Кіріспе

Жойылып кеткен түрлер немесе архаикалық адамдардың бір түрі – Homo ergaster – ерте плейстоценде Африкада өмір сүрген архаикалық адамдардың жойылған түрі немесе бір түрінің бөлігі. H. ergaster жеке түр болып табыла ма, әлде H. erectus-қа қосылуы керек пе деген мәселе палеоантропологияда әлі де шешілмеген даулы мәселе болып қана қоймай, жалғасып та келеді. Синонимизацияны жақтаушылар H. ergaster-ді әдетте «Африкалық Homo erectus» немесе «Homo erectus ergaster» деп атайды. Homo ergaster деген атау шамамен «еңбек ететін адам» деп аударылады, бұл түрдің ата-бабаларына қарағанда күрделірек құралдар қолданғандығын көрсетеді. H. ergaster-дің қазба қалдықтарының таралу аймағы негізінен 1,7 мен 1,4 миллион жылдар аралығын қамтиды, бірақ одан да кең уақыт аралығы болуы мүмкін. Шығыс және Оңтүстік Африканың әртүрлі аймақтарынан қазбалар табылып жатса да, H. ergaster-дің көп бөлігі Кениядағы Туркана көлінің жағалауында табылған. 1 миллион жылдан кейінгі африкалық қазбалардың кейбіреулері ұзақ мерзімді анатомиялық сабақтастықты көрсетеді, бірақ оларды H. ergaster-дің нақты үлгілері деп санауға болатыны әлі белгісіз. Хронотип ретінде H. ergaster Африкада Homo тұқымының жаңа тармақтары пайда болған 600 000 жылға дейін сақталған болуы мүмкін. H. ergaster-ді H. erectus-қа қосу керек деп санайтындар екеуінің арасындағы айырмашылықтар оларды жеке түрлерге бөлу үшін жеткіліксіз деп есептейді. Екі түрді де бөлек сақтауды жақтаушылар Африкалық қазбалар мен Азиялық H. erectus қазбалары арасындағы морфологиялық айырмашылықтарды, сондай-ақ ертедегі Homo эволюциясы H. ergaster сияқты түрлерді H. erectus-қа қосудан көрінетіннен гөрі күрделірек екенін атап көрсетеді. Сонымен қатар, H. ergaster деп саналатын үлгілер арасындағы морфологиялық айырмашылықтар H. ergaster өзі біртұтас түрді білдірмейді деген болжамға негіз болуы мүмкін. Олардың ең дұрыс жіктелуіне қарамастан, H. ergaster кейінірек H. erectus-та кездесетін белгілердің алғашқы нұсқаларын көрсетеді және осылайша Азиядағы кейінгі H. erectus популяцияларының тікелей ата-бабалары болуы мүмкін. Сонымен қатар, H. ergaster Еуропа мен Африкадағы кейінгі хомининдердің, мысалы қазіргі адамдар мен неандертальдықтардың да ата-бабасы болуы мүмкін. Бірнеше ерекшеліктер H. ergaster-ді австралопитектерден, сондай-ақ H. habilis сияқты Homo-ның ертерек және базальды түрлерінен ажыратады. Осы ерекшеліктердің арасында олардың дене массасының үлкендігі, салыстырмалы түрде ұзын аяқтары, міндетті түрде екі аяқты қозғалуы, салыстырмалы түрде кішкентай жақ сүйектері мен тістері (бұл диетадағы маңызды өзгерісті көрсетеді), сондай-ақ дене пропорциялары мен өмір салты бұрынғы және қазіргі хомининдерге қарағанда қазіргі адамдарға көбірек ұқсас. Осы белгілерді ескере отырып, кейбір зерттеушілер H. ergaster-ді Homo тұқымының ең ертедегі нағыз өкілі деп санайды. H. ergaster Африканың саваннасында өмір сүрді, бұл көптеген жаңа және ерекше мінез-құлықтардың қажеттілігін тудырған ерекше орта. Ертедегі Homo, қазіргі приматтар сияқты, жыртқыштардан қорғану үшін қарсы шабуыл тактикасын қолданған. H. ergaster кезінде бұл мінез-құлықтың нәтижесінде приматтар арасында бірінші болып аңшы-жинақшы мінез-құлық дамыған болуы мүмкін. H. ergaster ең ірі жыртқыш болды. H. ergaster-де алғаш пайда болған басқа мінез-құлықтарға еркектер мен әйелдердің азық іздеудегі рөлдерінің бөлінуі және нағыз моногамдық жұптық байланыстар жатады. H. ergaster сонымен қатар Ашеул индустриясының озық құралдарының пайда болуын көрсетеді, соның ішінде ең алғашқы қол балталары. Нақты дәлелдер жоқ болғанымен, H. ergaster отты басқаруды меңгерген алғашқы хоминин болуы мүмкін.

