Кіріспе

Төрт жылы мезгілдің ең ыстық мезгілі. Жаз – төрт жылы мезгілдің ең ыстық және ең жарқын мезгілі, көктемнен кейін және күзден бұрын келеді. Жазғы күн тоғысында немесе оған жақын жерде күн сәулесі ең ұзақ, ал қараңғылық ең аз болады, күн тоғысынан кейін маусым өте келе күннің ұзақтығы азаяды. Күннің ең ерте шығуы мен ең кеш батуы да күн тоғысы күніне жақын болады. Жаздың басталу күні климатқа, дәстүрге және мәдениетке қарай өзгеріп отырады. Солтүстік жарты шардың жазы – Оңтүстік жарты шардың қысы, және керісінше.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі "summer" сөзі орта ағылшын тіліндегі "somer" сөзінен, ал одан бұрын ежелгі ағылшын тіліндегі "sumor" сөзінен пайда болған.

Уақыт

Астрономиялық тұрғыдан алғанда, күн мен түн теңелуі мен күнбағыс сәйкесінше маусымдардың ортасы болып табылады, бірақ кейде астрономиялық жаз күнбағыстан басталады деп есептеледі, яғни максималды күн сәулесінің уақыты, көбінесе 21 маусым немесе 21 желтоқсанмен анықталады. Күн санағы бойынша жаз 1 мамырда басталады, ал жазғы күнбағыс – жаздың ортасы. Маусымдық өзгерістің айнымалы кешігуі метеорологиялық тұрғыдан маусымның ортасы, яғни орташа температураның үлгілеріне негізделген орталық, максималды күн сәулесінен кейін бірнеше аптадан соң пайда болады. Метеорологиялық конвенция бойынша жаз Солтүстік жарты шарда маусым, шілде және тамыз айларын, ал Оңтүстік жарты шарда желтоқсан, қаңтар және ақпан айларын қамтиды. Метеорологиялық анықтамаларға сәйкес, барлық маусымдар күнтізбелік айдың басында басталып, айдың соңында аяқталады. Осы әдіс бойынша Солтүстік Америкада жаз жазғы күнбағыстан (әдетте Солтүстік жарты шарда 20 немесе 21 маусымда) күзгі күн мен түннің теңелуіне дейінгі кезеңді қамтиды. Мәдени фестивальдар бойынша АҚШ-та жаз мезгілі дәстүрлі түрде Мемориал күнінің демалыс күнінен (мамыр айының соңғы демалыс күні) басталып, Еңбек күнінде (қыркүйек айының бірінші дүйсенбісі) аяқталады, бұл елдің төрт маусымдық ауа райы бар аймандары үшін метеорологиялық анықтамаға жақын. Канададағы ұқсас дәстүр жазды Виктория күнінен бір апта бұрын бастайды (жазғы жағдайлар Канаданың кең аумағында әртүрлі болғанымен) және АҚШ-тағыдай Еңбек күнінде аяқталады. Оңтүстік жарты шардағы Бразилия, Аргентина, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты елдерде жаз Рождество мен Жаңа жыл мерекелерімен байланысты. Көптеген отбасылар жазғы демалысқа екі-үш апта немесе одан да ұзақ уақытқа кетеді. Австралия мен Жаңа Зеландияда жаз 1 желтоқсанда басталып, 28 ақпанда аяқталады (көбісе жылдары 29 ақпан). Қытай астрономиясында жаз 5 мамырда немесе оның шамасында басталады, ол jiéqì (күн мерзімі) lìxià (立夏) деп аталады, яғни "жаздың орнауы". Жаз 7 тамыз шамасында lìqiū (立秋, "күздің орнауы") күн мерзімімен аяқталады. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда, муссон оқиғасы болатын жерлерде, жаз көбінесе наурыз, сәуір, мамыр және маусым айларынан басталады, бұл жылдың ең жылы кезеңі, муссон жаңбырларының басталуымен аяқталады. Оңтүстік жарты шардағы мұхиттық қоңыржай аймақта температураның кешігуі аз болғандықтан, аймақтың көптеген елдері жазды метеорологиялық анықтама бойынша 1 желтоқсанда бастап, ақпанның соңғы күнінде аяқтайды.

