Кіріспе

Чарльз Брокден Браун (17 қаңтар 1771 - 22 ақпан 1810) – американдық романшы, тарихшы және ерте ұлттық кезеңнің редакторы. Кейбір ғалымдар Браунды Джеймс Фенимор Куперден бұрынғы ең маңызды американдық романист деп есептейді. Браун алғашқы американдық романист болмаса да, бұрынғы сыншылардың кейбіреуі айтқандай, оның әртүрлі жанрлардағы (роман, әңгіме, очерктер мен мерзімдік басылымдар, поэзия, тарихнама және рецензиялар) жазушылық жетістіктерінің ауқымдылығы мен күрделілігі оны ерте Республика әдебиетіндегі маңызды тұлғаға айналдырады. Оның ең белгілі шығармалары – «Виланд» және «Эдгар Хантли», олардың екеуі де готикалық тақырыптарға деген оның ерекше қызығушылығын көрсетеді. Ол «Америкалық романның әкесі» деп аталады.

Ерте өмір

Браун 1771 жылдың 17 қаңтарында Филадельфиядағы квакер саудагерлер отбасында бес бауырдың төртіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Илайджа Браун, бастапқыда Филадельфияның оңтүстік-батысында орналасқан Пенсильвания штатының Честер округінен шыққан, негізінен жерді сатумен немесе жылжымайтын мүлік мәмілелерінде агенттік қызметпен айналысып, өзгермелі мансапқа ие болды. Екі үлкен бауыры, Жозеф пен Джеймс, және кіші бауыры Илайджа кіші импорт-экспорт саудагерлері болды және 1780 жылдары қайта экспорттау кәсіпорындарының үлесін сатып алды. Браун 1800 жылдың соңында олардың қысқа ғұмырлы отбасылық қайта экспорттау фирмасы, «Джеймс Браун және Компания» серіктесі болды, ал 1806 жылы фирма таратылғанға дейін осы қызметте болды. Үшінші бауыры Армитт 1790 жылдардың басында Қаржы департаментінде және Пенсильвания банкісінде кеңсе кезшісі болып жұмыс істеді (бір кезде Армитт Александр Гамильтонмен бірге кеңсе кезшісі болған), кейіннен бауырларының импорт-экспорт фирмасына қатысты. Отбасының сауда тарихы мен революциялық дәуірдегі әлемдік сауда және сауда қақтығыстарындағы тәжірибесі Браунның жазбаларына қатысты, себебі ол көбінесе сол кезеңнің сауда мәдениетімен байланысты мәселелерді және сауданың 18 ғасырдағы азаматтық республикашылдықтан 19 ғасырдағы еркін нарық либерализмі мен капитализміне тарихи ауысудағы рөлін зерттеді. Браунның отбасы оның заңгер болуын қалаған. Филадельфиядағы Александр Вилкокс заң кеңсесінде алты жыл жұмыс істегеннен кейін, ол 1793 жылы заң оқуын аяқтады. Ол Нью-Йорктегі жас зиялылар тобына қосылып, оның әдеби мансабын бастауға көмектесті. Нью-Йорк тобы өздерін «Достық клуб» деп атаған жас маман иелерінен (оның ішінде доктор Элиху Хаббард Смит, Браунның осы кезеңдегі ең жақын досы және Уильям Данлап), сондай-ақ серіктестік пен мәдени-саяси әңгімелерге қызығушылық танытқан әйел достары мен туыстарынан тұрды. 1790 жылдардың көп бөлігінде Браун әдеби амбицияларын көбінесе аяқталмаған жобаларда дамытты (мысалы, Кларктың өмірбаянында жазылған «Генриетта хаттары») және достарымен хат алмасуын жиі танымдық тәжірибелер үшін зертхана ретінде пайдаланды. Оның алғашқы жариялымдары 1780 жылдардың соңында пайда болды (мысалы, 1789 жылдан бастап «Рапсодист» очерктер сериясы), бірақ ол осы кезеңде аз жариялады. Алайда, 1798 жылға қарай, осы қалыптасу жылдары роман жазу кезеңіне жол берді, ол кезде Браун өзінің ең танымал шығармасын жариялады. Бұл романдар мен Браунның қалған мансабы сол кезеңдегі британдық радикалды демократиялық жазушылардың, әсіресе Мэри Уолстонкрафт, Уильям Годвин, Томас Холкрофт және Роберт Бедждің идеяларымен қалыптасты. Браун осы жазушылардың ықпалына ие болды және өз кезегінде оларға және олардың жас шәкірттеріне әсер етті, мысалы, Годвиннің кейінгі романдарында немесе Перси Биш Шелли мен Мэри Шеллидің шығармаларында, Мэри Шелли Браунды «Франкенштейн; немесе, Заманауи Прометей» (1818) және «Соңғы адам» (1826) романдарын жазғанда қайта оқыды. Оның досы Пикок айтуынша, бұл романның кейіпкерлері Браунның романдарының кейіпкерлерінен қатты әсер алған.

