Кіріспе

Скандинавия құдайы, жабырқау, құмарлық және сағынудың символы. Скандинавия мифологиясында Одр (; ежелгі скандинав тілінде "Құдайлық құштарлық, ашу, құлшыну, ынта, құмарлық", есім ретінде "ақыл, сезім" және "әндер, поэзия"; Orchard (1997) "сарқырама" деп түсіндіреді) немесе Од, кейде Одр немесе Од деп ағылшынша аударылады, Фрейя қасиетті құдайымен байланысты тұлға. 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған "Эдда" және "Хеймскрингла" прозалық шығармаларында Одр Фрейяның күйеуі және оның қызы Хносс әкесі ретінде сипатталған. "Хеймскрингла" олардың Герсеми есімді тағы бір қызы болғанын айтады. Одр туралы көптеген теориялар бар, көбінесе ол Один құдайының бір көрінісі, олардың ұқсастықтарына байланысты.

Этимология

Көне норвегиялық теоним Óðr «ой, ақыл, жан, сезім» деген мағынаны білдіретін бірдей зат есімнен туындаған, сондай-ақ «ән, поэзия» дегенді де білдіреді. Бұл, өз кезегінде, Proto Germanic *wōðaz сөзінен шыққан, ол «иеленген, шабыттанған, сасқан, ашулы» деген мағынаны білдіретін сын есімнің зат есім түрі. Ол ортағасырлық герман тілдеріндегі басқа да сөздермен туыс, мысалы, көне ағылшын тіліндегі wōð («дыбыс, шу; дауыс, ән»), көне жоғары неміс тіліндегі wuot («қозғырыс, күшті толқыныс») және орта голланд тіліндегі woet («ашу, құмарлық»). Óðr этимологиялық тұрғыдан көне скандинавиялық теоним Óðinn-мен де байланысты, ол өз кезегінде *wōđa түбірінен және *naz («иесі») жұрнағынан құралған. Филолог Ян де Врис көне скандинавиялық құдайлар Óðinn мен Óðr бастапқыда байланысты болған (Ullr–Ullinn жұптығы сияқты), Óðr (*wōđaz) есімнің көне түрі және Óðinn (*wōđa naz) есімінің бастапқы көзі болған деп санайды. Ол сондай-ақ, ашу құдайы Óðr–Óðinn, Варуна мен Митра арасындағы қарама-қарсылық сияқты, даналық және сұлулық құдайы Ullr–Ullinn-ге қарсы тұрғанын айтты. *wōđaz сөзінің түбірі *uoh₂ tós Proto Germanic сөзіне дейін жетеді, ол Proto Celtic тілдерімен байланысты, мысалы, [[Vates («көруші, болжаушы») (галдық wāteis, көне ирланд тіліндегі fáith «пайғамбар» сөздерімен салыстырыңыз) және wātus («болжам жасау, поэтикалық шабыт») (көне ирланд тіліндегі fáth «пайғамбарлық даналық, нақыл сөздер», ескі уэльс тіліндегі guaut «пайғамбарлық өлең, мақтау») сөздерімен байланысты. Кейбір ғалымдардың пікірінше, латын сөзі vātēs («пайғамбар, көруші») галли тілінен келген келт сөзі болуы мүмкін, бұл *uoh₂ tós ~ *ueh₂ tus («құдайдан шабыттанған») сөзін герман және келт тілдеріне ортақ діни термин етіп, оны ертерек Proto Indo European (PIE) тілінен мұраға алған сөз емес етеді. Егер қарыз алу мүмкіндігі жоқ болса, PIE этимоны *(H)ueh₂ tis («пайғамбар, көруші») расталған герман, келт және латын формаларының ортақ атасы ретінде қарастыруға болады.