Зерттеу тарихы

Ерте және орта плейстоцендегі *Homo* жүйесі мен таксономиясы палеоантропологиядағы ең даулы мәселелердің бірі болып табылады. Ерте палеоантропологияда және 20 ғасырдың басында, *Homo sapiens* гоминидтер эволюциясының жалғыз тармағындағы біртіндеп болатын өзгерістердің соңғы нәтижесі деп есептелді. Ертедегі гомининдер мен қазіргі адамдар арасындағы көпір ретінде қарастырылған *H. erectus*, бастапқыда Азиядағы архаикалық адамдардың қазба қалдықтарын қамтуға тағайындалған болатын, бірақ уақыт өте келе, ол *Homo* тұқымдасының барлық уақыт кезеңін қамтитын кең ауқымдағы қазбаларды қамтыды. 20 ғасырдың соңынан бері *H. erectus* ішіндегі әртүрлілік кейбір ғалымдарды түрді анықтайтын белгілерге және оның құрамына күмән келтіруге мәжбүр етті. Мысалы, 2013 жылы палеоантрополог Ян Таттерсалл *H. erectus*-тің "көптеген әртүрлі морфологиялық белгілері бар" және "жұмыс істеуге қиын" қалдықтардан тұратынын айтып, оның дұрыстығына күмән келтірді. 1970 жылдары палеоантропологтар Ричард Лики мен Алан Уокер Түркана көлінің шығыс жағалауындағы Кениядағы қазбалы жерлерден гоминидтердің бірнеше қалдықтарын сипаттады. Ең маңызды табыстар екі жартылай бас сүйектері болды: KNM ER 3733 және KNM ER 3883, Кооби-Форада табылған. Лики мен Уокер бұл бас сүйектерін *H. erectus*-қа жатқызды, олардың ми көлемінің (848 және 803 см³ сәйкесінше) *H. erectus*-тің (950 см³) әлдеқайда жас үлгісімен салыстырылатынын атап өтті. Тағы бір маңызды қазба – Илеретте табылған және 1972 жылы KNM ER 992 белгісімен "белгісіз түрге жататын *Homo*" деп сипатталған жақ сүйегі. 1975 жылы палеоантропологтар Колин Гроувс пен Вратислав Мазак KNM ER 992-ні ерекше түрдің голотипі ретінде белгіледі және оны *Homo ergaster* деп атады. Атаудың мағынасы (ergaster – көне грекше ἐργαστήρ, ergastḗr, 'жұмыскер') шамамен "еңбек ететін адам" немесе "жұмыскер" деп аударылады. Гроувс пен Мазак сондай-ақ көптеген Кооби-Фора қазбаларын, мысалы KNM ER 803 (жартылай қаңқа және бірнеше оқшауланған тістер) осы түрге жатқызды, бірақ олардың диагнозында *H. erectus*-тің Азиядағы қазба қалдықтарымен салыстыру жүргізбеді, бұл кейінірек түрге қатысты таксономиялық шатасуға себеп болды. 1984 жылы кениялық археолог Камоя Кимеу Түркана көлінің батыс жағалауында жас еркек ретінде жорытқан (бірақ нақты жынысы анықталмаған) толыққандай дерлік қазбаны тапты. Бұл қазбаны 1985 жылы Лики мен Уокер, сондай-ақ палеоантропологтар Фрэнк Браун мен Джон Харрис KNM WT 15000 (халық арасында "Түркана жігіті" деп аталды) ретінде сипаттады. Олар толыққандай дерлік қаңқадан тұратын бұл қазбаның *H. erectus*-ті бейнелейтінін түсіндірді. "Түркана жігіті" – *H. ergaster/erectus*-тің толық сақталған алғашқы үлгісі және ертедегі *Homo* мен қазіргі адамдар арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды анықтауда маңызды рөл атқарады. 1992 жылы палеоантрополог Бернард Вуд "Түркана жігітін" *H. ergaster*-ге жатқызды. Бүгінде Африкада бұрын *H. erectus* деп саналған басқа да қазбалармен бірге, *H. ergaster*-ді жеке түр ретінде мойындайтындар оны *H. ergaster*-дің өкілі деп есептейді.