Романдар

1798 және 1801 жылдың соңына дейін Браун Wollstonecraftian феминистік диалог «Alcuin» (1798) және одан кейінгі жеті роман жариялады. Тағы бір роман жазылған, бірақ бірқатар жағдайларға байланысты жоғалып, жарық көрмеді. Роман шығармаларынан өзге, Браун осы кезеңде редактор болып жұмыс істеді және Нью-Йорктегі достарымен бірге 1799 жылдың сәуірінен 1800 жылдың желтоқсанына дейін «The Monthly Magazine» және «American Review» журналдарында, сондай-ақ оның қысқа ғұмырлы жалғасы «The American Review and Literary Journal» (1801–1802) журналында көптеген қысқа мақалалар мен рецензиялар жариялады. Сонымен қатар, Нью-Йорктегі осы екі мерзімді басылымнан басқа, Браун көптеген көркем шығармалар, соның ішінде оның алғашқы романы «Sky Walk»-тың жалғыз сақталған фрагментін Филадельфиядағы «Weekly Magazine of Original Essays, Fugitive Pieces, and Interesting Intelligence» (1798–1799) журналында жариялады. Браунның романдары көбінесе готикалық көркем әдебиет ретінде сипатталғанымен, ол құратын модель Энн Рэдклифф сияқты авторлардың готикалық романтикалық стилінен мүлдем өзгеше. Браунның романдары революциялық дәуірдегі бірнеше көркем әдебиет жанрларын соңғы ағартушылық ғылыми және медициналық білімнің түрлерімен үйлестіреді. Ең бастысы, олар Wollstonecraft, Godwin және Holcroft-тың британдық радикалды демократиялық үлгілерін дамытады және оларды Фридрих Шиллерден шыққан неміс «Schauerromantik» готикасының элементтерімен, Жан-Жак Руссо немесе Лоренс Стерннің ағартушылық сезімталдық туындыларымен, Фанни Берни немесе Ханна Вебстер Фостер сияқты авторлардың әйелдерге арналған тұрмыстық романдарымен және басқа жанрлармен біріктіреді. Браун ұйқыда жүру және діни мания сияқты мотивтерді пайдалана отырып, сюжет құрады, Эразм Дарвин сияқты ғалымдардың ағарту дәуіріндегі медициналық жазбаларына сүйенеді. Сақталған жеті романның ішінде кітап түрінде жарық көрген алғашқы төртеуі («Wieland», «Ormond», «Edgar Huntly» және «Arthur Mervyn») ең көп назар аударды. Олардың сенсациялық зорлық-зомбылығы, драмалық шиеленісі және интеллектуалдық күрделілігі үшін бұл төрт романды көбінесе «готикалық» немесе «Godwinian» романдары деп атайды. Тек сериялық түрінде және 1815 жылғы өмірбаянында жарық көрген «Stephen Calvert» 20 ғасырдың соңына дейін көп оқылмады, бірақ АҚШ-тағы гомосексуалдық тақырыбын алғаш рет көтерген роман ретінде танымал. «Clara Howard» және «Jane Talbot» кейде ертеректегі романдардан ерекшеленетін, салыстырмалы түрде дәстүрлі туындылар ретінде қарастырылды, себебі олардың классикалық хаттар түрінде жазылғандығы және алғашқы төрт романның зорлық-зомбылығынан және сенсациясынан өзгешеленетін тұрмыстық мәселелерге қатыстылығы ерекше. Алайда, соңғы зерттеулер (1980 жылдардан бастап) бұл көзқарасты қайта қарастырып, жеті романның жалғастығы мен жалпы үйлесімділігін, оларды шала байланысты жиынтық ретінде қарастырады.

