Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеуге жарамды жеміс – Rubus туысына жататын құлпынайдың әртүрлі түрлері.
Edible fruit
the various species of raspberry in the plant genus Rubus
Құлпынай – гүлшаңқан тұқымдасының Rubus туысына жататын көптеген өсімдіктердің жеуге жарамды жемісі, олардың көпшілігі Idaeobatus кіші туысына жатады. Бұл атау сонымен қатар өсімдіктердің өзіне де қолданылады. Құлпынай көп жылдық, ағаш тәрізді сабақтары бар. 2021 жылы әлемдегі құлпынай өндірісі 886 538 тоннаны құрады, оның 22 пайызы Ресейде өндірілді. Құлпынай Солтүстік Еуропа және Солтүстік Америкада өсіріледі және оны түрліше жейді, оның ішінде жемістің өзін, сондай-ақ консервілер, торттар, мұзжұмсақ және ликерлерде пайдаланады. Ол С витамині, марганец және талшықтардың мол көзі болып табылады.
The raspberry is the edible fruit of a multitude of plant species in the genus Rubus of the rose family, most of which are in the subgenus Idaeobatus. The name also applies to these plants themselves. Raspberries are perennial with woody stems. World production of raspberries in 2021 was 886,538 tonnes, led by Russia with 22% of the total. Raspberries are cultivated across northern Europe and North America and are eaten in various ways, including as whole fruit and in preserves, cakes, ice cream, and liqueurs. They are a rich source of vitamin C, manganese, and dietary fiber.
Сипаттама
Рамазан – бір гүлдің көптеген жеке-жеке тораптарынан (аналық гүлінен) дамитын жиынтық жеміс. Рамазанды қаражанбас туысқандарынан ерекшелейтін нәрсе – торсы (қабылдағышы немесе сабағы) жемістің ілесіп (яғни, бірге қалады) шығуы. Қаражанбас жинайтын кезде торсы жеміске бекініп қалады. Ал рамазанды жинағанда торсы өсімдікте қалып, рамазан жемісінде қуыс орталық қалдырады. Рамазан жаңа жеміс нарығы үшін және жеке тез мұздатылған (IQF) жеміс, пюре, шырын немесе рамазан пірісі сияқты әртүрлі азық-түлік өнімдерінде қолданылатын құрғақ жеміс түрінде коммерциялық өңдеу үшін өсіріледі. Рамазанның жақсы өсуі үшін оған жеткілікті күн сәулесі мен су қажет. Рамазан 6 мен 7 аралығындағы pH деңгейі бар, суды ұстап тұруға көмектесетін көптеген органикалық заттарға толы, жақсы дренаждалған топырақта жақсы өседі. Ылғал маңызды болғанымен, ылғалды және ауыр топырақ немесе артық суару қызыл рамазанға ең қауіпті зиянкес – Phytophthora тамыр шіруіне әкелуі мүмкін. Орташа ылғалды, қоңыржай аймақтарда өсірілетін рамазанды өсіру оңай, бірақ оны кеспесе, тез тарап кетеді. Рамазан көбінесе құстардың нәжісімен таратылатын бақшадағы бұта ретінде кездеседі. Бір рамазан жемісі шамамен 100 друпелеттен тұрады, олардың әрқайсысы шырынды қабықшадан және бір орталық тұқымнан құралған. Бір рамазан бұтасынан жылына жүздеген жеміс алуға болады.
A raspberry is an aggregate fruit, developing from the numerous distinct carpels of a single flower. What distinguishes the raspberry from its blackberry relatives is whether or not the torus (receptacle or stem) "picks with" (i. e., stays with) the fruit. When picking a blackberry fruit, the torus stays with the fruit. With a raspberry, the torus remains on the plant, leaving a hollow core in the raspberry fruit. Raspberries are grown for the fresh fruit market and for commercial processing into individually quick frozen (IQF) fruit, purée, juice, or dried fruit used in a variety of grocery products such as raspberry pie. Raspberries need ample sun and water for optimal development. Raspberries thrive in well drained soil with a pH between 6 and 7 with ample organic matter to assist in retaining water. While moisture is essential, wet and heavy soils or excess irrigation can bring on Phytophthora root rot, which is one of the most serious pest problems facing the red raspberry. As a cultivated plant in moist, temperate regions, it is easy to grow and tends to spread unless pruned. Escaped raspberries frequently appear as garden weeds, spread by seeds found in bird droppings. An individual raspberry weighs and is made up of around 100 drupelets, each of which consists of a juicy pulp and a single central seed. A raspberry bush can yield several hundred berries a year.
