Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Велосипед тізбегі – педальдерден велосипедтің жетек дөңгелегіне күшті жеткізетін роликті тізбек, осы арқылы велосипед қозғалады. Көптеген велосипед тізбектері қарапайым көміртек немесе қорытпа болаттан жасалған, бірақ кейбіреулері тот баспау үшін немесе сыртқы түрі үшін никельмен қапталған.
Roller chain that transfers power from the pedals to the drive wheel of a bicycle
the drive chain on a bicycle
A bicycle chain is a roller chain that transfers power from the pedals to the drive wheel of a bicycle, thus propelling it. Most bicycle chains are made from plain carbon or alloy steel, but some are nickel plated to prevent rust, or simply for aesthetics.
Тарих
Бұрын велосипедтерде қолданылған ескірген тізбек дизайндары блок-тізбек, қашып өту тізбегі және Симпсон рычагты тізбегін қамтиды. Алғашқы тізбектер қарапайым, бұтақшасыз конструкцияда жасалған. Олардың сенімділік проблемалары болды және қазіргі заманғы тізбектерге қарағанда көбірек үйкеліс (және механикалық тиімділік жоғалту) байқалды. Осы шектеулерді ескере отырып, неміс "Диамант" велосипед компаниясының Невойт ағайындары 1898 жылы роликті тізбекті жасады, ол бұтақшаларды пайдаланады. Соңғы уақытта "бұтақшасыз роликті тізбек" дизайны бұтақшалы тізбектің орнын басып кетті. Бұл конструкция бұтақшаның тіреу бетін ішкі бүйірлік пластинаға біріктіреді, әр пластина бұтақшаның жартысын құрайды. Бұл тізбекті құрастыруға қажетті бөлшектердің санын азайтады және құнын төмендетіп, оны жасауды жеңілдетеді. Сондай-ақ, тізбек бүйірден икемдірек болады, бұл заманауи ауыстырғыш механизмдер үшін қажет, себебі тізбек сызығы барлық жағдайларда тік болмайды. Бірінші қатты бұталы роликтің патенін 1880 жылы "Ренольд Чейн" компаниясы тіркеді. Тізбектік жетегі бар велосипедтердің алғашқы мысалдары: 1869 жылғы Гильмо мен Мейер, 1879 жылғы Лоусон, 1884 жылғы МакКаммон, 1884 жылғы Старли Ровер және 1895 жылғы Даймант. Таза зертханалық жағдайда жүргізілген зерттеуде майлаудың тиімділікке елеулі әсер етпейтіні анықталды. Сұйық майлар тізбек буындарының ішіне терең сіңіп, оңай жылжымайды, бірақ жылдам кір тартады. "Құрғақ" майлар, көбінесе балауыз немесе тефлоннан тұрады, буланатын еріткіш арқылы жеткізіледі және қолдану кезінде таза болады. Тізбектің ұзақ қызмет етуі үшін басты ереже – лас тізбекті майламау, себебі бұл абразивті бөлшектерді роликтің ішіне жуады. Майлау алдында тізбекті тазалау қажет. Майлау құралы буындарға толық сіңгеннен кейін тізбекті құрғақ сүртіп тастау керек. Басқа бір тәсіл – тізбекті жиі ауыстыру (ол салыстырмалы түрде арзан); онда дұрыс күтімге аса мән берудің қажеті жоқ. Кейбір тұрмыстық велосипедтерде тізбекті толық қоршап тұратын қорғағыш қаптамалар болады, бұл тізбектің тозуын және күтімін азайтады. Жатқан велосипедтерде тізбек көбінесе түтіктер арқылы өткізіледі, бұл оның кір жинауын болдырмайды және велосипедшінің аяғын май мен кірден таза ұстайды.
Obsolete chain designs previously used on bicycles included the block chain, the skip link chain, and the Simpson lever chain. The first chains were of a simple, bushing less design. These had inherent reliability problems and a bit more friction (and mechanical efficiency losses) than modern chains. With these limitations in mind, the Nevoigt brothers, of the German Diamant Bicycle Company, designed the roller chain in 1898, which uses bushings. More recently, the "bushingless roller chain" design has superseded the bushed chain. This design incorporates the bearing surface of the bushing into the inner side plate, with each plate creating half of the bushing. This reduces the number of parts needed to assemble the chain and reduces cost. The chain is also more flexible sideways, which is needed for modern derailleur gearing, because the chainline is not always straight in all gear selections. The first solid bush roller patent was filed by the Renold Chain company in 1880. Early examples of chain driven bicycles include the 1869 Guillemot and Meyer, the 1879 Lawson, the 1884 McCammon, the 1884 Starley Rover, and the 1895 Diamant. The study, performed in a clean laboratory environment, found that efficiency was not greatly affected by the state of lubrication. Liquid lubricants penetrate to the inside of the links and are not easily displaced, but quickly attract dirt. "Dry" lubricants, often containing wax or Teflon, are transported by an evaporating solvent, and stay cleaner in use. The cardinal rule for long chain life is never to lubricate a dirty chain, as this washes abrasive particles into the rollers. Chains should be cleaned before lubrication. The chain should be wiped dry after the lubricant has had enough time to penetrate the links. An alternative approach is to change the (relatively cheap) chain very frequently; then proper care is less important. Some utility bicycles have fully enclosing chain guards, which virtually eliminate chain wear and maintenance. On recumbent bicycles the chain is often run through tubes to prevent it from picking up dirt, and to keep the cyclist's leg free from oil and dirt.