Ауа райы

Жаз дәстүрлі түрде ыстық немесе жылы ауа-райымен байланысты. Жерорта теңізі аймақтарында ол құрғақ ауа-райымен байланысты, ал басқа жерлерде (әсіресе, Шығыс Азияда муссон салдарынан) жаңбырлы ауа-райымен байланысты. Жауын-шашын маусымы – саванна климатындағы өсімдіктердің өсуінің негізгі кезеңі. Егер жауын-шашын маусымы басым желдің маусымдық өзгерісімен байланысты болса, ол муссон деп аталады. Солтүстік Атлант мұхитында 1 маусымнан 30 қарашаға дейін тропикалық циклон маусымы жүреді. Атлантика мұхитындағы дауыл маусымының ең жоғары нүктесі 10 қыркүйекте болады. Солтүстік Тынық мұхитының солтүстік-шығысындағы белсенділік кезеңі Атлантикаға ұқсас уақыт аралығында, бірақ кеңірек. Солтүстік-Батыс Тынық мұхитында тропикалық циклондар жыл бойы болады, ақпан және наурыз айларында ең азы, ал қыркүйек айының басында ең көбі. Солтүстік Үнді мұхитында дауылдар сәуірден желтоқсанға дейін жиі кездеседі, мамыр және қараша айларында ең көп болады. АҚШ және Канададағы найзағай маусымы көктем мен жаз айларында жүреді, бірақ кейде қазан немесе тіпті қараша айына дейін созылуы мүмкін. Бұл дауылдар әдетте түстен кейін және кешке бұрқасын, қатты жел және торнадо тудыруы мүмкін.

Мектептегі демалыс

Мектептер мен университеттерде әдетте жазғы демалыс болады, жылы ауа-райы мен ұзақ күндерді пайдалану үшін. Әлдебір елде балалар жазғы демалыс кезінде мектептен босатылады, бірақ мерзімі әртүрлі болады. Көптеген отбасылар жаз бойы бір-екі апта демалысқа шығады, әсіресе Оңтүстік жарты шардағы елдерде Рождество мен Жаңа жыл мерекелері мемлекеттік деңгейде белгіленген. АҚШ-та мемлекеттік мектептер әдетте мамыр айының соңында, Еске алу күніне арналған демалыспен аяқталады, ал колледждер мамыр айының басында бітіреді. Мемлекеттік мектептер әдетте Еңбек күніне жақын қайта ашылады, ал жоғары оқу орындары көбінесе тамыздың ортасында қайта ашылады. Англия мен Уэльсте оқу жылы шілде айының ортасында аяқталып, қыркүйек айының басында қайта басталады. Шотландияда жазғы демалыс маусымның соңында басталып, тамыздың ортасы мен соңында аяқталады. Канадада жазғы демалыс маусымның соңғы немесе екінші соңғы жұмасында басталып, тамыздың соңында немесе қыркүйектің бірінші сейсенбісінде аяқталады, бірақ егер бұл күн Еңбек күніне дейін түсетін болса, онда айдың екінші сейсенбісінде аяқталады. Ресейде жазғы демалыс мамыр айының соңында басталып, 31 тамызда аяқталады. Оңтүстік жарты шарда мектептердегі жазғы демалыс Рождество мен Жаңа жыл мерекелерін қамтиды. Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкадағы мектептердегі жазғы демалыс желтоқсанның басында басталып, ақпанның басында аяқталады, мерзімі штаттар бойынша өзгеше болуы мүмкін. Оңтүстік Африкада жаңа оқу жылы әдетте қаңтар айының екінші аптасында басталады, осылайша оқу жылы күнтізбелік жылмен үйлеседі. Үндістанда оқу жылы сәуірдің соңында аяқталып, маусымның басында немесе ортасында қайта басталады. Камерун мен Нигерияда мектептерде жазғы демалыс әдетте шілде айының ортасында басталып, қыркүйектің соңғы апталарында немесе қазан айының бірінші аптасында қайта басталады.

Іс-шаралар

Адамдар әдетте жаз айларындағы жоғары температурадан пайдаланып, көбірек уақытын сыртта өткізеді. Жазғы айларда жағажайға саяхаттау, пикниктер ұйымдастыру сияқты шаралар жиі кездеседі. Крикет, футбол, ат жарысы, баскетбол, американдық футбол, волейбол, скейтборд, бейсбол, софтбол, теннис және гольф сияқты спорт түрлері ойналады. Су спорты да танымал. Оған су шаңғысы, вейкборд, жүзу, серфинг, тюбинг және су полосы жатады. Қазіргі Олимпиада ойындары 1896 жылдан бері әр төрт жыл сайын жаз айларында өткізіліп келеді. 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындары Сиднейде көктемде, ал 2016 жылғы Рио-де-Жанейродағы жазғы Олимпиада ойындары қыста өтті. АҚШ-та балалар мектептен жазғы демалысқа шыққандықтан, көптеген балаларға арналған телешоулар осы маусымда шығарылады. Керісінше, музыка және кино индустриясы жаз айларында жылдың басқа уақыттарына қарағанда жоғары табысқа ие болады және осыған сәйкес жазғы хиттерін насистеп сатады. Жаз анимациялық фильмдерді кинотеатрларда көрсету үшін қолайлы кезең. Көптеген мектептер, әсіресе Батыс елдерінде жабылып, саяхат және демалыс жазда ең жоғары деңгейге жетеді. Жасөспірімдер мен университет студенттері көбінесе жазғы жұмыстарға орналасады, ал ойын-сауық, туризм, мейрамхана және бөлшек сауда салаларындағы бизнес белсенділігі шарықталады.