Этимология
Малина өз атын "распиза" ("тұйық қызыл шарап") (15 ғасырдың ортасы) деген сөзден алады, бұл англо-латынша vinum raspeys немесе германдық "распиза" ("тұмсық") деген мағынаны білдіретін raspoie сөзінен туындаған. Атының шығуына оның бетінің дөңгелек еместігі, тікенділігі әсер еткен болуы мүмкін, бұл көне ағылшын тіліндегі "rasp" немесе "rough berry" ("дөңгелек емес жидек") сөзімен байланысты. Гүлдер бал аралары және басқа да тозаңдаушылар үшін маңызды нектар көзі болып табылады. Малина өте тез өседі және жергілікті жерлерде жабайылануы мүмкін. Олар тамырдан шығатын жаңа өршіктер (сосальщиктер) арқылы көбейеді, олар топырақ астындағы тамырлар мен жеке өсімдіктерге айналады. Олар негізгі өсімдіктен біршама қашықтықта жаңа өршіктер шығара алады. Осы себепті малина жақсы таралады және бақылаусыз қалған жағдайда бақтарды жаба алады. Малина көбінесе кесінділер арқылы көбейтіледі және ылғалды топырақта тез тамыр жасайды. Жемістің пісуі оның ыдысынан оңай ажыратылғанда және түсі (түрі мен сорты бойынша) қызыл, қара, күлгін немесе алтын сарыға айналғанда анықталады. Осы кезде жемістер ең тәтті және піскен болады. Жоғары туннельді бұталар күздің соңы мен көктемнің басында жетіспейтін өнімді толықтыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жоғары туннельдер флориканды малинаның қыстауын, олар басқа жағдайларда тіршілікке келмейтін климатта мүмкін етеді. Туннельдерде өсімдіктер әдетте туннель құрылысына дейін жақын аралықта орналастырылады.
Raspberry derives its name from raspise, "a sweet rose colored wine" (mid 15th century), from the Anglo Latin vinum raspeys, or from raspoie, meaning "thicket", of Germanic origin. The name may have been influenced by its appearance as having a rough surface, related to the Old English rasp or "rough berry". The flowers can be a major nectar source for honeybees and other pollinators. Raspberries are vigorous and can be locally invasive. They propagate using basal shoots (also known as suckers), extended underground shoots that develop roots and individual plants. They can sucker new canes some distance from the main plant. For this reason, raspberries spread well, and can take over gardens if left unchecked. Raspberries are often propagated using cuttings, and will root readily in moist soil conditions. The fruit is harvested when it comes off the receptacle easily and has turned a deep color (red, black, purple, or golden yellow, depending on the species and cultivar). This is when the fruits are ripest and sweetest. High tunnel bramble production offers the opportunity to bridge gaps in availability during late fall and late spring. Furthermore, high tunnels allow less hardy floricane fruiting raspberries to overwinter in climates where they would not otherwise survive. In the tunnel plants are established at close spacing usually prior to tunnel construction.
Негізгі тұқымдар
Малина – әлемнің барлық орташа белдеулі аймақтарында кеңінен өсірілетін маңызды коммерциялық жеміс дақылы. Көптеген қазіргі заманғы маңызды қызыл малина сорттары R. idaeus және R. strigosus арасындағы будандасудан шыққан. Кейбір ботаниктер еуразиялық және американдық қызыл малиналарын бір ғана циркумбореалды түрге жатқызады, Rubus idaeus, ал еуропалық өсімдіктер R. idaeus subsp. idaeus немесе R. idaeus var. idaeus, ал Солтүстік Американың туған жерлік қызыл малиналары R. idaeus subsp. strigosus немесе R. idaeus var. strigosus деп жіктеледі. Жақындағы селекциялық жұмыстар тік өсетін, тіреуге мұқтаж болмайтын, қантарсыз сорттарды жасауға әкелді. Қара малина, Rubus occidentalis, де өсіріледі, ол жаңа және мұздатылған жемістермен, сондай-ақ джемдер, консервілер және басқа да өнімдермен қамтамасыз етеді, бәрі де осы түрге тән ерекше дәммен. Қызғылт малина қызыл және қара малинаны бау-бақшада будандастыру арқылы алынған, сонымен қатар Американың қызыл және қара малиналары табиғи түрде өсетін бірнеше жерлерде (мысалы, Вермонт штатында) кездеседі. Қызғылт жемісті малинаны коммерциялық өндіру сирек. Көк малина – Канаданың Онтарио провинциясының Принс-Эдвард округінде 'Колумбия' сортына (R. strigosus және R. occidentalis гибриді, қызғылт малина) қолданылатын жергілікті атау. Көк малина ақ қабықты малина, R. leucodermis-ті де білдіре алады. Мұндай өсімдіктердің жемістері алтын малина немесе сары малина деп аталады; сыртқы түріне қарамастан, олар тиісті түрлерінің (қызыл немесе қара) ерекше дәмін сақтайды. АҚШ-тың шығысында сатылатын көптеген ақшыл жемісті малиналар қызыл малинаның туындылары болып табылады. Қара малинаның сары жемісті түрлері кейде үй бақшаларында өсіріледі. Қызыл малина Rubus туысының басқа да субгенустарындағы түрлі түрлермен будандастырылды, нәтижесінде бірнеше гибридтер пайда болды, алғашқысы логанберри болды. Кейінгі маңызды гибридтерге оллалиберри, бойзенберри, марионберри және тайберри жатады; бәрі де көп буынды гибридтер. Сонымен қатар, танымал қызыл малина мен Азияның Rubus түрлерінің арасында да гибридтеуге қол жеткізілді.