Тарих-фантастика байланысы

Браун өзінің роман жазуының нақты бейнеленген әдісі мен жоспарын "Уолштейннің тарих мектебі" (1799) және "Тарих пен романтика арасындағы айырмашылық" (1800) сияқты эсселерінде баяндайды. Осы эсселерде ол өзінің романдарының ойдан шығарылған әңгімелер мен тарихты біріктіретінін, соның арқасында қарапайым адамдарды (оның романдарының кейіпкерлері Артур Мервин немесе Эдгар Хантли сияқты) тарихи қиын жағдайларға (мысалы, 1793 жылғы сары қызылша жұқпалы ауруы немесе Пенсильвания шекарасындағы үндістердің шабуылдары) орналастыратынын түсіндіреді. Мұның мақсаты – оқырмандарына ізгілікке тәрбие беру және жеке іс-әрекеттердің тарихи себептері мен жағдайларын түсіндіру. Қысқасы, Браун өз оқырмандарын тәрбиелеу және заманының идеологиялық және мәдени пікірталастарына қатысу үшін Вулстонкрафт-Годвин үлгілерін пайдаланып, саяси романдар жазады. Мысалы, Браунның феминизмді өмір бойы қолдауы квакерлік дәстүрінен де, революциялық дәуірдің соңғы ағартушылық идеалдарына адал болуынан да туындайды. Браунның жалпы бағыты мен романдық әдісінің маңызды аспектілері британдық Вулстонкрафт-Годвин жазушыларынан алынған болғанымен, оның көздерін ғана емес, сонымен қатар олардың идеяларын қабылдағанда дамытып, жетілдірген тәуелсіз ойшыл екенін атап өту керек. Браун британдық радикал демократтармен бірге әлеуметтік-мәдени детерминизмге және әдебиетті прогрессивті идеяларды тарату құралы ретінде пайдалануға баса назар аударады. Одан бөлек, ол Годвинмен бірге тарихи және көркем тәсілдерді біріктіру арқылы әлеуметтік сананы оятуға және іс-қимылға түртуге арналған ерекше және прогрессивті стильдегі баяндау жобасын бөліседі. Бірақ ол олардың үлгілерін одан әрі дамытады, мысалы, экономикалық либерализм мен коммерция әлемінің мәдениеті мен қайшылықтарына жаңа мән береді, бұл оның британдық романдық көздері еңсерген, бірақ революциядан кейінгі дәуірде маңыздылығы артатын мәселе. Сонымен қатар, Браун жеке сәйкестікке қатысты мәселелерді (жасы, жынысы және сексуалдық бағдары және т.б.) зерттейді, бұл британдық радикал демократ жазушыларында кездеспейді, себебі ол оларды 19 ғасырдың басында қалыптасқан жаңа либералдық жүйедегі әлеуметтік және экономикалық билік мәселелерімен байланыстырады. Браун "Уолштейннің тарих мектебі" эссесінде көрсеткендей, оның романдық сюжеттерінің драмасының екі негізгі тақырыбы – "сексуалдық қатынастар" (немесе гендерлік қатынастар) және "мүлік" (немесе экономикалық қатынастар).

