-н-ролл стильдері кең таралған кезде. Скиффлдің қайта жаңғыруы американдық музыканың британдық түрін жасауға жасалған алғашқы тытырау болды, бірақ 1960 жылдардың басында британдық рок-н-роллдың пайда болуы британдық танымал музыка индустриясын құрды. Бит және британдық блюз сияқты жанрлар Битлз және Роллинг Стоунз сияқты топтар арқылы Америкаға қайта экспортталды, бұл оқиға «Британдық шабуыл» деп аталды. 1960 жылдары Бирмингемде және айналасындағы аймақтарда хэви металл жанры дамыды. Блюз-роктың дамуы рок пен поп музыканы ажыратуға көмектесті, нәтижесінде 1970-ші жылдары рок музыкасының көптеген қосалқы жанрлары пайда болды. Глам-рок ерекше британдық жанр болды, ол әуесқой костюмдерге ерекше мән берді, ал онжылдықтың соңында панк, жаңа толқын және пост-панк топтарының танымалдылығы артты. Иммиграцияның әсері әлемдік музыканың, әсіресе ямайкалық музыканың кең таралғанынан көрінді. 1980-ші жылдар британдық поп-музыка үшін табысты он жылдық болды, екінші британдық шабуыл орын алды және жаңа технологиялар синтпоп сияқты жанрлардың қалыптасуына мүмкіндік берді. Джаз қайта жанданды, қара британдық музыканттар Acid Jazz сияқты жаңа қоспаларды жасады. Инди-рок поп музыка индустриясының қанағаттандырылмауына жауап болды, бұл Stock Aitken Waterman-нің чарттардағы үстемдігімен көрсетілді. Бұл 1990-шы жылдары жалғасты, ұлдар тобы, әйелдер тобы және аралас топтар синглдер тізімінде жетекшілік етті, ал Мадчестер көрінісі альтернативті рок пен бритпопты кең танымал етуге көмектесті. Британдық соулдың өркендеуі 2000-шы жылдарға дейін жалғасты, соның ішінде Адельдің әлемдік жетістіктері де болды. Би музыкасында да инновациялар болды, дубстеп және жаңа рейв сияқты жанрлар пайда болды.

Халықтық және ұлттық емес музыка

Салыстырмалы түрде біртекті классикалық және поп жанрларына қарағанда, Ұлыбританияның әр ұлты халық музыкасының ерекше дәстүрін сақтап келді. Англияның дәстүрлі халық музыкасы теңізшілер әндері, джиг, рог-пайп және би музыкасы сияқты бірнеше жанрға үлес қосты. Оның өзіне тән түрлері мен аймақтық ерекшеліктері бар, ал музыкалық Моррис биі – бұл ағылшын халық биі, ол кем дегенде 15 ғасырдың ортасынан белгілі. Шымыр-шымыр сырнайлар Шотландияның ұлттық символы болып ұзақ уақыттан бері саналады, ал Ұлы Таулы сырнай кеңінен танымал. Англия және Шотландия халық балладалары – бұл кейінгі орта ғасырлардан 19 ғасырға дейінгі Британ аралдарының балладалары, олардың үлкен аймақтық әртүрлілігі бар, әсіресе жергілікті дәстүрлер, мысалы, Шекара балладалары, олардың ішінде әсіресе ықпалды Шеви Чейз балладасы бар. Fairport Convention сияқты британдық фольклорлық топтар осы балладалардан көп шабыт алды. Сол сияқты, «God Save the King» және «Rule, Britannia!» сияқты патриоттық әндер Ұлыбританияны бейнелейді, бірақ Ұлыбританияның әр төрт құрамының өз патриоттық әнұраны бар. Мысалы, «Иерусалим», «Шотландия гүлі», «Менің жерім» және «Дэнни Бой» әндері тиісінше Англияға, Шотландияға, Уэльске және Солтүстік Ирландияға ғана қатысты. Бұл әндер әдетте спорттық жарыстарда, әр ұлт жеке өнер көрсеткенде қолданылады.

Кино

Ұлыбританияда бір ғасырдан астам уақыттан бері маңызды киноиндустриясы бар. Көптеген фильмдер британдық мәдениетке назар аударғанымен, британдық кино американдық және континенттік еуропалық киномен өзара әрекеттесуімен және бәсекелесуімен де ерекшеленеді. Ұлыбританиядағы ең көне сақталған қозғалыс суреті – 1888 жылы француз өнертапқышы Луи Ле Принс Лидсте түсірген «Рундхей бақшасындағы көрініс» болса, ал алғашқы британдық фильм «Кловелли коттеджіндегі оқиға» 1895 жылы түсірілген. Әлемдегі алғашқы түсті киноны 1902 жылы Эдвард Реймонд Тернер түсірген. 1920 жылдары британдық кино өндірісі американдық импорттың бәсекелестігінен және кинотеатрларға британдық фильмдердің белгілі бір квотасын көрсету қажеттілігінен зардап шекті, бұл сұранысты қанағаттандыру үшін сапасыз, төмен құнмен жасалған фильмдерді ынталандырды. 1940 жылдары жағдай өзгерді, үкімет азырақ, бірақ жоғары сапалы фильмдер жасауға шақырды. Осы дәуірде Альфред Хичкок танымал болды, ол кейін АҚШ-қа көшіп, 20 ғасырдың ең ықпалды режиссерлерінің біріне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Crown Film Unit деректі фильмдер саласында беделге ие болды, ал Пауэлл мен Прессбергер өзінің ықпалды және жаңашыл ынтымақтастығын бастады. Соғыстан кейінгі кезең британдық кино үшін өте табысты болды, «Үшінші адам» және «Қысқаша кездесу» фильмдерін жасады, оларды Британдық кино институты сәйкесінше ең жақсы және екінші ең жақсы британдық фильмдер деп санайды. Лоренс Оливьедің 1948 жылғы «Гамлет» фильмі – «Оскар» сыйлығын «Ең үздік фильм» номинациясында жеңіп алған алғашқы британдық фильм. 1950 жылдары комедиялар сияқты танымал отандық тақырыптарға, соның ішінде ұзаққа созылған «Carry On» сериясына және «Дам Бастерс» сияқты Екінші дүниежүзілік соғыс эпостарына назар аударылды. Онжылдықтың соңында Hammer Films жеңілдетілген цензура заңдарын пайдаланып, табысты қорқынышты фильмдер сериясын бастады. 1960 жылдардың басында француздық әріптесінің ықпалымен британдық жаңа толқын стилі дамыды, ол қоғамның әртүрлі топтарын реалистік бейнелеуге тырысты. 1960 жылдары британдық киноға американдықтардың қаржылық қызығушылығы жаңадан артып, бұл әсіресе тарихи эпостардың дамуында көрінді, мысалы, «Арабияның Лоренсі» және «Барлық маусымдар үшін адам» фильмдері; Джеймс Бонд франшизасының алғашқы фильмдерін қоса алғанда, тыңшыл триллерлер; және «Лондонның жарқыраған өмірі» сахнасына негізделген фильмдер. 1970 жылдары американдық қолдау азайды және британдық кинода шегіну байқалды, бірақ онжылдықта «Жылан адам» және Монти Пайтонның комедиялық фильмдері сияқты мәдени маңызды туындылар жасалды. Осы онжылдықта Британдық киноға Ұлттар Достастығының ықпалы да сезілді, өйткені «Pressure» және «A Private Enterprise» фильмдері сәйкесінше алғашқы қара британдық және британдық азиялық фильмдер деп есептеледі. 1981 жылы түсірілген «От күймелері» және 1982 жылы түсірілген «Ганди» фильмдері «Оскар» сыйлығын «Ең үздік фильм» номинациясында жеңіп алды, соңғысы сегіз сыйлықты жеңіп алып, кезеңдік фильмдердің қайта жандануына себеп болды. 1982 жылы сондай-ақ Channel 4 телеарнасы құрылды, оның міндеті азшылықтарға арналған фильмдерді насихаттау болды. Расистік және ЛГБТ тақырыптары бар фильмдер түсірілді, ал Channel 4-тің қатысуымен тележұлдыздар көркем фильмдерге көшті. 1990 жылдары американдық инвестициялар қайтадан артты, ал «Төрт той және бір жерлеу» фильмінің табысы романтикалық комедиялардың танымалдығын арттырды. Merchant Ivory Productions, өткен онжылдықтың кезеңдік фильмдерінің «Оскар» табысымен күшейтіліп, осы бағытта фильмдер жасауды жалғастырды. Американдық студиялар да салықтық жеңілдіктер арқасында Ұлыбританияда Голливуд фильмдерін түсіруді бастады. 1996 жылы шыққан «Трайнспотинг» фильмі жергілікті, әсіресе шотланд киносына қызығушылықты арттырды. 2010 жылдары американдық қаржымен түсірілген фильмдер өз ықпалын сақтап тұрғанымен, отандық еуропалық копродукциялар да жоғары бағаланды. «The Queen» британдық-француздық туындысы болды, ол үшін Хелен Миррен «Ең үздік актриса» сыйлығын жеңіп алды, ал Ұлыбританияның кино кеңесі 2011 жылы «Ең үздік фильм» сыйлығын жеңіп алған «The King's Speech» фильмін қаржыландырды. Азиялық британдық кино 1999 жылдан бері танымал болды, ол кезде «East is East» фильмі төмен бюджетте негізгі табысқа ие болды.

Басып шығару

Ұлыбританияда баспасөз бостандығы 1695 жылы орнатылды. Ең танымал ұлттық газеттер қатарында The Times, Financial Times, The Guardian, The Daily Telegraph және The Independent газеттері бар. 1785 жылы баспагер Джон Уолтер құрған The Times газеті осы атпен шыққан алғашқы газет болып табылады, ол атауын әлемдегі көптеген басқа газеттерге берген, сонымен қатар 1931 жылы Стэнли Морисон тапсырысымен Виктор Лардент жасаған, кеңінен қолданылатын Times Roman шрифтінің авторы атанды. Газет және баспа саласының магнаты Альфред Хармсворт «қазіргі заманғы баспасөзді қалыптастыруда» маңызды рөл атқарды. Хармсворт «кең мазмұнды, бағаны төмендету үшін жарнамалық кірістерді пайдалануды, белсенді маркетингті, аймақтық нарықтарға бағынуды, партиялық бақылаудан тәуелсіздікті» енгізіп немесе қолданды. 1843 жылы Джеймс Уилсон «The Economist» журналын, ал 1888 жылы күнделікті шығатын «Financial Times» газетін құрды. 1731 жылы «The Gentleman's Magazine» журналын құрған Эдвард Кейв мерзімді басылымдар үшін «журнал» терминін енгізіп, кең ауқымды басылымды табысты шығарудың алғашқы авторы болды. Томас Гибсон Боулз құрған «Vanity Fair» журналы атақты адамдардың карикатураларын жариялап, осы арқылы бүгінде танымал болды. Балалар әдебиетінің пионері Джон Ньюбери балалар әдебиетін әдебиет нарығының тұрақты және табысты бөлігіне айналдырды. Ньюбери 1765 жылы «Кішкентай игі екі аяқ киімнің тарихы» кітабын жарыққа шығарды. 1940 жылы құрылған Puffin Books – Penguin Books баспасының балаларға арналған бөлімі. Барбара Юфан Тоддтың «Ворзел Гаммидж» атты қорқыныш туралы әңгімесі 1941 жылы жарық көрген алғашқы Puffin әңгіме кітабы болды. «Гиннес рекордтар кітабының» авторы – сэр Хью Бивер. 1951 жылдың 10 қарашасында ол Еуропадағы ең жылдам құс туралы пікір таласына қатысып, оны анықтамалық кітаптарда растау мүмкін емес екенін түсінді. Бивер әлемде осыған ұқсас көптеген мәселелер талқыланатынын білген, бірақ рекордтар бойынша дауларды шешуге арналған кітап болмаған. Ол осы сұрақтарға жауап беретін кітаптың табысқа ие болуы мүмкін екенін түсінді. Оның идеясы шындыққа айналды, өйткені оның университеттегі достары Норрис және Росс МакВиртермен танысып, оларға 1954 жылдың тамызында «Гиннес рекордтар кітабына» айналған материалды жинау тапсырылды. Е. Л. Джеймстің «Елу реңді сұр», «Елу реңді қараңғы» және «Елу реңді азат» атты эротикалық романдық трилогиясы әлем бойынша 125 миллионнан астам данада сатылып, Ұлыбританияда ең жылдам сатылатын кітап ретінде рекорд орнатты. Авторлық құқық туралы заңдар Ұлыбританияда Анн заңымен (сонымен қатар 1709 жылғы Авторлық құқық туралы заң деп те аталады) пайда болды, онда автордың жеке құқықтары көрсетілген. Жұмыстан қаржылық пайда табуға құқық айқындалды, сондай-ақ сот шешімдері мен заңнамада жұмысты бақылауға құқық танылды, мысалы, оның тұтастығын сақтауды қамтамасыз ету. Анн заңы баспагерлерге белгілі бір мерзімге құқық берді, содан кейін авторлық құқық тоқтады.

Сахналық өнер, карнавалдар, шерулер

Жазғы және күзгі маусымдарда үлкен ашық ауа музыка фестивальдері танымал, мысалы, Гластонбери (әлемдегі ең ірі көгалдандырылған фестиваль), V фестивалі, Рединг және Лидс фестивальдері. Ұлыбритания 1980 жылдардың соңында заңсыз, еркін рейв қозғалысының алғашқы қадамдарын басады, бұл британдық еркін фестиваль қозғалысына және оған байланысты саяхаттық өмір салтына айналған текнивалдардың жалпы еуропалық мәдениетіне әкелді. Англиядағы ең көрнекті опера театры – Ковент-Гардендегі Корольдік опера театры. "Proms" – Корольдік Альберт залында өтетін оркестрлік классикалық музыка концерттерінің маусымы, бұл жыл сайын өткізілетін маңызды мәдени шара. Британдық жағалау мәдениетінің айрықша белгісі саналатын, ұрыс-керісшіл жұбайлар Панч пен Джуди алғаш рет 1662 жылы Лондонның Ковент-Гарденінде тіркелген. Британдық мәдени иконалар ретінде қарастырылатын олар британдық тарихтың маңызды кезеңінде пайда болды, Глин Эдвардс былай деді: "[Пульчинелла] реставрациялық британдық көрермендерге ерекше ұнады, пуритандық жылдардан кейін көңіл көтеруге зәру болды. Біз жақын арада Панчтың атын өзгерттік, оны қуыршақтан қол қуыршағына айналдырдық, ол шын мәнінде Ұлыбританияның рухына айналды – билікке қарсы шығатын, тәртіпке бағынбайтын, саяси карикатураларымызға ұқсас қуыршақ". Цирк – Ұлыбританиядағы дәстүрлі ойын-сауық түрі. Чипперфилд циркі 300 жылдан астам уақыттан бері Британияда жұмыс істейді, бұл оны цирк әулеттерінің ең көнелерінің біріне айналдырады. Филип Астли қазіргі цирктің әкесі деп есептеледі. 1768 жылы цирк сақинасын ойлап тапқаннан кейін, 1773 жылы Лондонда Астлидің амфитеатры ашылды. Эдинбург фестивалінің шеткі бөлігі (Fringe) – әлемдегі ең ірі өнер фестивалі. 1947 жылы құрылған бұл фестиваль Шотландияның астанасында әр тамыз айында үш апта бойы, басқа бірнеше өнер және мәдени фестивальдермен бірге өтеді. Шеткі бөлік көбінесе сахналық өнерден, әсіресе театр мен комедиядан, бірақ сондай-ақ би мен музыкадан да ерекшеленеді. Ноттинг-Хилл карнавалы – 1966 жылдан бері Лондонның Ноттинг-Хилл көшелерінде өтетін жыл сайынғы шара. Британдық африкалық-кариб қауымдастығының бастамасымен карнавалға шамамен бір миллион адам келеді, бұл оны Ұлыбританияның ең ірі көше фестивалі және әлемдегі ең ірі фестивальдердің біріне айналдырады. Пантомима (көбінесе "панто" деп аталады) – британдық музыкалық комедиялық сахналық қойылым, отбасылық ойын-сауық үшін арналған. Ол Ұлыбританиядағы театрларда Рождество және Жаңа жыл маусымында қойылады. Бұл өнер 18 ғасырда Лондонның Дрюри-Лейндегі Корольдік театрдың би шебері және хореографы Джон Уивермен пайда болды. Пантомима сюжеттері мен сценарийлері әрқашан дәстүрлі балалар әңгімелеріне негізделген: танымал британдық әңгімелерге Джек пен бұршақ бұтасы, Питер Пэн, Ағаштағы сәбилер, Алтын сәбіз және үш аю, сондай-ақ Дик Уиттингтон мен оның мысығы кіреді. Сюжеттік желілер көбінесе комедиялық немесе сатирикалық эффект үшін бейімделеді, ал кейіпкерлер мен басқа әңгімелердегі жағдайлар жиі сюжетке енгізіледі. Мысалы, "Джек пен бұршақ бұтағы" ағылшын балалар өлеңдеріне, "Джек" есімді кейіпкерлерді қамтитын, мысалы, Джек пен Джилл сияқты сілтемелерді қамтуы мүмкін. Ян МакКеллен сияқты танымал адамдар пантомимада жиі пайда болады. МакКеллен сондай-ақ гей-прайд шерулерінде де қатысқан, Манчестер Прайды Ұлыбританиядағы 15 жылдық гей-прайд шерулерінің бірі деп есептейді; Брайтондағы ең үлкені 300 000-нан астам адамды тартады. Музыка залы – Виктория дәуірінің басынан 20 ғасырдың ортасына дейін танымал болған британдық театрлық ойын-сауық түрі. Бүгінгі таңдағы варьете шоулардың алдасты, музыка залында танымал әндер, комедия, арнайы қойылымдар және түрлі ойын-сауықтар болды. Музыка залының әндеріне "Мен сегізінші Генримін, мен", "Хокей-кокей", "Мен теңіз жағасында болғым келеді" және "Күлкілі полиция қызметкері" жатады. Чарли Чаплин, Стэн Лорел, Джордж Формби, Грейси Филдс, Дэн Лено, Гертруда Лоуренс, Мари Ллойд және Гарри Чемпион сияқты пантомима мен музыка залы эскиздерінде өз шеберліктерін жетілдірген британдық орындаушылар бар. Британдық музыка залының комедияшысы және театр импресариосы Фред Карно 1890 жылдары диалогсыз скетч комедияның бір түрін жасады, ал Чаплин мен Лорел оның үшін жұмыс істеген белгілі музыка залының комедияшылары болды. Фильм продюсері Хэл Роуч былай деді: "Фред Карно тек гений ғана емес, ол – комедиялық комедияның бастауы. Біз Голливудта оған көп қарыздармыз". Музыка залынан дамыған варьете шоуларының мысалдары ретінде Royal Variety Performance (алғаш рет 1912 жылы қойылды), ол 1920 жылдардан бастап BBC радиосында, содан кейін 1950 жылдардан бастап теледидарда көрсетілді. Жыл сайын желтоқсан айында (көбінесе Лондон Палладиумында) өткізілетін және Британдық Корольдік отбасының мүшелерінің қатысуымен өтетін Royal Variety шоуында көптеген танымал артистер өнер көрсетті, ал 2007 жылдан бері шоудың бір артисі ITV телеарнасының "Britain's Got Talent" дарындылар шоуы арқылы британдық жұртшылық тарапынан таңдалды.