Raspberries are an important commercial fruit crop, widely grown in all temperate regions of the world. Many of the most important modern commercial red raspberry cultivars derive from hybrids between R. idaeus and R. strigosus. Some botanists consider the Eurasian and American red raspberries to belong to a single, circumboreal species, Rubus idaeus, with the European plants then classified as either R. idaeus subsp. idaeus or R. idaeus var. idaeus, and the native North American red raspberries classified as either R. idaeus subsp. strigosus, or R. idaeus var. strigosus. Recent breeding has resulted in cultivars that are thornless and more strongly upright, not needing staking. The black raspberry, Rubus occidentalis, is also cultivated, providing both fresh and frozen fruit, as well as jams, preserves, and other products, all with that species' distinctive flavor. Purple raspberries have been produced by horticultural hybridization of red and black raspberries, and have also been found in the wild in a few places (for example, in Vermont) where the American red and the black raspberries both grow naturally. Commercial production of purple fruited raspberries is rare. Blue raspberry is a local name used in Prince Edward County, Ontario, Canada, for the cultivar 'Columbian', a hybrid (purple raspberry) of R. strigosus and R. occidentalis. Blue raspberry can also refer to the whitebark raspberry, R. leucodermis. Fruits from such plants are called golden raspberries or yellow raspberries; despite their similar appearance, they retain the distinctive flavor of their respective species (red or black). Most pale fruited raspberries commercially sold in the eastern United States are derivatives of red raspberries. Yellow fruited variants of the black raspberry are sometimes grown in home gardens. Red raspberries have also been crossed with various species in other subgenera of the genus Rubus, resulting in a number of hybrids, the first of which was the loganberry. Later notable hybrids include the olallieberry, boysenberry, marionberry, and tayberry; all are multi generational hybrids. Hybridization between the familiar cultivated red raspberries and a few Asiatic species of Rubus has also been achieved.
Таңдалған тұқымдар
Көптеген раушан сорттары таңдалған. Кәсіптік және жеке өсіру үшін екі түрлі раушан қолжетімді: жазғы түсетін түрі жаздың ортасында салыстырмалы түрде қысқа мерзімде екінші жылдық өркендерде (флорикандарда) көптеген жемістер береді, ал қос немесе "күздік" өсімдіктер, олар жаздың соңында және күзде бірінші жылдық өркендерде (примокандарда) да жеміс береді, сондай-ақ екінші жылдық өркендерде жазғы өнім береді. (AGM) белгісі қойылғандары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбегі сыйлығын алған.
Numerous raspberry cultivars have been selected. Two types of raspberry are available for commercial and domestic cultivation; the summer bearing type produces an abundance of fruit on second year canes (floricanes) within a relatively short period in midsummer, and double or "everbearing" plants, which also bear some fruit on first year canes (primocanes) in the late summer and fall, as well as the summer crop on second year canes. Those marked (AGM) have gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Жануарлар
Малина, шафалды сияқты жоғары қанттылығы бар өсімдіктермен бірге, жапон қоңызы үшін ең басты нысана болып табылады, ол осы көздерге негізгі тамақ ретінде көп жүйенеді. Жапон қоңыздарының ашкөз тамақтану әдеттері малина өсімдіктеріне тікелей қауіп төндіріп қана қоймай, сонымен қатар түрлі өсімдік ауруларын тарату қаупін де арттырады. Бұл екі жақты әсер ауыл шаруашылығы өнімділігін айтарлықтай төмендетуі мүмкін, сондықтан малина өсірушілер үшін жапон қоңызынан болатын зиянды азайту мақсатында тиімді жәндіктерге қарсы күресу стратегияларын қолдану өте маңызды.