Поэтикалық Эдда

Одр Поэтикалық Эдданың «Völuspá» өлеңінің 25-ші шумағында еске алынады. Атауы Фрейяның басты құдайына қатысты кенингте кездеседі; «Одтың қызы» (Ежелгі норвег тілінде «Óðs mey gefna»), бұл оның құдаймен байланысын көрсетеді. «Hyndluljóð» өлеңінің 47-ші шумағында Œdi есімді бір тұлға туралы айтылады. Онда Гиндла Фрейяны «әрқашан құштарлықпен» Œdi-ге қашқандығы үшін мазақтайды. Ғалым Каролин Ларрингтон Œdi-дің кім екені белгісіз екенін айтады; бұл жай ғана Одр болуы мүмкін, немесе бұл тұлға Фрейяның тағы бір жақыны болуы да мүмкін деген болжам бар. Ғалым Джон Линдоу бұл сілтемені «тыйымды» деп сипаттайды, себебі Гиндла айтқан жағдайға қатысты қосымша мәлімет берілмеген. Ғалым Бритт Мари Нэсстрём бұл сілтеме Одрға қатысты емес, Софус Бугге жасаған түзетулердің нәтижесі екенін, ал бұл шумақ Фрейяның құштарлығын ғана көрсететінін айтады. Нэсстрём: «Мүмкін, он тоғызыншы ғасырдың филологтары романтикалық көзқарастарына беріліп, жаңылып қалған шығар», – деп түсіндіреді.

Эдда прозасы

Гилфагиннинг (Gylfaginning) атты кітаптың 35-тарауында жоғары дәрежелі тұлға Фрейя құдайының "Одр есімді біреуге үйленгенін" айтады. Олардың екеуінен Хносс есімді қыз дүниеге келеді және бұл қыз өте әдемі болғандықтан, "хноссир" (яғни "асыл заттар") термині оның атынан туындап, "сұлу және құнды" нәрселерге қолданылады. Ол, Одр ұзақ мерзімге саяхатқа шығатынын, ал Фрейя қызыл алтыннан жасалған жасқа ие болып, мұңайып қалатынын қосты. Дегенмен, Фрейя Одрды іздеу үшін "жат елдерге" саяхаттайтын, сондықтан оның көптеген есімдері болған. Гилфагиннингтің 36-тарауында Вёлуспадан Одрды еске алатын шумақ келтірілген. Прозалық Эдданың 20-тарауында Фрейя құдайының поэтикалық есімдері, соның ішінде "Одрдың әйелі" тізімделген. 36-тарауда прозалық әңгімеде, ақын Эйнар Скуласонның еңбегінен алынған үзіндіде Фрейя Одрдың әйелі ("Одрдың жанындағы") деп көрсетілген. Сол үзінді 49-тарауда да кездеседі. 75-тарауда Одр Прозалық Эддада соңғы рет еске алынады, онда Фрейя Одр үшін "алтын жас төккені" айтылады.

Геймскрингла

Heimskringla кітабының Ynglinga saga 1-тарауында Снорри Стурлусон екеуі туралы мифтік түсіндірме беріп, Фрейяның Одр есімді күйеуі, Хносс және Герсеми есімді екі қызы болғанын, олардың осылай сұлу болғандықтан, олардың есімдері "біздің ең бағалы нәрселерімізге" берілгенін айтады (екеуінің де есімдері тікелей "зергерлік бұйым" дегенді білдіреді).