Сәулет

Ұлыбритания сәулеті 1707 жылы Ұлыбритания құрылғанға дейін көптеген ерекшеліктерді қамтиды, Скара Брей және Стоунхенджден бастап алып сақинаға дейін, Авебери және римдік қираған орындарға дейін. Көптеген қалалар мен ауылдардағы діни үйлер елді мекеннің ежелгілігін көрсетеді. Ортағасырлық кезеңнен қалған көптеген қамалдар сақталған, мысалы, Виндзор қамалы (Еуропадағы ең ұзақ уақыт бойы пайдаланылған қамал), Стирлинг қамалы (Шотландиядағы ең үлкен және маңызды қамалдардың бірі), Бодиам қамалы (қоршалған қамал) және Уорвик қамалы. 1066 жылы Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін және Лондон мұнарасының салынуынан кейінгі екі ғасыр ішінде Уэльстегі Кернарфон және Ирландиядағы Каррикфергус сияқты қамалдар салынды. Ағылшын готикалық сәулеті 12-дан 16 ғасырдың басына дейін гүлденді, оның әйгілі мысалдары: Вестминстер аббаттығы, британ монархтарының таққа отыруының дәстүрлі орны, сонымен қатар патшалық үйлену тойларының ұзақ дәстүрі бар; және ханшайым Диананың жерлеу рәсімі өткен орын, Англиядағы ең көне және ең әйгілі христиандық құрылымдардың бірі – Кентербери соборы; Ұлыбританиядағы ең биік шіркеу мұнарасы бар Солсбери соборы; және Еуропадағы ең ұзын готикалық собордың ең ұзын және ең үлкен бөлігі бар Винчестер соборы. Тюдор сәулеті – Англиядағы ортағасырлық сәулеттің Тюдор кезеңіндегі (1485–1603) соңғы дамуы. Ұлыбританиядағы тізімделген ғимарат – бұл ерекше сәулеттік, тарихи немесе мәдени маңызы бар ресми тағайындалған ғимарат немесе басқа да құрылым. Ұлыбританиядағы шамамен жарты миллион ғимарат «тізімделген» мәртебеге ие. 1680 жылдары Даунинг көшесін сэр Джордж Даунинг салған, ал оның ең танымал мекенжайы 10 Даунинг көшесі 1730 жылы премьер-министрдің резиденциясы болды. Ұлыбритания құрылған кезде жұмыс істеген ең танымал ағылшын сәулетшілерінің бірі – сэр Кристофер Рен. Ол Лондонның Ұлы өртінен кейін Лондонның көптеген қираған көне шіркеулерін жобалау және қайта құру үшін жұмысқа алынды. Оның шедеврі – Сент-Пол соборы Ұлыбританияның алғашқы жылдарында аяқталды. 1705 жылы салынған Бэкингем сарайы – Ұлыбритания монархтарының резиденциясы. Сент-Пол соборы мен Бэкингем сарайында Портленд тасы қолданылады, ол Дорсеттегі Портленд жағалауынан алынған Юра кезеңінің әктасы, ол британдық және әлемдік сәулетте қолданылуымен танымал. 18 ғасырдың басында Еуропада танымал болған барокко сәулеті енгізілді, соның нәтижесінде Бленхейм сарайы салынды. Алайда барокко стилі тез арада палладиандық стильмен ауыстырылды. 18 ғасырдың грузин сәулеті – палладиандықтың дамыған түрі. Woburn Abbey және Kedleston Hall сияқты көптеген ғимараттар осы стильде салынған. Бұл архитектураның көптеген сәулетшілері және оның мұрагерлері, неоклассикалық және романтикалық стильдерде Роберт Адам, сэр Уильям Чемберс және Джеймс Уайат болды. Аристократиялық әсем үйлер Элизабеттік Монтакут үйі және Хатфилд үйі сияқты алғашқы үлкен, әсем бекініссіз сарайлардың дәстүрін жалғастырды. Бұл үйлердің көптегені британдық драмалардың, мысалы, Даунтон Аббидің түсірілім алаңы болды. 18 және 19 ғасырларда британдық қоғамның жоғары эшелондарында ағылшын ел үйі демалуға, ауылда аң аулауға арналған орын болды. Көптеген әсем үйлер көпшілікке ашылды: Кнебворт үйі, қазір ашық ауадағы рок және поп-концерттердің маңызды орталығы – Фредди Меркьюридің Queen тобымен соңғы концерті 1986 жылдың 9 тамызында Кнебвортта өтті, Ұлыбританиядағы ең танымал ойын-сауық паркі – Альтон Тауэрс және Африкадан тыс әлемдегі алғашқы сафари паркі Лонглит. 19 ғасырдың басында романтикалық готикалық жаңғыру Англияда палладиандық симметрияға реакция ретінде басталды. Готикалық жаңғыру сәулетінің көрнекті мысалдары – Парламент үйлері және Фонтилл аббаттығы. 19 ғасырдың ортасына қарай жаңа технологияның нәтижесінде болатты құрылыс компоненті ретінде пайдалануға болады: мұның ең үлкен өкілі – Кристалл сарайдың архитекторы Джозеф Пакстон. Пакстон сонымен қатар әлі де танымал ретроспективті Ренессанс стильдерінде Mentmore Towers сияқты үйлерді салды. Осы өркендеу және даму дәуірінде британдық сәулет көптеген жаңа құрылыс әдістерін қабылдады, бірақ Август Пуджин сияқты сәулетшілер дәстүрлі стильдердің сақталуын қамтамасыз етті. 1814 жылдың шілдесінде Англияның оңтүстік жағалауындағы Уайт аралындағы Райд қаласында әлемдегі алғашқы теңіз жағалауы причалы салынды, содан кейін Виктория дәуірінде теңіз жағалауындағы курорттарда причалдар танымал болды, 1860 жылдары 22 причал салынды. Бүгінде Ұлыбританияда 55 теңіз жағалауы причалы бар. Көптеген модернистік стильдегі қалалық орталықтар бүгінде қайта құрылуда: Брэкнелл қалалық орталығы осыған мысал. Алайда, соғыстан кейінгі жылдары ондаған мыңдаған (немесе тіпті жүз мыңдаған) халыққа арналған үйлер салынды, бұл жұмысшы табына жеке бақшалармен және ішкі санитариямен танысуға мүмкіндік берді. Көптеген қалаларда да танымал жергілікті тұрғындарға арналған мүсіндер мен скульптуралар орнатылған. Модернизм британдық сәулетте маңызды күш болып қала береді, бірақ оның ықпалы көбінесе коммерциялық ғимараттарда сезіледі. Ең көрнекті жақтастары – лорд Роджерс және Норман Фостер. Роджерстің ең танымал Лондон ғимараттары, әдетте, Lloyd's Building және Millennium Dome, ал Фостер «Gherkin» және City Hall-ды жасады. Тернер сыйлығының иегері, сэр Аниш Капур – беделді заманауи британдық мүсінші. Оның ең танымал дизайндарының бірі – Лондон Олимпиадалық паркіндегі ArcelorMittal Orbit мүсіні. The Guardian газеті оны «қисықтың патшайымы» деп сипаттады, ал Заха Хадид көптеген перспективалық бұрыштармен және фрагменттелген геометриямен қазіргі өмірдің хаосын және ағымын бейнелейтін өте экспрессивті, ағынмен жүретін формаларды жасау арқылы сәулеттік геометрияны босатып жіберді. Параметризмнің пионері және неофутуризмнің белгісі, күшті тұлғасы бар, оның танымал жұмыстары мен жаңашылдық формаларының ішінде Лондонның 2012 жылғы Олимпиадасы үшін салынған су орталығы бар.

Комикстер

20-ғасырдың басындағы британдық комикстер көбінесе Виктория дәуірінің суреттелген пенни-дерефулдарынан (Свини Тодд, Дик Турпин және Варни вампир сияқты кейіпкерлерді бейнелеген) дамыды. Өсіп келе жатқан тұтыну мәдениеті және 1825 жылы темір жолдың ашылуы арқасында Ұлыбритания бойынша саяхаттау мүмкіндігінің артуы арзан халық әдебиеті үшін нарық пен оны кең ауқымда таратуға жағдай жасады. 1830 жылдары құрылған The Guardian газеті пенни-дерефулдарды "жастарға арналған жаппай өндірілген танымал мәдениеттің алғашқы үлгісі" деп сипаттады. Варни, вампирлік әдебиеттегі танымал ерекшеліктерді енгізген, вампирдің өткір тістерін бейнелеген алғашқы туынды. Ересектерге арналған комикстер жарық көргеннен кейін – әсіресе, Элли Слопердің демалысы (1880-жылдар), онда комикстердегі алғашқы тұрақты кейіпкер деп саналатын Элли Слопер бейнеленген – балаларға арналған британдық комикстер пайда болды. Ең танымал екеуі, The Beano және The Dandy, 1930 жылдары DC Thomson (Данди, Шотландия) баспасынан шықты. 1950 жылға қарай екі журналдың да апталық таралымы екі миллионға жетті. Лондонның Мультфильмдер мұражайының директоры Анита О'Брайен осы кезеңде комикстердің танымалдығын былай түсіндіреді: "1930-шы жылдары пайда болған, және 1950-ші, 1960-шы жылдарға дейін балалар үшін қолжетімді жалғыз ойын-сауық осы комикстер болды". Эмма Орчи 1903 жылы жазған "Қызыл пернель" – бұл сер Перси Блейкнидің екінші жағы, бай ағылшын дөңгелекшесі, ол керемет қылышшыға және шапшаң ойлайтын қашқышқа айналады, соның арқасында "жасырын жекелігі бар батыр" бейнесі танымал мәдениетке енді. "Қызыл пернель" алғаш рет сахнада (1903 жылы), содан кейін роман түрінде (1905 жылы) пайда болды және британдық жұртшылық арасында кең танымал болды. Өзінің екінші жағы Блейкниге назар аудара отырып, ол қоғамдық бейнесінің артында тартымсыз, баяу ойлайтын, әзілге құмар плейбой ретінде жасырынады және оның ісіне көмектесетін "Қызыл пернель лигасы" атты қолдаушылар желісін құрады. Жазушылардың арасында Алан Мур, оның V for Vendetta, From Hell, Watchmen, Marvelman және The League of Extraordinary Gentlemen туындылары; Watchmen комикстердегі "қазіргі мәдени құштарлыққа жол ашты" деп сипатталды; Нил Гейман және оның сынға алынған және ең көп сатылған The Sandman мифосы мен Magic Books кітаптары; Трансметрополитан және Планетарлықтардың авторы Уоррен Эллис; сондай-ақ Алан Грант, Грант Моррисон, Дейв Гиббонс, Алан Дэвис және Wanted және Kick Ass туындыларын жасаған Марк Миллар сияқтылар бар. Көрнекті комикс суретшілері: Стив Диллон, Саймон Бисли, Дейв МакКин, Глен Фабри, Джон Риджвей және Шон Филлипс. Британияда орын алған және Ливерпульдік сиқыршы Джон Константиннің басты рөлде ойнаған Hellblazer комикс-сериясы британдық Жами Делано, Майк Кери және Денис Мина сияқты жазушыларға жол ашты.

Робин Гуд және баллада дәстүрі

Ұлыбритания фольклорының көп бөлігі 18 ғасырға дейін сонады. Кейбір кейіпкерлер мен оқиғалар бүкіл Ұлыбританияда кездессе де, көпшілігі нақты елдерге немесе аймақтарға тән. Көбінесе халық аңызындағы жандарға пиксилер, алыптар, эльфтер, қорқыныш тудыратын адамдар, тролльдер, гоблиндер және гномдар жатады. Көптеген аңыздар мен халықтық әдет-ғұрыптардың ежелгі екені саналады, мысалы, Оффа Ангелн және Вейланд Смит туралы әңгімелер, ал кейбіреулері Англияға нормандтар басып кіргеннен кейін пайда болған, мысалы, Робин Гуд және оның Шервудтың қуанышпен қарсы алатын достары, сондай-ақ Ноттингем шерифімен болған шайқастары. Үшінші крест жорығының христиандық көшбасшысы Арыстанжүрек Ричард Робин Гудтың замандасы және қолдаушысы ретінде танылды. Ноттингем қамалының сыртында Ричардтың Робин мен Мэрианға үйленуін бейнелейтін тақташа бар. Жоғары орта ғасырларда бритондық дәстүрлерден, әсіресе Артурий аңызынан әңгімелер пайда болды. Уэльс деректерінен алынған – Артур патшасы, Эскалибур және Мерлин, ал Джерси ақыны Уэйс Дөңгелек үстелдің рыцарларын таныстырды. Бұл оқиғалардың барлығы Джеффри Монмуттың «Британия патшаларының тарихы» (Historia Regum Britanniae) еңбегінде жинақталған. Британдық дәстүрдегі тағы бір ертедегі тұлға, Кинг Коул, Рим империясының астындағы Британиядағы нақты адамға негізделген болуы мүмкін. Көптеген әңгімелер кеңінен таралған «Британия жәдітесінің» бір бөлігін құрайды, ол ортақ британдық фольклор жинағы. Лох-Несс жәндігі – Шотландияның Таулы аймағындағы Лох-Несс көлінде мекендейтін криптид. Аңыз бойынша, бұл жәндік 1950 жылдардан бері «Несси» деген лақап атымен белгілі. Ирландия фольклорында лепрекон маңызды орын алады. Зерделі жасыл киім киген, әдетте ойын-қалжың жасамайтын, барлық уақытын аяқ киім жасауға жұмсайтын, жұлдыздың түбінде алтын сақтайтын және адамға түскен жағдайда босату үшін үш тілек беруге қабілетті, әдетте әрекетке құмарлық танытатын феялардың бір түрі. Мифологияда, «Жек пен бұршақ бұтағы» және «Жек – алып өлтіруші» сияқты ағылшын ертегілері алыптардың ақымақтығы мен қатыгездігі туралы қазіргі заманғы түсініктерді қалыптастыруға көмектесті, ал Том Баянауыл гномы ағылшын фольклорындағы дәстүрлі батыр. «Алтын сәбіз және үш аю» ағылшын ертегісі – ағылшын тіліндегі ең танымал ертегілердің бірі. Кейбір халықтық кейіпкерлердің негізінде жартылай немесе нақты тарихи тұлғалар жатыр, олардың тарихы ғасырлар бойы ауыз әдебиеті арқылы жеткізіліп келеді: мысалы, Леди Годива Ковентри қаласынан жалаңаш ат өткені айтылады, батыр ағылшын тұлғасы Hereward the Wake нормандтардың басып кіруіне қарсылық көрсетті, Herne the Hunter – Виндзор орманы мен Ұлы саябақпен байланысты атты әуесқой, ал Mother Shipton – архетиптік колдаушы. Дик Турпин сияқты рыцарь-бандит қайта-қайта пайда болатын кейіпкер.