Raspberries, among other plants with high sugar content like peaches, are prime targets for the Japanese beetle, which relies heavily on these sources as its main food resource. The voracious feeding habits of Japanese beetles not only pose a direct threat to raspberry plants but also increase the risk of transmitting various plant diseases. This dual impact can significantly undermine agricultural productivity, making it crucial for raspberry growers to implement effective pest management strategies to mitigate the damage caused by Japanese beetle infestations.
Аурулар мен зиянкестер
Кейде малинаны кейбір лепидоптерлердің (көбелектер мен молықтардың) личинкалары жейді. Бірақ одан да қауіптісі – Еуропада малина қоңызы және Солтүстік Америкада малина жеміс құрты, олардың личинкалары малинаға зиян келтіруі мүмкін. Ботрит cinerea, немесе сұр шіліктің саңырауқұлағы, ылғалды жағдайда малина және басқа да жұмсақ жемістерде жиі кездесетін жұқпалы ауру. Ол малинаның үстінде сұр түсті шілік ретінде көрінеді, әсіресе, көкшілген жемістерге зиянды, себебі ол споралардың енуіне оңай мүмкіндік жасайды. Малина өсімдіктерін бұрын картоп, помидор, бұрыш, баклажан немесе пияз өсірілген жерге топырақты алдын ала дезинфекцияламай отырғызуға болмайды. Бұл дақылдар Verticillium қурауы ауруының қонақтары болып табылады, бұл саңырауқұлақ көп жылдар бойы топырақта сақталып, малина егінін зақымдауы мүмкін.
Raspberries are sometimes eaten by the larvae of some Lepidoptera species (butterflies and moths). More serious are the raspberry beetle (in Europe) and the raspberry fruitworm (in North America), whose larvae can damage raspberries. Botrytis cinerea, or gray mold, is a common fungal infection of raspberries and other soft fruit under wet conditions. It is seen as a gray mold growing on the raspberries, and particularly affects fruit which are bruised, as it provides an easy entrance point for the spores. Raspberry plants should not be planted where potatoes, tomatoes, peppers, eggplants, or bulbs have previously been grown, without prior fumigation of the soil. These crops are hosts for the disease Verticillium wilt, a fungus that can stay in the soil for many years and can infest the raspberry crop.
Өндіріс
2022 жылы әлемдегі раушан өндірісі 947 852 тоннаны құрады, оның 22 пайызы Ресейде өндірілді (кесте). Басқа да ірі өндіруші елдер қатарында Мексика, Сербия, Польша және АҚШ бар.
In 2022, world production of raspberries was 947,852 tonnes, led by Russia with 22% of the world total (table). Other major producers were Mexico, Serbia, Poland, and the United States.
Фитохимиялық заттар
Рассбери құрамында фитохимиялық заттар бар, мысалы, антоцианин пигменттері, эллаг қышқылы, эллагитаниндер, кверцетин, галл қышқылы, цианидиндер, пеларгонидиндер, катехиндер, кемпферол және салицил қышқылы. Сары рассбери және басқа да ашық түсті жемістерде антоцианин мөлшері төмен. Рассбери құрамындағы заттар адам денсаулығына тигізетін әсері мүмкіндігі бойынша алдын ала зерттеулер жүргізілуде.
Raspberries contain phytochemicals, such as anthocyanin pigments, ellagic acid, ellagitannins, quercetin, gallic acid, cyanidins, pelargonidins, catechins, kaempferol and salicylic acid. Yellow raspberries and others with pale colored fruits are lower in anthocyanin content. Raspberry compounds are under preliminary research for their potential to affect human health.
Жапырақтары
Рассбери жапырақтарын жаңа немесе кептірілген күйінде шөп шайларына пайдалануға болады, олар тартымды дәмімен ерекшеленеді. Халықтық және дәстүрлі медицинада рассбери жапырақтары кейбір емдеулерде қолданылады, алайда олардың емдік қасиеттерін ғылыми тұрғыдан дәлелдейтін нақты мәліметтер жоқ.
Raspberry leaves can be used fresh or dried in herbal teas, providing an astringent flavor. In herbal and traditional medicine, raspberry leaves are used for some remedies, although there is no scientifically valid evidence to support their medicinal use.