Кейінгі өмірі мен еңбектері

1801 жылдан кейін Браун жариялауды одан әрі жалғастырды. Ол Луизиана аумағын қосып алу және 1807 жылғы эмбарго заңына қарсы аргументтер келтірген бірнеше маңызды саяси памфлеттердің авторы болды. Ол тағы екі журналды редакциялады: «Әдеби журнал» және «Американдық тіркелім» (1803–1806) – мәдени және басқа да тақырыптарды қамтитын жинақ (география мен медицинадан тарих пен эстетикаға дейін) және «Американдық тіркелім және тарих, саясат және ғылымның жалпы репозиторийі» (1807–09). Соңғысы Браунның Наполеондық геосаясаттың заманауи тарихи баяндамасы – кітап көлеміндегі «Еуропа мен Американың жылнамаларымен» ерекшеленеді. Осы кезеңде Браун көркем әдебиет жазуды және басқа әдеби жанрлармен тәжірибе жасауды жалғастырды, атап айтқанда, 1803 және 1807 жылдар аралығында жазылған, бірақ тек қана қайтыс болғаннан кейін жарияланған тарихи очерктер жинағында. Бұл соңғы тәжірибелік туындылар Браунның революциялық дәуірдің соңында көркем әдебиет пен тарихтың қиылысын зерттегенін көрсетеді, бұл сәт Ұлы Ортағасыр тарихшыларын (мысалы, Дэвид Юм, Уильям Робертсон, Эдвард Гиббон) ұстанған және 19 ғасырдағы тарихи роман жанрының пайда болуын болжаған (Уолтер Скотт немесе Джеймс Фенимор Купер сияқты жазушыларда). Ол сондай-ақ 19 ғасырдағы Филадельфияның басқа газеттері мен журналдарында, соның ішінде «Аврора» және 1809 жылы «Порт-Фолио» газеттерінде әртүрлі туындыларын жариялады. Осы памфлеттерден, журналдардан және тарихи баяндамалардан басқа, Браунның 19 ғасырдағы Филадельфиядағы реформаторлар мен прогрессивті тұлғалармен және институттармен байланыстарын сақтағаны да байқалады. Ол ешқашан аяқталмаса да, Браун 1803 жылдан 1806 жылға дейін жақын досы Томас Пим Коуппен бірге Пенсильванияның құлдықтан азат ету қоғамының құжаттарын пайдалана отырып, «Құлдық тарихы» атты еңбекті жариялауды жоспарлады. Бенджамин Раш 1803 жылы Браунды Филадельфиядағы жазаларды реформалау тарихын жазу үшін идеалды автор деп ұсынды. Браун осы сияқты реформаторлық институттарға қызығушылық танытты және 1790-шы жылдардың басынан бастап Нью-Йорк шеңберіндегі достарымен бірге жаңа, пионерлік ауруханалар мен түрмелерге (мысалы, Филадельфияның Уолнат-стрит түрмесі немесе Пенсильвания ауруханасы) үнемі баратын болды. Сонымен қатар, ол өмірінің соңғы жылдары географияға арналған маңызды кіріспе жариялауға келісім жасады, бірақ қолжазба қазір жоғалып кетті. Саяси тұрғыдан алғанда, Браун жұмбақ болды, бірақ соңғы зерттеулер Браунды федералистік саяси күн тәртібімен аздаған немесе ешқандай байланысы жоқ деп санайды, керісінше, Американың идеологиясынан үлгілі ел ретінде өзін алып тастап, Атлантиканың екі жағында да «саяси әділдікке» ұмтылды. Браун 1810 жылдың 22 ақпанында Филадельфияда туберкулезден қайтыс болды, оның жасы 39 болды. Ол Филадельфиядағы Арч-стрит Достар жиналыс үйінің зиратына жерленді. Оның құрметіне Филадельфиядағы Лорел-Хилл зиратында кенотаф орнатылды.