Қарақшылар

1724 жылы жарық көрген капитан Чарльз Джонсонның «Пираттардың жалпы тарихы» атты еңбегі, Алтын ғасырдағы көптеген қарақшылардың өмірін стандартты түрде сипаттады. «Тақтайдан итеру» тұжырымы Барридің «Питер Пэн» романы арқылы танымал болды, онда Капитан Хуктің қарақшылары осы архетипті қалыптастыруға көмектесті. Теңіз түбіне батып, кемелер мен теңізшілердің қалдықтары сақталатын «Дэви Джонстың шкафы» алғаш рет 1726 жылы Дэниел Дефое еңбектерінде кездеседі. Джонсонның 1724 жылғы кітабы Қара сақал мен Калико Джек сияқты танымал ағылшын қарақшыларына мифологиялық мәртебе берді. Джектың «Жоли Роджер» туының дизайнында қиылысқан қылыштармен суреттелген бас сүйек бейнеленген.

Өнертану

Гремлин – 1920 жылдардан бері Корольдік әуе күштерінің фольклорының бір бөлігі. "Гремлин" дегені – RAF жаргонында ұшақтарды саботаждайтын, ұшақтың жабдықтарына тікелей араласатын, кешірімсіз жаратылыс. 19 ғасырдағы Лондонның аңызға айналған тұлғаларының ішінде Флит-стриттегі кісі өлтіруші шаштараз Свини Тодд (Тоддтың құрбандарынан жасалған пирогтарды сататын миссис Ловеттпен бірге) және серийлі кісі өлтіруші Джек Жабдықшы бар. 5 қарашада Ұлыбритания халқы Гай Фокс түнін от жағып, фейерверктер атқызу арқылы тойлайды. Бұл Гай Фокс атынан танылған, оның ұйымдастырған оқ-дәрі қастандығының жолы кесілуінің құрметіне жасалады. 1605 жылғы 5 қараша күнін сақтау туралы заң қабылданғаннан кейін бұл жыл сайынғы дәстүрге айналды. Гай Фокс маскасы – билікке қарсы тұратын топтардың символы.

Дәстүрлі діни емес мерекелер

Хэллоуин – Шотландия мен Ирландияда 31 қазанға қараған түні дәстүрлі және кеңінен тойланатын мереке. "Хэллоуин" атауы алғаш рет 16 ғасырда шотланд тілінде "Барлық қасиеттілер күні" деген сөздің қысқартылған түрі ретінде кездеседі. Кейбір тарихшылардың пікірінше, оның тамыры гаэльдік Самаин мейрамына байланысты, онда гаэльдер осы әлем мен басқа әлем арасындағы шекара жұқарады, ал өлгендер тірілер әлеміне оралады деп сенген. 1780 жылы Дамфрис ақыны Джон Мэйн Хэллоуиндегі әрекеттер туралы айтады: "Қаншалықты қорқынышты әрекеттер болады!", сондай-ақ түнмен байланысты мистикалық "Боги" (перілер). Роберт Бернстің 1785 жылғы "Хэллоуин" өлеңі шотландтарда Хэллоуинде оқылады, ал Бернс Мэйннің шығармасынан әсер алған. (Балалар киетін Хэллоуин маскалары Ирландияда "жалған бет" деп аталады.) Лақтарды ойып, бетін кесіп шамдар жасайды, сондай-ақ алманы судан шығару сияқты ойындар ойналатын кештер ұйымдастырылады. Агата Кристидің "Хэллоуин кешінде" деген детективтік романы алманы судан шығару кезінде суға батып кеткен қыз туралы. Ирландиядағы басқа да дәстүрлерге от жағу және фейерверк көрсетулері кіреді. Хэллоуиннің қазіргі заманғы образы готикалық және қорқынышты әдебиеттен (әсіресе Шеллидің "Франкенштейн" және Стокердің "Дракула" романдарынан) және классикалық қорқынышты фильмдерден (мысалы, "Hammer Horrors") алынған. 19 ғасырда Ирландия мен Шотландиядан Солтүстік Америкаға жасалған көптеген көші-қондар Хэллоуинді Америкада танымал етті. Сиқыршылық Мысыр аралдарында мыңдаған жылдар бойы болған. Кристалл шарды пайдаланып болашақты болжау друидтерге байланысты. Орта ғасырлардағы халық аңыздарында Артур патшаның сиқыршысы Мерлин де сол мақсатта кристалл шармен жүрген. Елизавета I-нің кеңесшісі Джон Ди періштелермен байланысу үшін жиі кристалл шарды қолданған. Әдебиеттегі сиқыршылықтың ең танымал бейнесі Шекспирдің 1606 жылғы "Макбет" пьесасындағы үш сиқыршы және олардың қазандығы. Анна Болейннің көрінісі Ұлыбританияда жиі хабарланған құбылыс. Көріністердің әртүрлі нұсқаларында оның басын қолына алып, бассыз атты көлікте Бликлинг Холлға келе жатқаны айтылады. Жаңа пагандық сиқыршылық 20 ғасырдың басында Англияда А. Кроули және Викканың негізін қалаушы Джеральд Гарднер сияқты тұлғалармен басталды, ал 1960 жылдары батысқа қарай тарады. Гарднер Нью-Форестке жақын орналасқан Гэмпширде оккульттік топқа қосылды, осы топ арқылы ол 1939 жылы қабылданған Нью-Форест ковенімен танысқан. Оның "Өзің қалағаныңды істе" деген ұраны Led Zeppelin альбомының винилдік қаптамасындағы Led Zeppelin III альбомында жазылған, сондай-ақ ол Оззи Осборнның "Мистер Кроули" әнінің тақырыбы болып табылады.

Мұраны басқару

Әр елде мұра мәселелеріне жауапты өз органы бар. English Heritage – Англияның тарихи орындарын, артефакттарды және ортаны басқаруға кең өкілеттік берілген мемлекеттік орган. Қазіргі уақытта оған Мәдениет, Бұқаралық ақпарат құралдары және спорт министрлігі демеушілік етеді. Тарихи маңызы бар немесе табиғи сұлулығымен ерекшеленетін жерлерді қорғаумен айналысатын Ұлттық трасттың міндеттері одан өзгеше. Англияда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген 17 орын бар. Олардың ішінде Адриан қабырғасы, Стоунхендж, Эйвбери және оған байланысты нысандар, Лондон мұнарасы, Юра жағалауы, Вестминстер, Салтер, Айронбридж шатқалы және Студли Роял паркі ең танымалдары. Рим империясының ең солтүстік нүктесі – Адриан қабырғасы – ең ірі римдік артефакт болып табылады және Англияның солтүстігінде 73 мильге созылады. Historic Environment Scotland – Шотландия үкіметінің атқарушы органы, Стирлинг қамалы сияқты Шотландиядағы тарихи ескерткіштерді сақтауға жауапты. Эдинбургтың Ескі және Жаңа қалалары Шотландияның ерекше Дүниежүзілік мұра орындары болып саналады. Балморал сарайы – Ұлыбритания монархтарының Шотландиядағы негізгі резиденциясы. Стирлингтегі Уоллес монументінде сэр Уильям Уоллеске тиесілі деп саналатын артефакттар, соның ішінде Уоллес қылышы сақталған. Шотландияның халық қаһарманы және заңнан тыс Роб Рой Макгрегордың есімімен аталатын Роб Рой жолы – 92 мильге созылатын ұзақ қашықтықтық жаяу жол. Роберт Брюстің мүсіні және үлкен ескерткіш пен келушілер орталығы (Шотландияның Ұлттық трасты басқарады) Баннокбернде, Баннокберн шайқасы болған жерге жақын орналасқан. Уэльстің көптеген маңызды қамалдары, мысалы Гвинедтегі король Эдуардтың қамалдары мен қала қабырғалары және басқа да ескерткіштер Уэльс үкіметінің тарихи ортаны қорғау қызметі Cadw-дың қамқорлығында. Уэльстік актер сэр Энтони Хопкинс Сноудония ұлттық паркін сақтауға миллиондаған фунт стерлинг жұмсады. Уэльсте ең көп келінетін бес қамал – Кернарфон, Конви, Керфилли, Харлех және Бомарис қамалдары. Солтүстік Ирландияның қоршаған ортаны қорғау агенттігі Солтүстік Ирландияның табиғи және құрылыс ортасын дамытуға және сақтауға көмектеседі, ал солтүстік-шығыс жағалаудағы Гиганттардың жолы – табиғи Дүниежүзілік мұра орындарының бірі. Тинтагел қамалы – Корнуоллдағы танымал туристік орын, 12-ғасырдан бері оның аты король Артур туралы аңызбен байланысты. Англиядағы Лейк-Дистрикт, Уэльстегі Сноудония және Шотландиядағы Лох-Ломонд және Троссакс ұлттық парктері сияқты 15 ұлттық парк бар.

Мұражайлар мен галереялар

Лондондағы Британдық мұражай жеті миллионнан астам экспонаттан тұратын, әлемдегі ең ірі және толық жинақталған мұражайлардың бірі болып табылады. Онда әр құрлықтан әкелінген заттар бар, олар адам мәдениетінің бастауынан бүгінгі күнге дейінгі тарихын көрсетеді және құжаттайды. 1802 жылдан бері тамашалануға ұсынылып келе жатқан Розетта тасы – ең көп талданған экспонат. Лондонның Табиғи тарих мұражайы Ричард Оуэнмен (ол "динозавр" терминін ойлап тапқан) құрылған, оның мақсаты динозаврлардың қазбаларын және басқа да биологиялық және геологиялық экспонаттардың ұлттық коллекциясын көрсету болған. Шотландияның Ұлттық мұражайлары Шотландиядағы ұлттық коллекцияларды біріктіреді. Amgueddfa Cymru – Уэльстің Ұлттық мұражайы Уэльстегі сегіз мұражайдан тұрады. Солтүстік Ирландияның Ұлттық мұражайларында Ольстер мұражайының ішінде барлығы төрт мұражай бар. Титаник Белфаст мұражайы, Титаник ауданында, Солтүстік Ирландияның Шығыс Белфаст қаласында, кеме жасаушылық зауытының жаңартылған орнында 2012 жылы жұртшылыққа ашылды. Мұражай архитектурасы Титаникке арналған құрметтің белгісі, ал сыртқы қасбеттері мұхит лайнерінің алып корпусына сілтеме жасайды. 1835 жылы Лондонда ашылған алғашқы Мадам Тюссо балауыз мұражайында патшалар (Диана ханшайым), тарихи тұлғалар (VIII Генрих), спорт (Дэвид Бекхэм), музыка (Фредди Меркьюри), әдебиет (Чарльз Диккенс), саясат (Уинстон Черчилль), теледидар (Гордон Рамзи) және кино (Майкл Кейн) сияқты әртүрлі салалардағы танымал адамдардың балауыз мүсіндері қойылған. Трафальгар алаңындағы Ұлттық галерея – ең ежелгі өнер галереясы, онда 13 ғасырдың ортасынан 1900 жылға дейінгі 2300-ден астам картинадан тұратын коллекция сақталған. Тейт галереялары британдық және халықаралық заманауи өнердің ұлттық коллекцияларын ұстап тұрады, сонымен қатар әйгілі және даулы Тернер сыйлығын өткізеді. Шотландияның Ұлттық галереялары – Шотландияның бес ұлттық галереясы және екі серіктес галерея. Уэльстің Ұлттық өнер мұражайы 2011 жылы ашылды.

Кітапханалар

Лондондағы Британдық кітапханасы – ұлттық кітапхана және әлемдегі ең ірі зерттеу кітапханаларының бірі, онда барлық белгілі тілдер мен форматтағы 150 миллионнан астам материал бар; оның ішінде шамамен 25 миллион кітап. Кітапханада түпнұсқа Магна Картаны құрайтын төрт көшірмеден екеуі сақталады (қалған екі көшірме Линкольн қамалында және Солсбери соборында бар) және оларға арналған жеке бөлме бар. Британдық кітапхананың дыбыс архиві алты миллионнан астам жазбаны қамтиды (оның көп бөлігі BBC дыбыс архивінен, соның ішінде Уинстон Черчилльдің соғыс жылдардағы сөздері). Эдинбургтегі Шотландияның Ұлттық кітапханасында 7 миллион кітап, 14 миллион баспа өнімдері (мысалы, Шотландия королевасы Мэри жазған соңғы хат) және 2 миллионнан астам карта сақталған. Уэльстің Ұлттық кітапханасы – Уэльстің заңмен бекітілген міндетті сақтау кітапханасы болып табылады және Уэльсте 6,5 миллионнан астам кітап, портреттер, карталар мен фотосуреттерге ие.

Тарихи белгілер

Көк тақталар – әлемдегі ең көне тарихи белгілер жүйесі. Алғашқы тақта 1867 жылы Лорд Байронның туған жерінде, 24 Холлс-стрит, Кавендиш-сквер, Лондон қаласында ашылды. Тақталармен еске алынған оқиғалардың арасында Джон Логи Бейрдтің 22 Фрит-стрит, Вестминстер, W1, Лондонда теледидарды алғаш рет көрсетуі, Роджер Баннистердің 1954 жылғы 6 мамырда Оксфорд университетінің Иффли-роуд жолында 4 минуттан кем уақытта бірінші мильді жүгіруі, сондай-ақ Кардиффтегі Лландаффтағы тәтті дүкені бар, онда жас Роальд Дальдың қамқорлықсыздығы – оның исікшелерге тышқан салып қоюы еске алынады.