Алып тастау
Көптеген тік велосипедтерде тізбек оң жақ артқы үшбұрыш арқылы өтеді, ол оң жақ тізбек табаны мен орындық түтігімен құрылған. Сондықтан тізбекті ажырату қажет (немесе "бұзу"), егер үшбұрышты бөлу мүмкін болмаса (әдетте, орындық табаны). Тізбекті тізбек бөлгішпен немесе арнайы жалғауыш буынмен бұзуға болады. Арнайы жалғауыш буын, сондай-ақ жалғау буыны деп те аталады, тізбекті тазалау немесе ауыстыру үшін қарапайым құралдармен немесе тіпті құралсыз орнатуға немесе алып тастауға мүмкіндік береді.
On most upright bicycles, the chain loops through the right rear triangle made by the right chain stay and seat tube. Thus a chain must be separated, (or "broken" ) unless the triangle can be split (usually the seat stay). Chain can either be broken with a chain tool or at a master link. A master link, also known as a connecting link, allows the chain to be inserted or removed with simpler tools, or even no tools, for cleaning or replacement.
Тізбектің ұзындығы
Жаңа тізбектер әдетте тік велосипедтерге орнату үшін жеткілікті ұзындықта келеді. Жетек жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі үшін орнату алдында қажетті сандағы буындарды алып тастау керек. Тізбекті қысқарту үшін тізбек құралымен тізбек буындарын шығаруға болады, ал ұзарту үшін қосымша буындарды қосуға болады. Аудармалы берілістерде тізбек көбінесе ең үлкен алдыңғы тізбек шеңберіне және ең үлкен артқы тізбекке ауысқанда кедергісіз жұмыс істеуі үшін жеткілікті ұзын болуы керек, сонымен қатар ең кіші алдыңғы тізбек шеңберіне және ең кіші артқы тізбекке ауысқанда артқы аудармалы механизмнің барлық бос орынды алып тастауы тиіс. Бұл екі талапқа да тек артқы аудармалы механизм велосипедте қолданылатын беріліс диапазонымен үйлесімді болса ғана қол жеткізуге болады. Тізбекке түсетін күш пен тозудың салдарынан үлкен-үлкен және кіші-кіші берілістерді пайдалануға кеңінен кеңес берілмейді, бұл тәсіл "қос тізбектеу" деп аталады. Бір жылдамдықты велосипедтер мен кіріктірілген берілістерде тізбектің ұзындығы алдыңғы тізбек шеңбері мен артқы ступица арасындағы қашықтыққа және алдыңғы тізбек шеңберінің және артқы тізбектің өлшемдеріне сәйкес болуы керек. Мұндай велосипедтерде көбінесе көлденең түсірілімдер, жол аяқтамалары немесе артқы ступицадағы немесе төменгі қақпақтағы эксцентрикалық механизмдер сияқты шағын түзетулерге арналған механизмдер болады. Ерекше жағдайларда жартылай тізбек буыны қажет болуы мүмкін.
New chains usually come in a stock length, long enough for most upright bike applications. The appropriate number of links must be removed before installation in order for the drive train to function properly. The pin connecting links can be pushed out with a chain tool to shorten, and additional links may be added to lengthen. In the case of derailleur gears the chain is usually long enough so that it can be shifted onto the largest front chain ring and the largest rear sprocket without jamming, and not so long that, when shifted onto the smallest front chain ring and the smallest rear sprocket, the rear derailleur cannot take up all the slack. Meeting both these requirements is only possible if the rear derailleur is compatible with the gear range being used on the bike. It is broadly accepted as inadvisable to actually use the large/large and small/small gear combinations, a practice known as cross chaining, due to chain stress and wear. In the case of single speed bicycles and hub gears, the chain length must match the distance between crank and rear hub and the sizes of the front chain ring and rear sprocket. These bikes usually have some mechanism for small adjustments such as horizontal dropouts, track ends, or an eccentric mechanism in the rear hub or the bottom bracket. In extreme cases, a chain half link may be necessary.
Вариациялар
Салмағын азайту мақсатында, шынжырлар қуыс тістіктермен және сілтеулерде ойықтармен жасалған. Коррозияға қарсы тұру үшін шынжырлар тот баспайтын болаттан, ал салмақты азайту үшін титаннан да жасалған, бірақ олардың бағасы жоғары. Жақында түрлі-түрлі түсті шынжырлар танымал болды, және кемінде бір өндіруші электр велосипедтері үшін арнайы шынжыр модельін ұсынады.
In order to reduce weight, chains have been manufactured with hollow pins and with cut outs in the links. Chains have also been made of stainless steel for corrosion resistance and titanium for weight reduction, but they are expensive. A recent trend is chains of various colors, and at least one manufacturer offers a chain model specifically for electric bicycles.