Қабылдау тарихы және сын есімі

Браунның жазбалары бірден коммерциялық табысқа қол жеткізбегенмен, ол романтика дәуірі бойы АҚШ пен Англияда қайтадан басылып шықты және «жазушының жазушысы» ретінде кең таралған және ықпалды беделге ие болды. Оның шығармаларының жаңа басылымдары Солтүстік Америкада және Англияда 1820 жылдары кеңінен жарияланды және талқыланды, мысалы, Браунның романдары Шилер мен Мэри Шеллидің романдарымен біріктірілген басылымдарда жарық көрді. Оның романдары басқа еуропалық тілдерге аударылған алғашқы американдық романдар болды: 1803 жылы «Ормонд» неміс тілінде (Годвинге жатқызылған), ал 1808 жылы «Виландтың» француз нұсқасы жарық көрді. Уильям Данлаптың 1815 жылы жазған өмірбаянының қысқартылған нұсқасы 1822 жылы Англияда қайта басылды. Осы кезеңде Браунның ықпалынан шыққан жазушылардың ең маңызды тобы – жоғарыда аталған Годвин-Шелли айналасы болды, бірақ Браунды осы дәуірдің көптеген басқа да ірі британдық жазушылары оқыды және ұсынды, атап айтқанда Уильям Хазлитт, Томас Лав Пикок, Джон Китс және Уолтер Скотт. Американдық жазушылар арасында Джон Нил, Маргарет Фуллер, Эдгар Аллан По, Натаниел Хоторн, Генри Уодсворт Лонгфеллоу және Джон Гринлиф Уиттиер Браунды ерекше ықпалды және маңызды алдыңғы қатарлы жазушы деп есептеді. Филадельфиялық романист және журналист Джордж Липпард өзінің 1845 жылы шыққан бестселлері «Квакерлік қала» немесе «Монк Холлдың монахтары» кітабында Браунға арнау жариялады. Браун 19 ғасырдың соңында, басым реалистік және натуралистік әдеби стильдер Браун дәуірінің көптеген көркем әдебиеттерін жасырып қалған кезде, аз оқылды. Әдеби сыншылдық зерттеулер американдық зерттеулер ғалымдары Вернон Луис Паррингтон мен Фред Льюис Патти сияқты 1920 жылдары және одан кейінгі онжылдықтарда оның шығармаларын зерттегенде қызығушылықты қайта жандандырды. 1950-1970 жылдары аралығында Браун туралы ғылыми биографиялар мен монографиялар жарық көрді. Лесли Фидлер сияқты ірі ғалымдар Браунды өзінің маңызды зерттеуінде талқылады – «Американдық романдағы махаббат және өлім» (1960), оның жұмысын қайта танымал етуге көмектесті, бірақ 20 ғасырдың ортасы мен аяғындағы ғылыми басымдық Браунның романдарына басымдық берді, оның көлемді мерзімді жазбаларын, памфлеттерін және тарихи баяндамаларын елемеді. Браунның романдарына қызығушылықтың қазіргі дәуірі Браунның романдарының қазіргі заманғы ғылыми басылымы, алты томдық Кент штатының «Бицентиелл» басылымы, Сидней Дж. Крауз және С. В. Рид ұйымдастырған және 1977 жылдан 1987 жылға дейін шыққан. Осы кезеңде неміс ғалымы Альфред Вебердің романдық емес жазбалардың таңдауын жариялауға жаңа, бірақ әлі де толық емес әрекеттері басталды. 1980 жылдан бастап Браунның романдарының жаңа бұқаралық нарықтық басылымдарымен және Браунның бүкіл мансабын түсіну үшін күш-жігерді арттырумен бірге Браунның шығармашылығы мен оның американдық мәдени тарихындағы орнын түсінуді өзгертті. Браунды салқын соғыс дәуіріндегі ғалымдар екінші реттік романист ретінде қарастырды, олар нормативті эстетикалық критерийлерге назар аударды және оның жазбаларының кең ауқымын және олардың сілтемелік әсерін елемеуге тырысты, бірақ жақында және тарихи бағыттағы зерттеулер Браунды соңғы ағартушылық пен ерте Республиканың жетекші жазушысы және зиялысы ретінде бекітті. ХХІ ғасырдың басында Браун американдық әдебиет тарихындағы басты тұлға ретінде танылды. Оның шығармалары Атлантикалық революциялық дәуірдің негізгі идеологиялық, интеллектуалдық және көркемдік күрестері мен өзгерістеріне түсінік береді, тіпті дәстүрлі американдық әдеби канонның негізгі шығармалары сияқты эстетикалық жағынан пайдалы болмаса да. Джойс Кэрол Оутс Браунды «Американың ең алғашқы маңызды романы» деп атайды. 2000 жылы құрылған Чарльз Брокден Браун қоғамы Браунның және оның замандастарының еңбектері туралы тұрақты конференциялар өткізеді. 2009 жылы Америка кітапханасы Питера Штрауб редакциялаған Американың тамаша әңгімелерінің екі ғасырлық ретроспективасына қосу үшін Браунның «Соннабулизм: Фрагмент» атты қысқа әңгімесін таңдады. Кітапхана сонымен қатар Виланд, Артур Мервин және Эдгар Хантлиді «Үш готика романы» ретінде жеке томда (алғашқы рет 1998 жылы жарық көрген), Сидней Дж. Краузе редакциялаған. Кітапхана Браунның «Монодия, Генерал Джордж Вашингтонның өлімі туралы» өлеңін де он жетінші және он сегізінші ғасырлардағы американдық поэзияның томына енгізді. Чарльз Брокден Браунның электрондық мұрағаты және ғылыми басылымы Браунның өмірі мен жазбалары туралы соңғы зерттеулерді қамтиды, сондай-ақ «Чарльз Брокден Браунның Оксфорд нұсқаулығы» (2019) да бар.