Ғылым мен технология

Ғылыми революция кезінен бастап Англия мен Шотландия, содан кейін Ұлыбритания әлемдік ғылыми және технологиялық дамуда маңызды рөл атқарды. Корольдік қоғам ғылымдардың ұлттық академиясы болып табылады, оның мүшелері түрлі мекемелер мен салалардан таңдалады. 1660 жылы құрылған ол әлі де бар болған ең көне білімді қоғамдардың бірі. Сэр Исаак Ньютонның «Principia Mathematica» еңбегі қазіргі физиканың бастауы болды. 1687 жылғы бірінші басылымы мен 1713 жылғы екінші басылымы Ұлыбританияның құрылуының ғылыми контекстін қалыптастырды. Ол аспан денелері мен жер бетіндегі денелердің қозғалысына жауапты бір күш – гравитация бар екенін түсінді. Ол классикалық механиканың негізін қалаушы, оның үш заңын жасаған және дифференциалдық есептеуді (Готфрид Лейбницпен бірге) ойлап тапқан. Сонымен қатар, ол биномдық теореманы жасады, оптика саласында кеңінен жұмыс істеді және салқындау заңын құрды. Ұлыбритания ғалымдары ғылымның көптеген маңызды салаларының дамуына үлес қосты. Джон Нейпер 17 ғасырдың басында есептеулерді жеңілдету үшін логарифмдерді енгізді. Майкл Фарадей мен Джеймс Клерк Максвелл электр және магниттік күштерді біріктірді, бұл қазір Максвелл теңдеулері деп аталады. 1865 жылы «Электромагниттік өрістің динамикалық теориясы» атты еңбегін жариялағаннан кейін Максвелл 1867 жылы радио толқындарының бар екенін болжады. Джеймс Джоул термодинамика саласында жұмыс істеді және энергияның сақталу принципін ашқан деп есептеледі. Табиғаттанушы Чарльз Дарвин «Түрлердің пайда болуы туралы» еңбегін жазып, табиғи іріктеу арқылы эволюция принципін ашты. Қазіргі геологияның негізін қалаушы Джеймс Хаттон Жердің жасын (терең уақыт) зерттеді, ол Дарвин теориясының маңызды бөлігін құрайды. Басқа маңызды геологтарға Чарльз Лайелл, Плейстоцен терминін енгізген «Геология принциптері» кітабының авторы, және Кембрий кезеңінің атын ұсынған (және қолданған) Адам Седжвик жатады. Уильям Томсон (Барон Келвин) термодинамика саласында маңызды тұжырымдар жасады және абсолюттік нөлдің Келвин шкаласын ойлап тапты. Пауль Дирак кванттық механиканың пионері болды. Ботаник Роберт Браун сұйықтықтағы бөлшектердің кездейсоқ қозғалысын (Броун қозғалысы) ашты. Джон Стюарт Белл Белл теоремасын жасады. Гарольд Крото букминстерфуллерин ашқан. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында өз салаларында британдық пионерлер болды: Джозеф Листер (антисептикалық хирургия), Эдвард Дженнер (вакцинация), Ричард Оуэн (палеонтология, динозавр терминін енгізген), Флоренс Найтингейл (медбике), сэр Джордж Кейли (аэродинамика), Уильям Фокс Талбот (фотография) және Говард Картер (қазіргі археология, Тутанхамонды ашқан). Динозавр сүйектерінің ғылыми сипаттамалары алғаш рет 17 ғасырдың соңында Англияда пайда болды. 1815-1824 жылдар аралығында Уильям Бакланд Мегалозаврдың қалдықтарын тауып, ғылыми журналда алғаш рет динозаврды сипаттады. 1822 жылы Мэри Энн Мантелл екінші динозавр тұқымын – игуанодонды тапты. 1832 жылы Гидеон Мантелл үшінші динозаврдың – гилеозаврдың – қалдықтарын тапты. Оуэн осы уақытқа дейін табылған үш жаңа түрдің қалдықтарында бірнеше ерекшеліктер бар екенін мойындады. Ол оларды динозаврлар деп аталатын жеке таксономиялық топ ретінде ұсынуға шешім қабылдады. Джон Харрисон теңіздегі бойлықты дәл анықтау мәселесін шешуге көмектескен теңіз хронометрін ойлап тапты. Ең танымал британдық саяхатшыларға Джеймс Кук, Уолтер Рэли, сэр Фрэнсис Дрейк, Генри Хадсон, Джордж Ванкувер, сэр Джон Франклин, Дэвид Ливингстон, капитан Джон Смит, Роберт Фалькон Скотт, Лоуренс Оутс және Эрнест Шеклтон жатады. Аквариумдарға деген құмар Викториялық Англияда Филип Генри Госс 1853 жылы Лондон зоопаркында алғашқы қоғамдық аквариумды құрғанда басталды және ол «аквариум» терминін 1854 жылы «Аквариум: Теңіздің кереметтерінің ашылуы» атты еңбегін жариялағанда қолданды. Роберт Фицрой ауа райын болжауды дамытуға үлес қосты: алғашқы күнделікті ауа райы болжамы 1861 жылы «Таймс» газетінде жарияланды. Суықтық дәретхананы дамытудағы маңызды жетістік – 1775 жылы Александр Камминг ойлап тапқан S тұзақ. Ол тұрақ суды пайдаланып, ыдыстың шығысын бітеді, бұл канализациядан жаман иіс шығуына жол бермейді. 1824 жылы Чарльз Макинтош су өткізбейтін жаңбыр күртесін ойлап тапты; Макинтош (мак) оның құрметіне аталған. Бірінші коммерциялық электр телеграфын сэр Уильям Фотэргилл Кук пен Чарльз Уиттстон бірлесіп ойлап тапты. Олар оны 1837 жылдың мамырында дабыл жүйесі ретінде патенттеді және 25 шілдеде Лондонның Эустон мен Камден Тауны арасында алғаш рет сәтті көрсетті. Пошта реформаторы сэр Роуленд Хилл қазіргі заманғы пошта қызметінің негізін қалаушы және пошта маркасын (Penny Black) ойлап тапқан деп есептеледі – оның алдын ала төлем жүйесі хаттарды қауіпсіз, жылдам және арзан жеткізуге мүмкіндік берді. Хиллдің әріптесі сэр Генри Коул 1843 жылы әлемдегі алғашқы коммерциялық Рождестволық қадағалауын ұсынды. 1851 жылы сэр Джордж Эйри Гринвич корольдік обсерваториясын бойлықтың 0° болатын нүкте ретінде белгіледі (Жерді шығыс және батыс жарты шарларға бөлетін екі сызықтың бірі). Джордж Буль «Есептер заңдары» атты еңбегін жазды, онда Буль алгебрасы бар. Есептеудің математикалық негізін құра отырып, Буль логикасы ақпараттық дәуірдің негізін қалады. Тарихи тұрғысынан алғанда, Ұлыбританияның көптеген көрнекті ғалымдары Оксфорд немесе Кембридж университетінде жұмыс істеді, ал Кембридждің Кавендиш зертханасы және Оксфордтың Кларендон зертханасы өздеріне жеке атаққа ие болды. Қазіргі заманда басқа да мекемелер, мысалы, «Қызыл кірпіш» және жаңа университеттер Оксбриджбен теңесе бастады. Мысалы, Ланкастер университеті төмен температуралық физика саласындағы жұмысымен әлемдік деңгейде танымал. Технологиялық тұрғыдан алғанда, Ұлыбритания да әлемнің жетекші елдерінің қатарында. Тарихи тұрғысынан алғанда, ол өнеркәсіптік революцияның алдында болды, әсіресе тоқыма, бу машинасы, теміржол, станоктар және азаматтық инженерия салаларында жаңалықтар жасады. Осы кезеңнің танымал британдық инженерлері мен өнертапқыштарына Джеймс Уатт, Роберт Стивенсон, Ричард Аркрайт, Генри Модсли және «Теміржолдың әкесі» Джордж Стивенсон жатады. Модслидің ең ықпалды өнертабысы – бұрандалы станок, бұл бұрандалардың біртектілігін қамтамасыз ететін және бір-бірін алмастыруға болатын бөлшектерді қолдануға мүмкіндік беретін машина (масс өндірістің алғы шарты): ол өнеркәсіптік революция үшін қажетті революциялық даму болды. Ұлыбританияда әлемдегі ең көне теміржол желілері бар, 1825 жылы ашылған Стоктон мен Дарлингтон теміржолы бу локомотивтерін пайдаланған алғашқы қоғамдық теміржол болды. 1863 жылы ашылған Лондон метрополитені әлемдегі алғашқы метрополитен болып табылады. Эдинбург пен Лондон арасындағы Шығыс жағалау бағытында жүретін «Flying Scotsman» әлемдегі ең танымал бу локомотиві деп саналады. Тағы бір маңызды өнеркәсіптік революциялық инженер Исамбард Кингдом Брунель 2002 жылы BBC жүргізген жалпыұлттық сауалнамада «100 ең ұлы британдықтар» тізімінде екінші орынға ие болды. Ол «Great Western Railway» құрды, сондай-ақ «SS Great Britain» сияқты танымал кемелерді жасады, бұл алғашқы винттік-пропеллерлі теңіз кемесі және бірінші транс атланттық телеграф кабелін төседі. Жосиа Веджвуд керамика өндірісін өнеркәсіптік деңгейде дамытуға үлес қосты. 1820 жылы шотландық жол салушы Джон МакАдам жолдарды тегіс, қатты беткеймен салу үшін «макадамдау» әдісін ойлап тапты. 1901 жылы Эдгар Пурнелл Хули қоспаға битум қосып, оны «Тармак» (tarmacadam) деп атады. Қазіргі бетонды қолданудың ең үлкен драйвері, әдетте, 1750 жылдары Джон Смитон салған Смитон мұнарасы болды. Әлемдегі алғашқы ашық теңіздегі маяк болған үшінші Эдстоун маягы Смитон бетонды қолдануда гидравликалық әк пісіруді дамытты. Шотланд...

Көліктер

Ұлыбритания автомобиль жасаудың ұзақ тарихына ие. Ең танымал британ брендтері – Rolls Royce, Bentley, Aston Martin, McLaren, Jaguar, Land Rover, MG және Mini. Rolls Royce компаниясын Чарльз Стюарт Роллс пен сэр Фредерик Генри Ройс 1906 жылы құрған. Компанияның машиналарының жоғары инженерлік сапасымен қатар, Rolls Royce Limited жоғары қуатты "R" қозғалтқыштарын, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген ұшақтарында қолданылған Rolls Royce Merlin әуе қозғалтқышын өндірумен де белгілі болды. Bentley Motors Limited компаниясын 1919 жылы Cricklewood, Солтүстік Лондон қаласында W.O. Bentley құрды және Rolls Royce сияқты британдық сәнді автомобильдердің символы ретінде танылады. Aston Martin компаниясын 1913 жылы Лионель Мартин мен Роберт Бамфорд құрды, ол 1950 және 1960 жылдары сәнді гран-тур автомобильдерімен және фантастикалық британ шпионы Джеймс Бондпен байланысты болды. Jaguar 1922 жылы құрылған. 1961 жылы Jaguar E Type спорттық машинасы жарыққа шықты; Энцо Феррари оны "ешқашан жасалған ең әдемі машина" деп атады. Jaguar соңғы жылдары Ұлыбритания Премьер-министрі үшін көліктер жасады. Компания сондай-ақ королева Елизавета II және принц Чарльзтің ресми рұхсатын алған. Land Rover 1948 жылы шықты және төрт дөңгелекті көліктерге маманданған. Қорғаныс министрлігі үшін көптеген модельдер әзірленді. Mini 1959 жылы British Motor Corporation компаниясымен шығарылды және 1960 жылдардың мәдени символына айналды. Mini Cooper – бұл сәтті ралли машинасының нұсқасы. Екі есікті Mini-ді BMC үшін сэр Алек Иссигонис жобалаған. Ол халық сұрауы бойынша Ұлыбританияның сүйікті машинасы деп танылды.

Корольдік және парламент

Ұлыбританияда Вестминстер жүйесіне негізделген парламенттік үкімет бар, ол әлем бойынша Британ империясының мұрасы ретінде үлгі алынған. Парламент палатасында отыратын Ұлыбритания Парламенті екі палатадан тұрады: сайлау арқылы сайланатын Халық қамалы және тағайындалатын Лордтар палатасы. Қабылданған кез келген заң жобасы заңға айналу үшін Корольдің бекітілуін қажет етеді. Бұл Ұлыбританиядағы жоғары заң шығарушы билік. Шотландия, Солтүстік Ирландия және Уэльстегі өкілеттік парламенттер мен ассамблеялар егемендікті иеленбейді және оларды Ұлыбритания Парламенті таратуға құқылы, бірақ олардың әрқайсысы халықтың референдумда білдірген пікіріне сәйкес құрылған. Ұлыбританияның екі ірі саяси партиясы – Лейборист партиясы және Консерватор партиясы, олар соңғы жалпы сайлауда 650 орынның 568-ін жеңіп алды. Қазіргі уақытта Халық қамалындағы орын саны бойынша үшінші орында Шотландияның Ұлттық партиясы (SNP) тұр. Соңғы сайлауда SNP Шотландияның 59 сайлау округінің 48-інде жеңіске жетті. Либерал-демократтар (Либ Демдер) 11 орынмен төртінші орында келді. "Жасылдар" партиясы бір орынды жеңіп алды. Қалған орындарды аймақтық партиялар иеленді, атап айтқанда Plaid Cymru (Уэльс), Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы, Социал-демократиялық және еңбек партиясы, Демократиялық юнионисттік партия және Sinn Féin (Солтүстік Ирландия). Британдық саяси мәдениетінің маңызды бөлігі – Премьер-министрдің сұрақтары (жиі "PMQs" деп аталады), ол Халық қамалы отырыс кезінде әр сәрсенбіде түскі уақытта өтеді. Премьер-министр Парламент мүшелерінің сұрақтарына жауап беруге шамамен жарты сағат жұмсайды. Үкімет министрлерінің саясатын сұраққа тартып, депутат Эмбер Радд "PMQs біздің демократиямыздың маңызды бөлігі" дейді. Сеанстардың қызықтылығынан PMQs елдегі ең танымал парламенттік істердің бірі болып табылады. Ол BBC News, Sky News және BBC Parliament телеарналарында тікелей эфирде көрсетіледі, сондай-ақ Twitch немесе YouTube сияқты көптеген онлайн платформаларда трансляцияланады. Ұлыбританияда кодификацияланбаған конституция бар, ол негізінен заңдар, сот шешімдері және халықаралық шарттардан тұратын жазбаша көздердің жиынтығынан құралған. Кәдімгі заңдар мен "конституциялық құқық" арасында ешқандай техникалық айырмашылық болмағандықтан, британ Парламенті Парламент актілерін қабылдау арқылы "конституциялық реформа" жүргізе алады және осылайша конституцияның кез келген жазбаша немесе жазбаша емес элементін өзгертуге немесе жоюға саяси құқыққа ие болады. Дегенмен, ешбір Парламент болашақ Парламенттер өзгерте алмайтын заңдарды қабылдамайды.

Заң

Британдық конституциялық құжаттарға Магна-Карта (әділеттің негізгі құжаты – Хабеас корпус, жеке адамның бостандығын мемлекеттік өкімшіліктің кез келген қатысуынан қорғайды), 1689 жылғы Құқықтар туралы заң (парламентте сөз бостандығын қамтамасыз ететін бір ереже), 1679 жылғы Хабеас Корпус туралы заң, 1911 және 1949 жылғы Парламент актілері кіреді. Шотландияда осыған ұқсас, бірақ бөлек Құқық туралы акт қолданылады. Заңгер Альберт Венн Дайси британдық Хабеас Корпус актілерінің "ешқандай принцип жарияламайтынын және ешқандай құқықты анықтамайтынын, бірақ жеке адамның бостандығын қамтамасыз ететін жүздеген конституциялық ережелерге тең екенін" айтты. "Жазбасыз конституцияның" жақтасы Дайси ағылшын құқықтарының жеке бостандықтың жалпы ағылшын ортақ құқығына және "ұлттың институттары мен әдет-ғұрыптарына" сіңірілгенін мәлімдеді. Әділет министрлігінің 2016 жылғы мәліметтеріне сәйкес, Англия мен Уэльсте адамның өмірі бойы қазылар алқасының құрамына шақырылу ықтималдығы 35% құрайды. Шотландияда бұл көрсеткіш жоғары, себебі Шотландияда халық саны аз және қазылар алқасы он екі емес, он бес адамнан тұрады. XVII ғасырдың ағылшын патриоты Джон Хэмпден 1637 жылы кеме салығын төлеуден бас тартқан I Карлдың билігіне қарсы күрескен және 1642 жылы корольдің Конституцияға қайшы келетін тұтқындау әрекетіне қарсы шыққан Бес мүшенің бірі болды, бұл оқиға Англия азамат соғысын бастады. Соғыстар парламенттің конституциялық құқықтарын орнатып, 1688 жылғы Даңқты революция және 1689 жылғы Құқықтар туралы заң арқылы заңды түрде бекітті. Сол кезде бастап, британ монархтарының ешқайсысы отырыс кезінде Палатаға кірген жоқ. Хэмпден парламенттің ашылу салтанатында жыл сайын еске алынады, онда монархтың хабаршысының бетіне Палаталар палатасының есігі жабылады, бұл парламенттің құқықтарын және монархтан тәуелсіздігін көрсетеді. 18 ғасырдың заңгері, судьясы және саясаткері Сэр Уильям Блэкстон өзінің "Англия заңдарына қатысты түсініктемелерімен" танымал, онда: "Бір кінәсіз адамды құтқару үшін он кінәлі адамның қашуына рұқсат ету жақсы", – деп айтқан, бұл үкімет пен соттардың әділдікті сақтау үшін күмәнді жағдайларда кінәлі емес деп есептеуі керек екенін көрсетеді. Эммелин Панкхерст, әйелдерге дауыс беру құқығын алуға көмектескен жетекші суфражист, Уильям Уилберфорс, парламенттегі құлдырауға қарсы күрестің жетекшісі. Либерализм тарихындағы ықпалды ойшыл, 19 ғасырдың философы, саяси экономисі және саясаткері Джон Стюарт Милл шексіз мемлекеттік және әлеуметтік бақылауға қарсы жеке адамның бостандығын қорғады. Либералдық партияның мүшесі, ол әйелдердің сайлау құқығын талап еткен алғашқы парламент депутаты болды. Роберт Уолполды әдетте Ұлыбританияның алғашқы премьер-министрі деп санайды (1721–1742). Екі рет премьер-министр болған Сэр Роберт Пил консервативтік партияны құрды (оны Бенджамин Дизраэли кеңейтті) және қазіргі заманғы полиция күшін құрды. Маргарет Тэтчер Ұлыбританияның алғашқы әйел премьер-министрі болды (1979–1990). Ол кеңес журналисінің оның бейкомпромистік саясаты мен басшылық стилі үшін тағайындаған "Темір ханым" деген атаумен танылды. 1938 жылы Невилл Чемберлен Германиямен "біздің уақытымызға бейбітшілік" орнатқанына сенді, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға бір жыл қалғанда. 1785 жылы ағылшын ақыны Уильям Каупер былай деп жазды: "Біздің елде құлдар жоқ – онда шетелде неге? Құлдар Англияда тыныс ала алмайды; егер олардың өкпелері біздің ауамызды қабылдаса, сол сәтте олар бостандыққа ие болады, олар біздің елге тигенде, олардың бұғауы түсіп қалады. Бұл – құрметті, және ұлттың мақтанышы. Осы нығметке қызғанышпен қараңыз. Оны таратыңыз және оны әр тамырға жеткізіңіз." Томас Кларксон 1787 жылы британдық құлдырауға қарсы күрескен Жосия Уеджвудтың "Мен адам да, бауырлас та емеспін бе?" деген медальонын "әділеттілік, адамгершілік және бостандыққа үн қосу" деп сипаттады. 1807 жылғы құл саудасы туралы заңнан кейін Ұлыбритания басқа елдерге бірқатар келісімдер арқылы сауданы тоқтатуға қысым жасады, ал 1839 жылы Лондонда құлдырауға қарсы күреске арналған әлемдегі ең көне халықаралық құқықтар ұйымы – Анти-Славери Интернешнл құрылды, ол шетелдегі құлдырауды тоқтату үшін жұмыс істеді; Уилберфорстың құлдырауға қарсы күрескен әріптесі Томас Кларксон ұйымның алғашқы маңызды спикері болды. 1965 жылы қырқыстан өлім жазасын тоқтату туралы заң жобасын Сидни Сильверман депутаты Парламентке жеке заң жобасы ретінде ұсынды. Әлемдегі ең ірі адам құқықтары ұйымы – Халықаралық рақымшылық ұйымын 1961 жылы Лондонда Питер Бененсон құрды.