Теориялар

Фрейяның күйеуінің аты Одр «Völuspá» поэмасының 25-ші шумағында айқын көрінеді, онда «Óðs mey» алыптарға сыйланған деп айтылады. Эдда поэзиясында оның осы атпен басқа ештеңесі айтылмайды. «Gylfaginning» кітабында Снорри Одрдің көптеген елдерге саяхаттағанын және Фрейя оны жақсылап іздегенін, келе жатып жылағанын қысқаша баяндайды. Одрдің скандинав мифологиясындағы Эсирлердің басшысы Одинмен (Ескі скандинав тілінде: Óðinn) байланысты екені жиі айтылады, себебі екі есімнің де этимологиялық ұқсастығы бар (Линдоу тілдік байланыстың Улл мен Уллинге ұқсас екенін айтады – олар көбінесе бір құдайдың басқаша атауы деп есептеледі), сондай-ақ екеуінің де ұзақ сапарға шыққандығы туралы айтылады. Бірақ Линдоу Снорри оларды ешқашан шатастырмауға тырысқанын атап көрсетеді. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсон Ванир культінің Скандинавия христиандығына өткен кезде скандинав дінсіздігінің соңғы күндерінде Эсир культіне әсер еткен болуы мүмкін екенін болжайды, бұл скандинав мифологиясындағы Одр бейнесіне әкелген болуы мүмкін, оны ол «Одиннің ерекше көрінісі» деп атайды. Ғалым Рудольф Симек Одрдің 11-ғасырдың скальді Эйнарр Скуласонның («Skáldskaparmál» кітабында) және «Poetic Edda» поэмаларының «Völuspá» мен «Hyndluljóð» шығармаларында қолданылған кенингте пайда болғандықтан, ол кейінірек ойлап табылған емес екенін айтады. Симек «Одрды Одинмен теңестіру ең қарапайым түсіндірме» дейді, олардың есімдерінің ұқсастығын (және Улл/Уллинге ұқсастықпен келіседі), ұзақ уақыт жоғалып кеткенін (оларды Одиннің «Gesta Danorum» кітабындағы жер аударуымен салыстырады) және Одрдың Фрейяға үйленгенін атап өтеді. Симек бұл ұқсастықтар болғанымен, оған қарсы дәлелдер де бар екенін, мысалы, «Фрейяның Один үшін жылағаны мен оны іздеуі түсініксіз», және «Хносс олардың жалғыз баласы ретінде аталуы таңғажайып, мысалы, Бальдр неге есімдері айтылмаған?» дейді. Симек бұл мәселелердің кейде өте әртүрлі түсіндірмелерге әкелгенін атап өтеді: Софус Бугге мен Хьяльмар Фальк Одрда грек құдайы Адонистің көрінісін көрді, Рудольф Муч құдай Аттистің көрінісін көрді, ал Ли Холландер Снорридің «Edda» прозасындағы Одр мен Фрейя туралы әңгімесінде Амор мен Психе туралы халық ертегісінің көрінісін болжайды. Гранди Фригг пен Фрейяның бір құдайдан шықпағанын айтады. Егер олар бір құдайдан шықпаса, Гранди Фрейя мен Одр арасындағы қарым-қатынасты түсіндіру мәселесі маңызды болады, бұл Фригг пен Фрейяның ортақ атадан шыққандығын қолдайтын ең күшті аргументтердің бірі. Гранди герман халықтарының кейде көп әйел алуды қабылдағанын сирек айтатынын атап өтеді және Тациттың біздің заманымыздан бұрынғы 1-ғасырдағы «Germania» еңбегінің 18-тарауында Тацит моногамияның герман қоғамында өте сирек ерекшеліктері бар екенін, бірақ «жоғары туғандық үшін» көп әйел алуға белсенді түрде ұмтылатындар бар екенін жазады. Гранди мұны меровингтер мен каролингтер арасындағы көп әйелділік некелер туралы мәліметтермен салыстырып, мұндай қатынастарды тыйым салатын жалғыз германдық заң кодексі вестготтардың заң кодексі екенін, сондай-ақ көп әйелділік некелер скандинавиялық дереккөздерде сирек кездесетінін, бірақ Норвегияның Харальд I-і бір уақытта жеті әйелге үйленгенін атап өтеді. Гранди «құдайлар өздеріне табынған халықтың әлеуметтік нормаларын бейнелеуге бейім» болғандықтан, Один/Одр бастапқыда «Фригг пен Фрейяға бірдей қуаныш сыйлай алған» болуы мүмкін деген қорытындыға келеді. Гранди уақыт өте келе викинг дәуірінде және Солтүстік германдық аумақтарды христиандыққа айналдыру кезінде көп әйелділік некелер азайғанын, нәтижесінде мұндай қарым-қатынас құдайлар бейнесінде оңай көрінбейтінін айтады.