Марапаттау жүйесі

Британдық құрмет жүйесі – бұл жеке тұлғалардың жеке батылдығы, жетістіктері немесе Ұлыбританияға көрсеткен қызметі үшін марапаттау құралы. Үміткерлерді мемлекеттік немесе жеке ұйымдар, мемлекеттік ведомстволар анықтайды немесе оларды жұртшылық мүшелері ұсынады. Ұсыныстарды әртүрлі салалардағы мемлекеттік қызметкерлер мен жеке азаматтардан құралған құрмет комитеттері қарастырады. Олар жылына екі рет жиналып, үміткерлерді талқылайды және Корольге тиісті құрметтерді тағайындау бойынша ұсынымдар жасайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, рыцарь атағы атты жауынгерлерге берілген. Кейінгі орта ғасырларда бұл атақ рыцарлықтың идеалдарымен байланысты болды, ол – кемелді сарайлық христиан жауынгерінің мінез-құлқы кодексі. Орта ғасыр әдебиетіндегі жауынгерлік рыцарлықтың мысалы – король Артурдың жүйесіндегі (Дөңгелек үстелдің рыцары) Сэр Гавен, «Сэр Гавен және Жасыл рыцарь» (14 ғасырдың соңы) шығармасында. Ерте заманнан бері рыцарь атағы тек құрметті атаққа айналды, көбінесе монархтар елге әскери емес қызметтері үшін оны тағайындайды. Қазіргі заманғы әйелдерге берілетін баламасы – «damehood» атағы. Салтанатты рәсім көбінесе Бэкингем сарайында өтеді және отбасы мүшелері шақырылады. Рыцарь атағын алғандардың мысалдары: сэр Николас Уинтон – «адамзатқа көрсеткен қызметі үшін, нацистік Чехословакиядан еврей балаларын құтқаруы үшін», сэр Элтон Джон – «музыкаға және қайырымдылыққа көрсеткен қызметі үшін», сэр Ридли Скотт – «британдық киноиндустриясына көрсеткен қызметі үшін» және сэр Ричард Брэнсон – «кәсіпкерлікке көрсеткен қызметі үшін». «Dame» атағын алғандардың мысалдары: актриса Джули Эндрюс және әнші Ширли Бэсси – екеуі де «сахна өнеріне көрсеткен қызметі үшін», актриса Джоан Коллинз – «қайырымдылыққа көрсеткен қызметі үшін» және Агата Кристи – «әдебиетке қосқан үлесі үшін».

Округтер

"Шир" жұрнағы ағылшын, шотланд және уэльс округтерінің көптеген атауларына қосылады. "Шир" – Англияда англосаксон кезеңінде алғаш рет қолданылған жер бөлігін білдіретін термин. Англиядағы мысалдар: Чешир, Гэмпшир, Ноттингемшир, Оксфордшир, Стаффордшир, Вустершир және Йоркшир; Шотландияда – Абердиншир, Пертшир, Инвернессшир және Стирлингшир; Уэльсте – Кармартеншир, Флинтшир және Пемброкшир. Бұл жұрнақ әдетте бұрыннан қалыптасқан округтердің атауларында кездеспейді. Мысалы, Эссекс, Кент және Сассекс ешқашан "шир" жұрнағын пайдаланбаған, себебі олардың әрқайсысы бұрынғы англосаксон мемлекетін көрсетеді. Сол сияқты, Корнуолл Англия округіне айналудан бұрын британ мемлекеті болған. "Шир" термині Солтүстік Ирландияның алты дәстүрлі округінің атауларында да қолданылмайды.

Өлшем бірліктері

Ұлыбританияда британдық императорлық өлшемдер жүйесін қолдану, әсіресе халық арасында кең таралған және көп жағдайда заңмен рұқсат етілген. Британдықтар өз салмағын 80 килограмм емес, "12 жарым тас" деп айтуы мүмкін, бірақ жас адамдар көбінесе килограммдарды, тас емес, пайдаланады. Жас ұрпақ көбірек метрикалық өлшем бірліктерін қолданады, мысалы, қысқа қашықтықтар мен заттардың салмағында, бұл ұрпақтар арасындағы айырмашылықты тудырады. Ұлыбритания 1965 жылдан бері метрикалық жүйеге өтуде, сол кезде Ұлыбритания үкіметі 10 жылдық мерзімге метрикалық жүйеге қаржылық қолдау көрсетуді жариялады. 1973 жылы Ұлыбритания Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қосылғанда, метрикалық жүйеге берген уәдесін қайта растады.

Жүргізу

Британияда дәстүр бойынша және заңмен көлік сол жақтан жүреді. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, сол жақтан жүретін елдерде апаттардың саны оң жақтан жүретін елдерге қарағанда төмен. Бұл жағдайдың себебі, көбінесе жақсырақ жұмыс істейтін оң көздің қарсы қозғалыстағы көліктерді бақылауға және жүргіштің бүйірлік айнасына қарауға пайдаланылуы болуы мүмкін. "Зебра өткелі" деген атау британдық парламент депутаты және кейін премьер-министр болған Джеймс Каллаганға тиесілі. Ол 1948 жылы қауіпсіз жаяу өткелдерді жасаумен айналысқан Көлік зерттеу зертханасына барған. Оған көрсетілген эскизді көргенде, ол оның зебраға ұқсайтынын айтқан. Бірмингемде орналасқан Gravelly Hill түйіскен жеріне "Спагетти Junction" деген лақапты 1 маусымда 1965 жылы Бірмингем Evening Mail газетінің журналистері берген. 1971 жылы балаларға жолды қауіпсіз өту ережелерін үйрету үшін "Жасыл крест" кодексі енгізілді. 1987 жылдан бастап Мунго Джерридің "In the Summertime" әні мас күйде көлік жүргізуге қарсы жарнамаларда қолданыла бастады. Айналма жолдардың (шеңберлі түйіскен жерлердің) салынуы 1960 жылдары қарқынды дамыды; қазір Ұлыбританияда 10 000-нан астам бар. Жол белгілеуінде қолданылатын "Мысық көзі" деп аталатын кері шағылыстыратын қауіпсіздік құрылғысын Перси Шоу 1933 жылы ойлап тапқан.

Ас мәзірі

Британдық ас – Біріккен Корольдікпен байланысты тамақ дайындау дәстүрлері мен тәжірибелерінің ерекше жиынтығы. Тарихи тұрғыдан алғанда, британдық тағамдар – «жақсы сапалы жергілікті ингредиенттерден жасалған, дәмін жасырудың орнына күшейту үшін қарапайым соустармен үйлесімді тағамдар» еді. Британдық ас халықаралық деңгейде танылуының тарихында толыққанды таңғы ас пен Рождестволық кешкі аспен шектелген. Дегенмен, келт шаруашылығы мен мал өсіруі жергілікті келттер үшін алуан түрлі азық-түлік өнімдерін қамтамасыз еткен. Англосаксон Англиясындағы ет пен хош иісті шөптерді қайнату әдістері Еуропада кең тарағанға дейін дамыды. Нормандтар орта ғасырларда Ұлыбританияға экзотикалық дәмдеуіштерді әкелді. Балық және картоп қуырылған да ұлттық институт ретінде қарастырылады: Уинстон Черчилль оларды «жақсы серіктер» деп атады, Джон Леннон оларды томат кетчупымен жалады, ал Джордж Оруэлл оларды жұмысшы табының «басты қуанышы» деп сипаттады. Бұл тағамды 1860 жылы Лондонның Шығыс бөлігіндегі еврей иммигранты Джозеф Малин ойлап тапты, ол қуырылған балықты картоп қуырылғанмен біріктіру идеясын келтірді. Әртүрлі еттен жасалған пісірілген тағамдар бар, мысалы, стейк пен бүйрек пісірілгені, шопан пісірілгені, коттедж пісірілгені, Корнуолл пісірілгені және шошқа пісірілгені. Кешкі шай – британдықтардың ерекше салты, ол әдетте сағат 16:00 мен 18:00 аралығында желетін шағын тағам. Ұлыбританиядағы ең танымал сусын – шай, ол Екатерина Браганцаның арқасында кеңінен таралды. Ол дәстүрлі түрде печеньелермен, сэндвичтермен, пирожоктармен, торттармен немесе бәліштермен (мысалы, Баттенберг торт, жеміс торт немесе Виктория губкасы) бірге беріледі. 1946 жылы «Жақсы шай» атты мақаласында жазушы Джордж Оруэлл: «Чай – осы елдегі өркениеттің негізгі тіректерінің бірі» деп жазды. McVitie's – Ұлыбританиядағы ең көп сатылатын печенье бренді және шайға «мақтандыруға» ең танымал печеньелер, McVitie's шоколадты печенье, бай шай және хобнобс елдің ең жақсы үш печеньесі болып саналады. Британдықтардың басқа да танымал печеньелері: бурбон, крем, джемми-доджер, имбирь печеньесі және шортбрек. Мұздықтың алғашқы ағылшын рецепті 1718 жылы Лондонда Мэри Эйлс ханымның рецептілерінде жарияланды, ал жеуге болатын мұздықтың ең алғашқы сілтемесі 1846 жылы Чарльз Эльме Франкателлидің «Заманауи аспазшы» кітабында кездеседі. 18 ғасырдағы ағылшын аристократы Джон Монтегю, 4-ші Сандвич графы, оның есімімен аталған сэндвичтің қазіргі заманғы түсінігімен байланысты. Ол қызметшісіне екі нанның арасына ет салып әкелуді бұйырғанда, басқалары «Сандуич сияқты» деп тапсырыс бере бастады. 1767 жылы Лидс қаласында Джозеф Пристли газды суды (содалы су деп те аталады) ойлап тапқанда, өзінің «ең бақытты» табысын жасады. Газдалған лимонад 1833 жылы британдық тағам дүкендерінде сатылды, ал 1845 жылы Р. Уайт лимонадтары сатылды. 1887 жылы олар әр түрлі хош иісті сусындарды сата бастады. «Ирн Бру» Шотландияда ең көп сатылатын сусындар. 1927 жылы Ньюкасл қаласындағы фармацевт ойлап тапқан Лукозад Ұлыбританиядағы No 1 спорттық сусын болып табылады. Шұжықтар көбінесе пюре және шұжықтар, шұжық орамында немесе тесіктегі бақа ретінде желеді. Ланкаширдің ыстық ыдысы – жақсы танымал күймелі ыдыс. Халықтың сүйікті ірімшіктері – Чеддар және Уэнслидейл. Британдық тәтті тағамдарға пирожоктар, алма пісірілгені, майда пісірілгені, тапталған құйрық, Эклс торттары, таңбалы торттар, губка торттары, майда-шүйде, желе, крем, жабысқақ тоффи пудингі, Тунноктың шай торттары және Джаффа торттары кіреді; Ұлыбританияда ең көп сатылатын торт. Мармелад – британдықтардың тостқа немесе сэндвичке арналған танымал тағамы. Бұл тағам британдық мәдениеттегі сүйікті аю Паддингтон аюмен байланысты. Үйде пісіру әрқашан британдық үй тамақтануының маңызды бөлігі болып келді. Тәжірибелі ағылшын үй шаруасындағы әйел (1769), тамақ авторы Элиза Актонның жеке отбасыларға арналған заманауи аспаздықтар (1845), ингредиенттерді тізімдеудің және әрбір рецепт үшін пісіру уақытын ұсынудың қазіргі жалпыға ортақ тәжірибесін енгізген және Изабелла Битонның үй шаруашылығын басқару кітабы (1861). Үйге дайындалған торттар мен конфеталар дәстүрлі ағылшындық ауыл мейрамының бөлігі болып табылады. Көрікті бақтардағы шатырлы шатырларда түсірілген «Ұлы британдық пісіру» телешоуының табысы (оған ауылдық той әсер етті) үйде пісіруге қызығушылықты оятумен байланысты, Ұлыбританиядағы супермаркеттер мен дүкендер пісіру ингредиенттері мен аксессуарларының сатылымының күрт өсуі туралы хабарлады. Виктория шұңқыры (патшайым Викторияның шайымен бірге пісірілгендіктен осылай аталды) 1843 жылы ағылшын тағам өндірушісі Альфред Берд ашқан разрыхлительдің арқасында жасалды, ол шұңқырына көтерілуге мүмкіндік берді. Құрметті жұма күні желетін құрметті бұрыш пирогы қазір жыл бойы желеді. 1885 жылы Абрам Лайл үшін жұмыс істейтін химиктердің ойлап тапқан алтын сироптан жасалған құрметті жұма күні желетін құрметті бұрыш пирогы. Логотипі мен жасыл және алтын қаптамасы сол күйінде сақталған Лайлдің алтын сиропы Гиннестің рекордтар кітабында әлемдегі ең көне бренд және қаптама ретінде тіркелді. Шотландиялық асқа Арброттың түтінмен пісірілген балығы және хаггис кіреді; Солтүстік Ирландиялық асқа Алстерлік фри және пасти кіреді, ал Уэльс асқа Уэльс сиребі (көбінесе Ворчестершир соусымен) және каул кіреді. Қоңыр соус – дәстүрлі британдық дәмтатуыш, оның ең танымал түрі HP соусы (Парламент үйлерінің суретімен және оның атымен аталған) тауық пен беконды сэндвичтерге арналған танымал тағам. Шотландиялық Абердин Ангус – танымал жергілікті сиыр тұқымы, Ұлыбританиядағы сиыр өнеркәсібінің шамамен 20% құрайды. Кавендиш банандары 1836 жылы Дербиширдегі Чатсуорт Хаусының жылыжайларында сэр Джозеф Пакстон өсірген. Паб британдық мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады және көбінесе жергілікті қоғамдардың орталық нүктесі болып табылады. Тұрақты клиенттер оларды «жергілікті» деп атайды, пабтар әдетте үйге немесе жұмысқа жақындығы, нақты сыраның немесе эльдің болуы немесе жақсы таңдауы, жақсы тағам, әлеуметтік атмосфера, достар мен таныстардың болуы және дартс немесе снукер сияқты паб ойындарының болуы үшін таңдалады. Пабтар көбінесе Англия Премьер Лигасы және Шотландия Премьер Лигасы ойындары (немесе халықаралық турнирлер үшін ФИФА Әлем Кубогы) сияқты спорттық іс-шараларды көрсетеді. Паб викторинасы 1970 жылдары Ұлыбританияда құрылды. Басында сауатсыз ішкіліктілерді тарту үшін жасалған, 1393 жылы Ричард II пабтар сыртқа табель қоюға міндеттейтін заңды енгізді, бұл оларды сапаны бағалайтын саяхатшыларға көрінетіндей етіп жасады. Көптеген пабтардың есіктерінде әлі де безендірілген табельдер ілінген. Иесі немесе жалға алушы (лицензиар) паб меңгерушісі немесе паб иесі деп белгілі, ал бармендер пабтарда кең таралған. Пабтарда қызмет ететін спирттік сусындарға шараптар және ағылшын сыралары кіреді, мысалы, горький, жұмсақ, қара және қоңыр эль. Виски орта ғасырларда Ирландияда және Шотландияда пайда болды: ирландиялық виски және шотландиялық виски. Рождество күні қазда бұрын кешкі асқа берілген, бірақ 16 ғасырдың соңында Англияда пайда болғаннан бері түрік еті көбірек танымал болды, ал Рождестволық пудинг десерт ретінде берілді. 16 ғасырдың ағылшын теңізшісі Уильям Стрикланд түрік етін Англияға әкелгені үшін мақталады, ал 16 ғасырдың фермері Томас Туссер 1573 жылға қарай түрік еті ағылшын Рождестволық кешкі асында кең таралғанын атап өтті. Бұл әдет ағылшын тіліндегі «түріктер Рождествоға дауыс береді» деген әзілді фразаны тудырды. Түрік еті кейде қуырылған сиыр етімен немесе шұжықпен бірге беріледі және сорпа, қуырылған картоп, картоп пюресі және көкөністермен бірге беріледі. 1840 жылдары Лондонда ойлап табылған Рождестволық крекерлер Рождество мерекесінің маңызды бөлігі болып табылады, олар көбінесе кешкі ас алдында немесе кейін, немесе кештерде тартылады. Қытай және үнді мейрамханалары мен тағамдары Ұлыбританиядағы ең танымал этникалық тағамдардың қатарына жатады. Қытай тағамдары кең таралған...

Спорт

Көптеген маңызды спорт түрлері Ұлыбританияның әр елі үшін жеке басқару құрылымдарымен және ұлттық командалармен қамтамасыз етілген. Әр ел Достастық ойындарында жеке өкілдік етеді, бірақ Олимпиада ойындарында Ұлыбританияны білдіретін жалғыз "Team GB" (Ұлыбритания командасы) бар. Көптеген қазіргі заманғы спорт түрлерінің қағидалары мен кодекстері 19 ғасырдың соңында Викториялық Британияда ойлап табылып, жүйелендірілген. 2012 жылы ХОК президенті Жак Рогге: "Бұл ұлы, спортқа құштар ел қазіргі спорттың туған жері ретінде кеңінен танылған. Осы жерде спорттық рух пен әділ ойын принциптері алғаш рет нақты ережелер мен регламенттерге енгізілді. Осы жерде спорт мектеп оқу бағдарламасына білім беру құралы ретінде қосылды" деді.

Футбол

Ұлыбританияда футбол ең танымал спорт түрі, қатысу және көрушілер саны бойынша. Бұл спорттың бастауы ағылшын мемлекеттік мектептеріндегі футбол ойындарына салады. Алғашқы ережелер 1863 жылы Англияда Эбенезер Кобб Морлимен жасалды, ал Ұлыбританияда әлемдегі ең көне футбол клубтары бар. Англия ФИФА тарапынан клубтық футболдың туған жері ретінде мойындалған, 1857 жылы құрылған «Шеффилд ФК» әлемдегі ең көне футбол клубы болып табылады. «Үй елдерінің» барлығының жеке ұлттық құрамалары мен ішкі жарыстары бар, олардың ең маңыздысы – Англияның Премьер-лигасы және ФА кубогы, Шотландияның Премьер-лигасы және Шотландия кубогы. Уэльстің үш үздік футбол клубы ағылшын лига жүйесінде өнер көрсетеді. Бірінші халықаралық футбол матчы 1872 жылы Шотландия мен Англия арасында өтті. ФИФА-ның «футболдың отаны» деп аталатын Англия 1966 жылғы ФИФА әлем чемпионатын қабылдады және турнирде жеңіске жетті. 1966 жылғы әлем чемпионатының финалын британдық теледидар көрермендерінің 32,30 миллионы тамашалады, бұл Ұлыбритания тарихындағы ең көп көрілген телешоу болды. Ең ірі клубтарына «Манчестер Юнайтед», «Ливерпуль», «Арсенал», «Челси», «Тоттенхэм Хотспур» және «Манчестер Сити» кіреді. Шотландияның «Селтик» және «Рейнджерс» клубтарының да жанкүйерлері көп. «Лестер Ситидің» 2016 жылғы Премьер-лига жеңісі спорт тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірі деп есептеледі. Англия мен Шотландияның ұлттық лигаларындағы үздік командалар Еуропаның ең бағалы жарысына – УЕФА Чемпиондар лигасына (Еуропа кубогына) қатысады. Бұрынғы жеңімпаздар: «Ливерпуль», «Манчестер Юнайтед», «Ноттингем Форест», «Селтик», «Челси» және «Астон Вилла». Тони Бриттен жазған және Гендельдің «Задок, діни қызметкер» әніне негізделген УЕФА Чемпиондар лигасының әнұраны әр ойын алдында орындалады. Генри Лайттың «Abide with Me» христиандық әнұраны 1927 жылдан бері FA кубогы финалындағы ойын басталар алдында орындалады. «Голпост үшін секірушілер» практикасы Ұлыбританиядағы көшедегі/парктегі футболға сілтеме жасайды, онда секірушілер жерге қойылып, голпост ретінде пайдаланылады. Бұл практиканы әнші Эд Ширан өзінің «Jumpers for Goalposts: Live at Wembley Stadium» DVD-сінде Уэмбли стадионында концерттер өткізуге жасаған сілтеме ретінде көрсеткен, себебі Уэмбли стадионы – ағылшын футболының үйі. Дриблинг туралы алғашқы мәліметтер Англиядағы ортағасырлық футбол ойындарынан алынған. Джеффри Чосер 14 ғасырдағы Англиядағы осындай доп шеберлігіне сілтеме жасаған. «Шығармалы ертегісінде» (Кентербери ертегілерінен) ол мынадай жолдарды қолданады: «Доптай аяқ астынан домалайды». Ұлыбританиядағы футбол клубтар арасындағы қатал бәсекелестік пен жанкүйерлердің құштарлығымен танымал, соның ішінде футбол әндерінің дәстүрі бар, ол Ұлыбританиядағы ауызша халық әндері дәстүрінің соңғы қалдықтарының бірі болып табылады. Әндердің бірі – «You're Not Singing Any More» (немесе оның нұсқасы «We Can See You Sneaking Out! »), қарсыластардың үнсіз қалған (немесе ерте кеткен) жанкүйерлеріне қуанышпен айтылады. Ұлыбританиядағы көптеген командалардың өз клубтық әнұраны бар немесе олармен тығыз байланысты ән бар, мысалы, «Ливерпульдің» «Gerry and the Pacemakers» тобының «You'll Never Walk Alone» әні және «Dire Straits» тобының фронтмені және «Ньюкасл Юнайтед» жанкүйері Марк Кнопфлердің «Local Hero» әні «Ливерпуль» және «Ньюкаслдың» үй ойындарының алдында орындалады. Ұлыбританиядағы футбол маттарында ет пішірмесі (сондай-ақ бургерлер мен картоп фри) дәстүрлі ыстық тағам болып саналады, оны ойын басталар алдында немесе жарты уақыт ішінде жеуге болады. Футбол бағдарламасын сатып алу (үй командасы дайындаған матч алдындағы журнал, онда ойыншының профилі, соңғы формасы, сұхбаттары және т.б. сияқты сол күнгі ойын туралы мәліметтер беріледі) – Ұлыбританиядағы футбол матчына қатысудың «ритуалының» бір бөлігі болып табылады. Футбол қауымдастығы 1950 жылы жарық шамдарына тыйым салды, ал түнгі ойындар көрермендердің үлкен тобын тартты – кейбіреулері тәртіпсіз, сондай-ақ үлкен теледидар көрермендері. Архитекторлар үлкен стадиондар салды, «олардың кең қабатты құрылыстары қарапайым көшелерді басып озды, соборды қаланың өзіндік ерекшелігі мен ұмтылысының символы ретінде ығыстырды».

Гольф

Қазіргі заманғы гольф ойыны Шотландияда пайда болды, Файф қаласындағы Сент-Эндрюс әлемдік деңгейде "гольфтің отаны" ретінде танымал. Көптеген гольфшылар үшін 1574 жылға дейін соққан ежелгі "Олд Корс" гольф алаңы қасиетті саяхатқа баратын орын саналады. 1764 жылы Сент-Эндрюсте гольф алаңының мүшелері оны 22 шұңқырдан 18 шұңқырға дейін өзгерткенде стандартты 18 шұңқырлы гольф алаңы құрылды. Гольф 1672 жылдың 2 наурызында Шотландияның Шығыс Лотиандағы Муссельбург Линксте ойналғаны құжатталып, Гиннес рекордтары бойынша әлемдегі ең көне гольф алаңы деп танылған. Гольф ережелерінің ең көне жинағы 1744 жылдың наурыз айында Лейтте жасалған. Әлемдегі ең көне гольф турнирі және гольфтегі алғашқы маңызды чемпионат – Ашық чемпионат 1860 жылы Шотландияның Айршир аймағында алғаш рет өтті және бүгінде ол шілде айының үшінші жұма күндері өткізіледі. Гольфтің алғашқы жұлдызы Гарри Вардон, қазіргі заманғы ойынның негізін қалаушылар болған "Ұлы Үштік" мүшесі, Ашық чемпионатты рекордтық алты рет жеңіп алды. 2010 жылдан бері үш солтүстік ирландиялық гольфшы үлкен жетістіктерге қол жеткізді: Грейм Макдауэлл, Даррен Кларк және төрт мәрте маңызды турнир жеңімпазы Рори Макилрой. Екі жылда бір рет өткізілетін гольф жарысы – Райдер Кубогы, бұл жарысқа демеушілік еткен және кубокты сыйға тартқан ағылшын бизнесмені Самуэль Райдердің құрметіне аталған. Сэр Ник Фальдо – ең табысты британдық Райдер Кубогы ойыншысы.

Регби

1845 жылы Уорвикширдегі «Рэгби» мектебінің оқушылары алғашқы ережелерді жазғанда регби одағы құрылды. Мекептің бұрынғы оқушысы Уильям Вебб Эллис 1823 жылы қолында доппен жүгіруді ойлап тапқан деген аңыз бар. Бірінші регби халықаралық матчы 1871 жылғы 27 наурызда Англия мен Шотландия арасында өтті. 1881 жылға қарай Ирландия мен Уэльсте де командалар құрылды, ал 1883 жылы жыл сайынғы «Үшінші ұлттар чемпионаты» – алғашқы халықаралық жарыс өтті. 1888 жылы «Үшінші ұлттар» бірігіп, бүгінде «Британдық және ирландиялық арыстандары» деп аталатын команданы құрды, ол енді әр төрт жыл сайын Оңтүстік жарты шар командаларымен күш сынасу үшін сапар шегеді. 1970-ші жылдардағы Уэльс командасы, құрамында Гарет Эдвардс, Дж. П. Р. Уильямс және Фил Беннетт болған, олар финттермен, сырғанап өтулермен және шабуылдық ойынмен танымал болды, – бұл ойынның ең ұлы командаларының бірі саналады. Осы үш ойыншының 1973 жылы тарихтағы ең керемет әрекеттің жасалуына қатысы болды. Джонни Уилкинсон 2003 жылғы Регби әлем чемпионатының финалында Англия үшін қосымша уақыттың соңғы минутында жеңіс голын соқты. Басты отандық клубтық жарыстар – Англиядағы Премьер-лига және Ирландия, Шотландия, Уэльс және (2010 жылдан бері) Италиядағы Кельт лигасы. Корнуоллдық шығу тегі бар «Огги Огги Огги, Ой Ой Ой!» әйгілі ұранды регби одағымен (және оның футболға бейімделген нұсқасымен) байланыстырады; ол 1980-ші жылдары премьер-министр Маргарет Тэтчердің қарсыластары айтқан «Мэгги Мэгги Мэгги, сыртқа!» ұранына шабыттандырды. 1895 жылы регби лигасы Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Хаддерсфилд қаласында басқа регби түрінен бөліну нәтижесінде құрылды. Суперлига – Ұлыбританиядағы спорттың ең жоғары деңгейдегі клубтық жарысы, бұл спорт әсіресе Солтүстік Англияның Йоркшир, Ланкашир және Камбрия графтықтарындағы қалаларда танымал. Челлендж кубогы – регби лигасының маңызды кубок жарысы.

Теннис

Қазіргі заманғы теннис ойыны 1860 жылдары Англияның Бирмингем қаласында пайда болды. Теннис әлемге тарар алдында ағылшын тілді жоғары топтағы халық арасында кеңінен таралды. Майор Уолтер Клоптон Уингфилд осы ойынның негізін қалаушысы деп есептеледі. Әлемдегі ең көне теннис турнирі – Уимблдон чемпионаты алғаш рет 1877 жылы өтті, қазір бұл турнир маусымның соңы мен шілде айының басында екі аптаға созылады. Генрих VIII сарайында Тюдор дәуірінде жасалған ағылшын десерті – құлпынай мен қаймақ британдық жаздың символы болып саналады және Уимблдонда оны жеу дәстүрге айналған. Бұл турнирдің өзі Ұлыбританияның мәдени күнтізбесінде маңызды орынға ие. Сегіз мәрте «Үлкен дулыға» (Grand Slam) жеңімпазы және Ұлыбританияның ең табысты ойыншысы Фред Перри тарихында барлық төрт «Үлкен дулыға» турнирін (соның ішінде үш Уимблдонды) жеңіп алған жеті теннисшінің бірі. Вирджиния Уэйд үш рет «Үлкен дулыға» турнирін жеңіп алды, олардың ең танымал жеңісі 1977 жылғы Уимблдон болды, бұл королева Елизавета II-нің күміс тойының жылы (королева 1962 жылдан бері алғаш рет финалды көру үшін Уимблдонға келді). 2013 және 2016 жылғы Уимблдон чемпионы, шотланд Энди Мюррей Ұлыбританияның соңғы ерлер «Үлкен дулыға» жеңімпазы. 2021 жылы Эмма Радукану Ұлыбританияның соңғы әйел «Үлкен дулыға» жеңімпазы атанды.

Бокс

"Квинсбери ережесі" – бокстағы жалпы ережелер жиынтығы, 1867 жылы Джон Дуглас, Квинсберидің 9-шы маркизі есіммен аталып, қазіргі заманғы бокстың негізін қалады. Ұлыбританияның алғашқы ауыр салмақтағы әлем чемпионы Боб Фицсимонс үш салмақ санатындағы әлем чемпионы болған тұңғыш боксшы ретінде бокс тарихына енді. 1980-ші жылдар ауыр салмақтағы Франк Бруноның өркендеуімен есте қалды, ол британдық көрермендердің арасында зор танымалдылыққа ие болды. 1990-шы жылдары Крис Юбанк, Найджел Бенн, Стив Коллинз және Майкл Уотсон супер орта салмақта бір-бірімен бірнеше жекпе-жек өткізіп, Ұлыбританияда 20 миллионға дейін көрерменді қамтыды. Юбанктың ерекше тұлғасы оны Ұлыбританиядағы ең танымал тұлғалардың біріне айналдырды, сондай-ақ "Принц" Насим Хамедтің өршіл мінезі де көпке танылды. 1995 жылғы Найджел Бенн мен Джеральд МакКлеллан арасындағы жекпе-жекке 13 миллион адам куә болды. Ұлыбританиядағы тағы да бірнеше танымал боксшыларға Леннокс Льюис, Джо Калзаге және Рикки Хэттон кірді.

Крикет

Қазіргі заманғы крикет ойыны 1830 жылдары Англияда, дөңгелек қолмен лақтыру заңдастырылғанда құрылды, содан кейін 1864 жылы қол үстінен лақтырудың тарихи заңдастырылуы болды. 1876–1877 жылдары Англия Австралияға қарсы алғашқы тестілік матчқа қатысты. Спорттың дамуына зор үлес қосқан В.Г. Грейс – қазіргі заманғы соққылау техникасының көп бөлігін жасаған ең ұлы крикетшілердің бірі саналады. Оның даңқы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді; «Монти Пайтон және Киелі Грааль» фильмінде оның бейнесі «Құдайдың беті» ретінде қолданылады, осы арқылы Құдай рыцарьларды қасиетті Грааль іздеуге жібереді. Англия мен Австралия арасындағы бәсекелестік 1882 жылы «The Ashes» турнирін тудырды, ол тест-крикетінің ең танымал жарысы болып табылады және әр екі жылда бір рет көп көрермендердің бақылауымен өтеді. Округтік чемпионат – Англия мен Уэльстегі ішкі жарыс. Англия бес рет Крикет әлем чемпионатын қабылдады және 2019 жылы жеңіс алып, ағымдағы чемпион атанды.

Ат жарысы

17 және 18 ғасырларда Англияда пайда болған таза тұқымды жылқылар, жылқы жарыстарында қолданылуымен әйгілі. Ат жарысы британдық аристократия мен патшалық отбасының арасында танымал болғандықтан, "патшалар спорты" деген аталымға ие болды. Дербидің 12-ші графы Эдвард Смит Стэнлидің құрметіне аталған Дерби жарысы алғаш рет 1780 жылы өткізілді. Бұл жарыс 2000 Гвинеядан кейін және Сент-Лежерден бұрын Үштік Тақтың ортаңғы кезеңі болып табылады. "Дерби" атауы бүкіл әлемдегі маңызды жарыстармен байланыстырып айтылады, сондықтан шетелдегі жарыстарда да жиі қолданылады. Ұлттық аңшылық жылқы жарысы – Гранд Националь, әдетте сәуір айының басында Эйнтри жарыс жолында өткізіледі. Бұл Ұлыбританиядағы ең көп тамашаланатын жылқы жарысы, ол кездейсоқ көрермендерді де қызықтырады, ал үш мәрте жеңімпаз болған Red Rum осы жарыстың тарихындағы ең сәтті жылқысы болып саналады. Red Rum Ұлыбританиядағы ең танымал жарыс жылқысы, британдықтардың 45% оны атайды, ал Анна Сеуэллдің романынан танымал болған Қара сұлулық (Black Beauty) 33% дауыс жинап, екінші орында тұр. Болтондық J. W. Foster and Sons компаниясының инновациялық жүгіру тікенектері "Алтын тепкілер: Спортты өзгертетін аяқ киімдер" кітабында сипатталған. Фостердің немерелері Болтонда Reebok спорттық киімдер компаниясын құрды. Мұз биіндегі көптеген міндетті қозғалыстар 1930 жылдары Ұлыбританиялық бишілер тарапынан жасалған. 1984 жылғы қысқы Олимпиадада Джейн Торвилл мен Кристофер Дин бір бағдарлама бойынша ең жоғары ұпай жинап, мұз биінде алтын медаль жеңіп алды. Жұп әр төрешіден көркемдік әсері үшін 6.0 балл алды, жалпы он екі 6.0 және алты 5.9 балл жинады. 1988 жылғы қысқы Олимпиадада шаңғымен секіруші Эдди "Бүркіт" Эдвардс (Eddie "The Eagle" Edwards) андердог ретінде танымал болды. Эддидің өмірінен алынған 2016 жылғы спорттық комедиялық драмалық фильмінде Тарон Эгертон оның рөлін сомдады. Футбол, гольф, теннис, бокс, регби лигасы, регби одағы, крикет, далалық хоккей, снукер, дартс, бильярд, сквош, керлинг және бадминтон сияқты көптеген маңызды спорт түрлері Ұлыбританияда пайда болды және олардың барлығы Ұлыбританияда танымал. Бейсбол да Ұлыбританияда ойлап табылды, ал оның ерте түрі – раундерс британдық балалар арасында танымал. Снукер мен дартс үй ішінде танымал ойындар: Стивен Хендри жеті мәрте әлем чемпионы, ал Фил Тейлор он алты мәрте әлем чемпионы атанды. Снукерші Алекс Хиггинс ("Жылдамдық" лақабымен белгілі) және дартсшы Эрик Бристоу ("Ақылды кокни" лақабымен белгілі) осы спорт түрлерін танымал етуге үлкен үлес қосты. Бодибилдер Рег Парк 1946 жылы Ұлыбританияның ең мықты адамы, ал 1951, 1958 және 1965 жылдары әлемнің ең мықты адамы атанды. Гейлдік футбол Солтүстік Ирландияда өте танымал, және 2000 жылдардың басынан бері солтүстік командалары Бүкіл Ирландияның аға футбол чемпионатында жеңіске жетіп келеді. Уильям Пенни Брукс қазіргі Олимпиада ойындарының форматын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды, ал 1994 жылы ХОК президенті Хуан Антонио Самаранч Бруктың қабіріне гүл шоғын қойып, "Мен доктор Брукстің құрметіне келдім, ол шынымен де қазіргі Олимпиада ойындарының негізін қалаушы болды" деді. Соңғы жылдары әйелдер командалық спортына қатысу (бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілуімен қатар) қарқынды түрде өсті. Әйелдер командалық спортының арасында 2005 жылы құрылған Нетбол Суперлигасы, 2010 жылы құрылған FA WSL (әйелдер футболы) (Келли Смит бұл ойынның жетекші тұлғасы ретінде қарастырылады), регби одағындағы әйелдердің алты ұлттық чемпионаты және әйелдер крикет Суперлигасы бар.

Ұлттық деңгейдегі спорт түрлері

Шотландияда жыл бойы Highland ойындары өткізіледі, олар шотланд және кельт мәдениеті мен мұрасын, әсіресе Шотландия таулы аймағының мұрасын тойлау мақсатында ұйымдастырылады. Жыл сайын ел бойынша 60-тан астам ойын өтеді. Әр желтоқсан айында BBC Sports Personality of the Year сыйлығы жарияланады, ол британдық жұртшылықтың дауысымен жылдың ең үздік британдық спортшысына беріледі. Сондай-ақ, жұртшылық BBC Жылдың шетелдегі спорт тұлғасы үшін дауыс береді, ол жыл сайын спортқа ең үлкен үлес қосқан және британдық жұртшылықтың қиялын баураған британдық емес спортшыға табыс етіледі. Марапатталушылардың арасында Пеле (1970 жылы үшінші әлем чемпионатында жеңіске жеткеннен кейін), Мұхаммед Али (1974 жылы ауыр салмақтағы титулді қайта жеңіп алғаннан кейін), Джона Лому (1995 жылғы Регби әлем чемпионатындағы өнері үшін), Роналду (2002 жылғы әлем чемпионатында жеңіске жеткені үшін) және Роджер Федерер (2017 жылы Уимблдон турнирінде сегізінші рекорды үшін) бар.

Денсаулық сақтау

Ұлыбританияның төрт елінің әрқайсысында Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS) деп аталатын мемлекеттік қаржыландырылатын денсаулық сақтау жүйесі бар. «Ұлттық денсаулық сақтау қызметі» немесе «NHS» терминдері төрт жүйеге бірлесіп сілтеме жасау үшін де қолданылады. Барлық қызметтер 1948 жылы құрылды, 1945 жылы сайланған Лейборист үкіметі қабылдаған заңнамаға негізделген. Бұл заңнама Беверидж есебіндегі «ауруды алдын алу және емдеу үшін жан-жақты денсаулық сақтау және оңалту қызметтерін» құру ұсынысын іске асыруға қатысты үкіметтік манифестің бір бөлігі болды. NHS – жақсы денсаулық сақтауды барлық адамның, оның әлеуметтік жағдайына қарамастан алуы керек деген ұзақ жылдар бойы сақталған идеалдың нәтижесінде дүниеге келді. 1948 жылдың 5 шілдесінде сол кездегі денсаулық сақтау министрі Анеурин Беван жүргізген ресми ашылу салтанатында үш негізгі принцип жарияланды: ол барлық адамның қажеттіліктерін қанағаттандыруы керек, қызметтерді алу кезінде тегін болуы керек және емдеу қажеттілігіне негізделуі керек, төлеу мүмкіндігіне емес. Дэнни Бойл режиссерлік еткен 2012 жылғы Лондон жазғы Олимпиадасының ашылу рәсімінде NHS ерекше орын алды, ол бағдарламада «біздің ұлтымызды ең біріктіретін институт» деп сипатталды. Cancer Research UK, Alzheimer's Research UK және Together for Short Lives – Ұлыбританиядағы жүздеген денсаулық сақтау қайырымдылық қорындарының бірнешесі ғана. Флоренс Найтингейл Лондонның Сент-Томас ауруханасында медбикелерді даярлайтын мектеп ашып, қазіргі заманғы медбикелік ісінің негізін қалады. Бұл әлемдегі алғашқы діни емес медбикелік мектебі болды, қазір ол Лондон Король колледжінің құрамына кіреді. Найтингейл 1859 жылы «Медбикелік туралы жазбалар» атты кітап жазды. Бұл кітап Найтингейл мектебінде және басқа медбикелік мектептерде оқу бағдарламасының негізгі құралы болды. Найтингейл антына АҚШ-та (бірақ Ұлыбританияда емес) көптеген жаңа медбикелер ант етеді, ал жыл сайынғы Халықаралық медбикелер күні (12 мамыр) оның туған күнінде бүкіл әлемде тойланады. Оның әлеуметтік реформалары Ұлыбритания мен әлемнің басқа елдеріндегі барлық топтардың денсаулық сақтау деңгейін жақсартты.

Тарих

1824 жылы құрылған, жануарларға қатыгездіктің алдын алу жөніндегі Корольдік қоғам (RSPCA) – әлемдегі ең көне және ең ірі жануарларды қорғау ұйымы. Британдық қысқа түкті мысық – Ұлыбританияның Мысықтар қауымының (GCCF) басқару кеңесі тіркегендей, туған жеріндегі ең танымал тұқымдық мысық. Оның кең жақтары мен салыстырмалы түрде тыныш мінезі оны бұқаралық ақпарат құралдарында жиі көрсетіледі. Мысықтың сипаттамасында: «Егер ол ұяңсыздық танытса, британдық қысқа түкті мысық ұялып, дереу «Чешир мысығы» күлімсіреуімен жауап береді» делінген. Ұлыбританияда шамамен бір миллион жылқы мен пони бар, олардың ішінде Клайдсдейл (британдық әскерлік кавалериясында барабан соғуға пайдаланылады), тазақан (ат жарыстарында қолданылады), Кливленд шығанағы (патшалық шерулерде көліктерді тартады), Хайленд пони және Шетланд пони сияқты танымал жергілікті тұқымдар бар. Ұлыбританияның жергілікті ит тұқымдарына бульдог, Джек Расселл терьері, алтын ретривер, йоркшир терьері, кавалер король Чарльз спаниелі, эйрдейл терьері, бигль, борджер колли, стаффордшир бультерьері, ағылшын кокер спаниелі, шотланд терьері, уэльс корги, булмастиф, грейхаунд, ағылшын спрингер спаниелі және ескі ағылшын қойшы иті кіреді. Лондондағы бас кеңсесі орналасқан Кеннел клубы – әлемдегі ең көне кеннел клубы және Ұлыбританиядағы иттерге қатысты мәселелер бойынша лоббилік топ ретінде жұмыс істейді. Оның басты мақсаты – иттердің жалпы жағдайын жақсарту және жауапкершілікпен иттерді ұстауды ынталандыру. 1891 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Круфтс – Ұлыбританиядағы жыл сайынғы иттер көрмесі. Іс-шара наурыз айының басында төрт күнге созылады. 1928 жылы Круфтс көрмесінде «Үздік шоу иті» атағын алғаш рет Примли Сceptre, грейхаунд жеңіп алды.

Ұлттық киім мен киім

Көпұлтты мемлекет ретінде Ұлыбританияда бірыңғай ұлттық киім жоқ. Дегенмен, Ұлыбританияның әртүрлі елдерінде ұлттық киімдер немесе кемінде киім үлгілері бар. Шотландияда кильт пен Там о’шантер, ал тартан – бірнеше түстен тұратын көлденең және тік жолақтардан құралған өрнек – гаэль мәдениетінің ерекше белгісі. Кейбір әйелдер Eisteddfodau кезінде Уэльс шапаны бар дәстүрлі Уэльс киімін киеді. Англияда ұлттық киім тақырыбы талқыланып келеді, себебі ресми түрде мойындалған киімге «ұлттық» деген атау берілмеген. Алайда, ағылшын ұлттық киіміне ең жақын – Мидленд пен Оңтүстік Англиядағы сопақ киім мен Солтүстік Англиядағы мод. Ауыл тұрғындары арасында ағылшын елдік киімдері де кең таралған, жалпақ қалпақтар мен брок аяқ киімдері де осы киімнің бір бөлігін құрайды. Кейбір әскери киімдер, мысалы, Бифитерлер мен Король гвардиясы ағылшындықтың символы саналады. Моррис бишілерінің немесе дәстүрлі ағылшын мамыр биінің киімдері кейде дәстүрлі ағылшын киімінің мысалы ретінде келтіріледі, бірақ оларды тек сол шараларға қатысушылар ғана киеді. 1849 жылы лондондық шляпа шебері Томас пен Уильям Боулер жасаған Боулер қалпағы – ағылшынның ең танымал стереотипі (Боулер және оралған қолшатырмен бірге) және көбінесе Лондон қаласының бизнесмендерімен байланысты. 14 ғасырға дейін Англияның солтүстігіне барып жеткен жалпақ қалпақ Ұлыбританиядағы жұмысшы табымен байланысты. 1856 жылы Уильям Генри Перкин алғашқы синтетикалық бояуды (Маувейн – қызғылт түс) ашты, ол жібек және басқа да маталарды бояуға жарамды болды, бұл сән әлемін өзгертуге көмектесті. Burberry ең танымал Trench Coat: олар британдық сарбаздармен бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылды. Британдық жастардың түрлі субмәдениеттері арасында доктор Мартенс аяқ киімдері (көбінесе DM деп аталады) аяқ киім таңдауы болды: 1960 жылдары скинхедтер оларды кие бастады, ал кейін олар скутершілер, панктер және кейбір жаңа толқын музыканттары арасында танымал болды. Ерлер сәнді костюмдерді, жіңішке галстуктерді, түймелі жағалы көйлектерді, Челси аяқ киімдерін және Кларкс шөл аяқ киімдерін қамтитын күрделі стильді қабылдады. Британдық талғам 18 ғасырдан бері әлемдік киім-кешекке зор әсер етіп келеді. Әсіресе Виктория дәуірінде британдық мода бизнесмендерге лайықты киімді анықтады. Болашақтағы Эдуард VII, Эдуард VIII және Бо Бруммель сияқты маңызды тұлғалар заманауи костюмді жасап, оның үстемдігін бекітті. Браммель қазіргі заманғы еркек костюмін галстукпен бірге сәнге енгізгені үшін мақталады. Түсті және өрнекті галстуктерді (Британия мектеп формасында жиі кездесетін белгі) киген адамның клубқа, полкке, мектепке, кәсіби қауымдастыққа және т.б. мүшелігін көрсету дәстүрі 1880 жылы Оксфордтың Эксетер колледжінің ескі ескі атқыштары сабан шапқыштарының жолақтарын мойнына байлап алған кезге дейін жетеді. Веллингтон аяқ киім (алғаш рет Артур Уэлсли, Веллингтонның 1-ші герцогы киген) сырт киімнің негізгі бөлігіне айналды. Ақ үйлену дәстүрі әдетте королева Викторияның 1840 жылы принц Альбертпен некеде ақ көйлек киюді таңдауына байланысты, ол кезде ақ тазалық пен байлықты көрсететін (себебі оны таза ұстау қиын болғандықтан, оны қызметшілер немесе жұмысшылар кие алмады) және патша сарайына қыздарды ұсыну үшін қажетті түс болған кезде пайда болды. 1981 жылы леди Диана Спенсердің үйлену тойындағы киімі әлемдегі ең танымал киімдердің біріне айналды және сән тарихындағы ең құпия сақталған киімдердің бірі саналды.

Мода

Лондон әлемдегі төрт сән астанасының бірі ретінде Лондон Сән апталығын – "Үлкен төртеудің" сән апталығының бірін қабылдайды. Британдық Мода Кеңесі ұйымдастырған бұл шара жылына екі рет, ақпан және қыркүйек айларында өтеді. Қазіргі уақытта "жоспар бойынша" өтетін шаралардың көпшілігі Лондонның орталық бөлігіндегі Сомерсет Хауста өтеді. Орталық ауладағы үлкен шатыршада жетекші дизайнерлер мен сән үйлерінің сән көрсетулері ұйымдастырылады, ал Сомерсет Хаустың ішіндегі көрмеде 150-ден астам дизайнердің туындылары қойылған. Дегенмен, On|Off және Vauxhall Fashion Scout сияқты "жоспардан тыс" көптеген шаралар тәуелсіз түрде ұйымдастырылып, Лондонның орталық бөлігіндегі басқа да жерлерде өтеді. Лондон Сән апталығында коллекцияларын көрсеткен британдық дизайнерлер қатарында Вивьен Вествуд, Александр Маккуин, Джон Галлиано және Стелла Маккартни бар. Шараға қатысқан британдық модельдердің ішінде Кейт Мосс, Наоми Кэмпбелл, Джейд Джаггер, Дэвид Ганди, Кара Делевингн және Рози Хантингтон-Уайтли есімдері бар. Шамамен екі онжылдық бойы Диана ханшайым әлемдегі әйелдердің үлгісіне айналған сәндік бейне болды. 1960 жылдардағы "Swinging London" көрінісінің ортасында болған сәндік дизайнер Мэри Кванттың жұмысы мини-юбка мен шорт сымдар жасаумен аяқталды. Квант мини-юбканы өзінің сүйікті машинасы – Mini-нің құрметіне атады. "Swinging London" сән көрінісі фильмдерде көрсетілді және Остин Пауэрс комедиялық сериалында пародияланды. Ағылшын сәндік дизайнері Чарльз Фредерик Уорт кеңінен Haute couture-дың негізін қалаушысы деп есептеледі.

Символдар, тулар және эмблемалар

Біріккен Корольдіктің тұтастай алғанда, құрамына кіретін елдер сияқты, бірнеше ұлттық нышандары бар. Ұлыбританияның ұлттық туы – Одақ туы. Алғашқы ту 1707 жылы тәждер одағын бейнелеу үшін Георгийдің кресі мен Андрейдің айқасын біріктірді. 1801 жылы Ирландия Корольдігі Ұлыбританиямен біріктірілген кезде Сент-Патрик айқасы қосылды және 1927 жылы бөлінгеннен кейін Солтүстік Ирландияны көрсете беру үшін сақталды. Уэльс ешқашан Одақ туында бейнеленбеген, себебі 1707 жылы ол Англия Корольдігінің құрамында болды. Сол сияқты, Ұлыбританияның корольдік елтаңбасы тек Англияны, Шотландияны және Солтүстік Ирландияны көрсетеді. Англия, Шотландиядағы елтаңбасы басымдыққа ие болған жағдайларды қоспағанда, елтаңбаның бірінші және төртінші бөліктерін алып жатады. Британия – Ұлыбританияның ұлттық бейнесі, ал Джон Булл – сатиралық мақсатта қолданылатын бейне, ал ұлттық жануарлар – арыстан мен бульдог. Ұлыбританияның гүлдік нышаны жоқ, бірақ әр елде өз нышаны бар. Тюдор раушаны Англияны, қызылқұм Шотландияны, зығыр гүлі мен үш жапырақты қызыл гүл Солтүстік Ирландияны, ал пияз және нарцисс Уэльсті бейнелейді. Раушан, қызылқұм және зығыр гүлі Ұлыбританияның елтаңбасындағы бір сабаққа отырғызылған. Тағы бір маңызды гүлдік нышан – естелік мақын, ол 1921 жылдан бері Ұлыбританияда соғыста қаза тапқан әскерлерді еске алу үшін тағылады. Естелік жексенбісіне дейінгі апталарда оларды Британдық Корольдік Легионы "Мақын науқаны" аясында қайырымдылыққа жиналған қаражаттарға алмастырып таратады, ол барлық қазіргі және бұрынғы британдық әскери қызметшілерді қолдайды.

Дәстүрлі байланыс және сәлемдесу карточкалары

Ұлыбританияда кең таралған қызыл телефон будкасы мен Royal Mail қызыл пошта жәшігі британдық мәдени есімдердің бірі саналады. 1924 жылы сэр Джайлс Гилберт жобалаған қызыл телефон будкасының үстінде Ұлыбритания үкіметін көрсететін тәж бейнеленген. Пошта бағанасы 1850 жылдары королева Викторияның тұсында, 1830 жылдары сэр Роуленд Хиллдің пошта реформаларынан кейін пайда болды. Бұл реформалар пошта маркасының (Penny Black) ойдағыдай табылуымен пошта тасымалын жеке хабарласудың қолжетімді түріне айналдырды. Әлемдегі алғашқы открытканы 1840 жылы Лондонның Фулхэм ауданында тұратын Теодор Хук алған. Алғашқы пошта бағаналарында королева Викторияның императорлық шифры болған. 1905 жылдан кейін жасалған көптеген пошта бағаналары шойыннан құйылған, цилиндр пішіндес және Георг V, Эдуард VIII, Георг VI және Елизавета II патшалықтарында жақсы қызмет етті. Ұлыбританияда сәлемдеме карточкаларын жіберу және алу – орнықты дәстүр, ал карточкаларды жіберу немесе үйде ілу британдық мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады. Сэр Генри Коул Рождествода сәлемдеме карточкаларын жіберу идеясын ұсынды. Робин 19 ғасырдың ортасынан бастап көптеген Рождестволық карточкаларда пайда бола бастады. Робиннің Рождествомен байланысының себебі – Викториялық Ұлыбританиядағы пошташылардың қызыл жакет киюі және оларды «Робиндер» деп атайтын болған. Сондықтан Робин Рождестволық карточкадағы пошташының символы ретінде бейнеленген. Валентин күніне арналған карточкаларды жіберу 18 ғасырдың соңында Ұлыбританияда кең таралды және бұл әдет кейіннен басқа елдерге де тарады. Бұл күн алғаш рет 14 ғасырда Джеффри Чосердің айналасында романтикалық махаббатпен байланысты болды, сол кезде сарайлық махаббат дәстүрі гүлденді. Чосердің «Фульдердің Парламенті» (1382) атты шығармасында былай деп жазған: «Бұл Сент-Валентин күні болғандықтан, әр құс өз жұптасын таңдау үшін осы жерге келеді». 1797 жылы британдық баспагер «Жас адамның Валентин жазушысы» атты кітап шығарды, онда жас ғашықтарға арналған көптеген сезімтал өлеңдер жинақталған. 1835 жылы Ұлыбританияда пошта арқылы 60 000 Валентин карточкасы жіберілді, бірақ пошта бағасы жоғары болды. Пошта бағасының төмендеуі (1840 жылы пошта маркасы – Penny Black пайда болғаннан кейін) Валентиндерді поштамен жіберуді көбейтті, 1841 жылы 400 000 карточка жіберілді. Ұлыбританияда халықтың жартысына жуығы сыйлықтарға ақша жұмсайды. Ұлыбританияда сәлемдеме карточкаларын жіберудің тағы да бірнеше танымал жағдайлары – туған күн, Аналар күні, Пасха және Әкелер күні.

Білім

Ұлыбританияның әр елінде жеке білім беру жүйесі бар. Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда білім беру саласындағы билік өкілдік құқықтар арқылы берілген, бірақ Англияда білім беруді британ үкіметі басқарады, себебі Англия үшін өкілдік құқықтармен басқару жүйесі жоқ.

Англия

Мектептердің көпшілігі Виктория дәуірінде мемлекеттік бақылауға алынды; Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ресми мемлекеттік мектеп жүйесі құрылды. Бастапқыда мектептер балабақша, бастауыш және орта мектептерге (академиялық гимназиялар және кәсіптік орта мектептерге) бөлінді. 1960-1970 жылдардағы Лейбористік үкіметтер кезінде көптеген орта және гимназиялар біріктіріліп, кешенді мектептерге айналды. Англияда көптеген тәуелсіз (ақылы) мектептер бар, олардың кейбіреулері жүздеген жылдар бұрын негісталған; тәуелсіз орта мектептер «public school» деп белгілі. Этон, Харроу, Шрусбери және Регби – ең танымал төрт мектеп. Осы «public school»-дардың ерекшеліктері мен мәні британ әдебиетінде жиі кездеседі. 1999 жылға дейін мұндай мектептерде дене жазасына рұқсат берілді, ал мемлекеттік мектептерде дене жазасын қолдану 1987 жылы тыйым салынды. Жеке және мемлекеттік сектордағы көптеген бастауыш және орта мектептерде мектеп формасы міндетті. Дегенмен, исламдық хиджаб және сикхтің білезігі (кара) сияқты діни киімдерге бейімделуге мүмкіндік жасалады. Білім беру министрі білім беру мәселелері бойынша Парламент алдында жауапты болғанымен, мемлекеттік мектептердің күнделікті басқару және қаржыландыруы жергілікті білім беру органдарының құзыретінде. Англия университеттері әлемдегі ең жоғары рейтингтегі университеттердің қатарында: Кембридж университеті, Лондон императорлық колледжі, Оксфорд университеті және Лондон университетінің колледжі 2010 жылғы QS World University Rankings бойынша әлемдік топ-10-ға кіреді. Лондон экономика мектебі оқыту және зерттеу саласындағы әлемдегі жетекші әлеуметтік ғылымдар институты деп танылған. Лондон бизнес мектебі әлемдегі жетекші бизнес мектептерінің бірі саналады және 2010 жылы Financial Times журналы оның MBA бағдарламасын әлемдегі ең үздік бағдарлама деп бағалады. Англиядағы академиялық дәрежелер әдетте келесідей жіктеледі: бірінші сынып (I), жоғарғы екінші сынып (II:1), төменгі екінші сынып (II:2) және үшінші (III), сондай-ақ жіктемеден тыс (үшінші сыныптан төмен).

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландия Ассамблеясы Солтүстік Ирландиядағы білім беру саласына жауапты. Мектептер әртүрлі географиялық аймақтарды қамтитын бес білім беру және кітапханалық басқармалар арқылы басқарылады.

Шотландия

Шотландияда жалпы білім беруді барлығына тегін ұсынудың ұзақ тарихы бар, бұл дәстүрлі түрде пәндердің тар ауқымындағы білімнің тереңдігіне қарағанда, пәндердің кең ауқымына баса назар аударады. Мектептердің көпшілігі діни емес, бірақ заң бойынша, Рим католик шіркеуінің белгілі бір деңгейде бақылауымен, жеке католик мектептері мемлекеттік жүйемен қамтамасыз етіледі. Орта білім беру және орта білімнен кейінгі білім беру (жоғары білім) деңгейлеріндегі біліктіліктерді Шотландия біліктіліктер басқармасы ұсынады және оларды әртүрлі мектептер, колледждер және басқа орталықтар арқылы жүзеге асырады. Білім берудің барлық деңгейлеріндегі саяси жауапкершілік Шотландия Парламентіне және Шотландияның Білім беру және Кәсіпкерлік, Көлік және Өмір бойы білім беру департаменттеріне жүктеледі. Мемлекеттік мектептер жергілікті билік органдарына тиесілі және олар Білім беру органдары ретінде әрекет етеді, ал міндетті білім беру кезеңі бастауыш мектепке және орта мектепке (көбінесе жоғары мектеп деп аталады) бөлінеді, әлемдегі ең көне жоғары мектеп – 1505 жылы Эдинбургте құрылған Корольдік жоғары мектеп, шотландтық білім беру жүйесінің жоғары беделіне байланысты оның үлгісі Жаңа әлемге тарады. Мектептерге Ұлттық нұсқаулар мен Ұлттық басымдықтарды іске асыруда «Оқыту және оқу бойынша Шотландия» қолдау көрсетеді. Шотландия университеттеріндегі бірінші дәрежелі курстар көбінесе Ұлыбританияның басқа аймақтарына қарағанда бір жылға ұзаққа созылады, бірақ кейде студенттер жоғары деңгейдегі емтиханды тапсырып, екінші жылдан бастап курстарға қатыса алады. Бір ерекшелігі – Шотландияның ежелгі университеттері гуманитарлық ғылымдар бойынша бірінші дәреже ретінде өнер магистрі (магистр) дәрежесін тағайындайды. 2011 жылғы QS World University Rankings рейтингі бойынша Эдинбург университеті әлемдегі ең үздік жиырма университеттің қатарына кіреді. Ол сонымен қатар Ұлыбританияның Ежелгі университеттерінің қатарына да кіреді.

Уэльс

Уэльстің Ұлттық Ассамблеясы Уэльсте білім беруге жауапты. Уэльстегі студенттердің көп бөлігі уэльс тілінде толығымен немесе басым бөлігімен білім алады, ал барлық оқушылар үшін 16 жасқа дейін осы тіл бойынша сабақтар міндетті. Вельс тіліндегі білім беруді ұлғайту жоспарланған, бұл – Вельстің толыққанды екі тілді мемлекет болу саясатының бір бөлігі.

Ашық жерде білім беру

Скаутинг – Ұлыбританиядағы ең ірі, оқушылардың жынысына қарамастан қатысатын жастар қозғалысы. Баден Пауэлл 1908 жылы «Балаларға арналған скаутинг» кітабында скаутинг қағидаларын жазды. 2009 жылдың шілдесінде 35 жастағы саяхатшы және авантюрист Беар Гриллс – ең жас Бас скаут атанды. 2010 жылы Ұлыбританиядағы скаутинг 1972 жылдан бергі ең үлкен өсуді бастан өткізді, осылайша жалпы мүше саны шамамен 500 000-ға жетті.

Тұрғын үй

Ұлыбританияда (әсіресе Англияда) халық тығыздығы салыстырмалы түрде жоғары болғандықтан, тұрғын үйлер басқа елдерге қарағанда тығыз орналасқан. Сондықтан қабатты үйлер кеңінен таралған, олар Лондонның Ұлы өртінен кейін пайда болған. Әлемдегі алғашқы индустрияланған ел ретінде Ұлыбритания ұзақ жылдар бойы қалалық ел болып келген. 20 ғасырда қала маңына қоныстанудың артуы жартылай жеке және жеке тұрғын үйлердің таралуына әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекеттік тұрғын үйлер күрт кеңейтіліп, көптеген коммуналдық үйлер салынды. Ауылдық жерлерде көптеген тарихи сарайлар мен мәңді үйлер бар, бірақ олардың көпшілігі жеке тұрғын үй ретінде пайдаланылмайды. Соңғы кезде жеке тұрғын үйлердің құрылысы көбейді. Сонымен қатар, қалалық өмір гүлденуде, қала орталықтарындағы халық саны жылдам өсуде. Халық санының осы өсімінің көп бөлігі көптеген қалалар мен қалалардағы тұрғын үй кешендеріндегі жаңа пәтерлерде шоғырланған. Демографиялық өзгерістер (төменде қараңыз) тұрғын үй нарығына, әсіресе Лондон мен Оңтүстік-Шығыс аймағына зор қысым түсіруде.

Тұрғын үй жағдайы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбританиядағы адамдардың көпшілігі некелік, кеңейтілген отбасыларда немесе ядролық отбасыларда өмір сүрді. Бұл халықтың көпшілігінің төмен сатып алу қабілетіне ие болған экономикалық жағдайды көрсетеді, яғни жеке-жеке өмір сүрудің орнына бірге тұрудың ыңғайлылығы артық болды. Бұл үрдіс гендерлік рөлдерді де бейнелейді. Ерлер жұмысқа шығуға, ал әйелдер үйде отырып отбасын күтуге міндетті болды. 20-ғасырда әйелдердің құтқарылуы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары ерлер мен әйелдердің көбірек еркіндікке ие болуы, өсіп келе жатқан әулеттік байлық және ажырасудың оңайлатылуы гендерлік рөлдерді және тұру жағдайларын айтарлықтай өзгертті. Басты үрдіс – жалғыз өмір сүретін адамдардың көбеюі, кеңейтілген отбасының (кейбір этникалық азшылықтардан басқа) дерлік жойылуы және ядролық отбасының маңыздылығының төмендеуі. 1990-жылдардан бастап дәстүрлі отбасылық бірліктің бұзылуы, төмен пайыздық ставкалар және басқа демографиялық өзгерістермен байланысты, тұрғын үй нарығында, әсіресе медбикелер, басқа да шұғыл қызметкерлер және мұғалімдер сияқты "негізгі жұмысшылар" үшін үлкен қысым тудырды, олар көптеген тұрғын үйлерге қол жеткізе алмайды, әсіресе Оңтүстік-Шығыста. Кейбір зерттеулер 21-ғасырда жастардың ата-анасының үйінде бұрынғы буынға қарағанда әлдеқайда ұзақ уақыт тұратынын көрсетеді.

Бақыт

Кеше британдықтардан 2018 жылы 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша өздерінің бақытын бағалау сұралғанда, жауап берушілердің орташа көрсеткіші 7.54 болды ("Жоғары" деңгейде). Солтүстік Ирландиялықтар Ұлыбританияда ең бақытты деп танылды (орташа көрсеткіші 7.74), одан кейін англиялықтар (7.54), шотландтар (7.52) және соңында уэльстіктер (7.51) келді. Дегенмен, 7 мен 21 жас аралығындағы әйелдер мен қыздардың тек 25% ғана өте бақытты екенін айтты, бұл көрсеткіш 2009 жылы 41% болған. Олар бұған емтихандар мен әлеуметтік желілерден келетін қысымның себеп болғанын, оларға артық стресс түсіргенін мәлімдеді. Осы санаттағы ең үлкен жастағылар ең бақытсыз болды: 17-ден 21 жасқа дейінгі жас әйелдердің 27% бақытсыз екенін айтты, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 11% болған. Бұл олардың өзіне сенімділігіне 61%, денсаулығына 50%, қарым-қатынастарына 49% және оқуларына 39% кері әсер етті. Бұл жас тобындағы жауап берушілердің 69% мектеп емтихандарын басты стресс факторы деп атады, 59% әлеуметтік желілерден келетін қысым оларды бақытсыз етеді деп сезінеді, ал 5 жыл бұрынғымен салыстырғанда, әлеуметтік желілерде жағымсыз, қауқыпты немесе жағымсыз реакцияларға тап болғандар көбейді. 2015 жылы психикалық денсаулық мәселесі бар біреуін білетін халықтың үлесі 62% болса, 2018 жылы 71% -ға өсті. Көптеген жас әйелдер мен қыздар өздерін жалғыз жүргенде қауіпсіз сезінбейді: 13-ден 21 жасқа дейінгі жастағылардың жартысынан астамы қорқытылған немесе мұндай жағдайға тап болған біреуін біледі, ал дерлік жартысы қоғамдық көлікпен жүргенде қауіпсіздік сезінбейді.