Жіктеу

H. ergaster ертеректегі және базальды түрлерінен оңай ажыратылады, атап айтқанда H. habilis және H. rudolfensis, оларды және олардың өмір салтын көрсететін бірқатар ерекшеліктер арқылы, бұл оларды ертеректегі және қазіргі хомининдерге қарағанда қазіргі адамдарға жақындатады. Туыстастарымен салыстырғанда, H. ergaster дене пропорциялары Homo тұқымдасының кейінгі өкілдеріне ұқсас, әсіресе салыстырмалы түрде ұзын аяқтары, олардың міндетті түрде екі аяқты болуын қамтамасыз еткен. H. ergaster тістері мен жақ сүйектері H. habilis және H. rudolfensis тістеріне қарағанда кішірек, бұл диетадағы маңызды өзгерісті көрсетеді. 1999 жылы палеоантропологтар Бернард Вуд пен Марк Коллард түрлерді Homo тұқымына жатқызудың дәстүрлі критерийлері кемшіліктері бар екенін және H. habilis және H. rudolfensis сияқты ерте және базальды түрлерді ата-бабалық австралопитектер ретінде қайта жіктеуге болады деп ұсынды. Олардың пікірінше, Homo тұқымының ең ертедегі өкілі H. ergaster болды. 1975 жылы жеке түр ретінде сипатталғаннан бері H. ergaster қазбаларының жіктелуі даулы болып келді. H. ergaster Лейки мен Уокер және Г. Филипп Райтмайр сияқты көптеген ықпалды зерттеушілер тарапынан дереу жоққа шығарылды, ол 1990 жылы H. erectus туралы еңбек жазды және одан әрі кеңейтілген және жан-жақты H. erectus тұжырымын ұсынды. Жалпы алғанда, H. erectus және H. ergaster құрамына кіретін қазбалар тобы жақын туысқан архаикалық адамдардың біркелкі жиынтығын көрсетеді. Сұрақ сонда, бұл қазбалар әртүрлі түрлердің таралуын көрсете ме, әлде шамамен екі миллион жыл ішінде бір түрдің өте өзгермелі және әртүрлі таралуын көрсете ме? Бұл ұзаққа созылған пікірталас әлі де шешілмеген, зерттеушілер әдетте H. erectus s. s. (sensu stricto) терминін Азиядағы H. erectus қазбаларын атау үшін, ал H. erectus s. l. (sensu lato) терминін H. ergaster, H. antecessor және H. heidelbergensis сияқты H. erectus-қа кіретін немесе кірмейтін басқа түрлердің қазбаларын атау үшін қолданады. Айқын себептерге байланысты, H. ergaster H. erectus-пен көптеген ерекшеліктерді бөліседі, мысалы, алға қарай шығып тұрған үлкен жақтар, үлкен маңдай жоталары және артқа шегінген маңдай. H. ergaster-дің көптеген ерекшеліктері кейіннен H. erectus-та кездесетін ерекшеліктердің бастапқы нұсқалары болып табылады, бұл екеуінің арасындағы айырмашылықтарды жасырады. Шығыс Африка мен Шығыс Азия қазбалары арасында көзге көрінбейтін, бірақ маңызды айырмашылықтар бар. Олардың арасында H. ergaster-дің біршама дөңгелек және жұқа қабырғалы бас сүйектері, ал Азиялық H. erectus-тің одан да үлкен маңдай жоталары мен беттері бар. Бұл мәселені одан да қиындатады, өйткені ол бір түрде қаншалықты ішкі айырмашылықтар болуы мүмкін, содан кейін оны бөлу қажет, бұл сұраққа нақты жауап жоқ. 2008 жылы антрополог Карен Л. Бааб H. erectus-тің әртүрлі түрлерінің, соның ішінде H. ergaster-ге жатқызылатын қазбаларды зерттеді, H. erectus-тің ішкі айырмашылықтары қазіргі адамдар мен шимпанзелерге қарағанда бір түр үшін күткеннен көп екенін анықтады, бірақ гориллалармен салыстырғанда бір түр үшін күтілетін диапазонға, тіпті орангутанмен салыстырғанда бір түр түрінің күтілетін диапазонына жақсы сәйкес келді (бұл ішінара гориллалар мен орангутандарда байқалатын үлкен жыныстық диморфизмге байланысты). Бааб H. erectus s. l. бір ғана, бірақ өзгермелі түр, уақыт пен географияға байланысты бірнеше кіші түр немесе географиялық жағынан таралған, бірақ тығыз байланысты бірнеше түр болуы мүмкін деген қорытынды жасады. 2015 жылы палеоантропологтар Дэвид Стрейт, Фредерик Грин және Джон Флигл H. ergaster-ді H. habilis, H. rudolfensis, H. erectus, H. heidelbergensis, H. neanderthalensis және H. sapiens-пен бірге Homo-ның жеті «көбіне танылған» түрінің бірі ретінде тізімдеді, H. floresiensis және H. antecessor сияқты басқа түрлердің аз танылғанын немесе жақсы зерттелмегенін атап өтті.

Қалдық материалдың өзгеруі

2013 жылы H. erectus немесе H. ergaster-ге жататын әртүрлі африкалық қазбаларды азиялық қазбалармен, әсіресе H. erectus-тың типтік үлгісімен салыстыра отырып, Иан Таттерсалл африкалық материалды H. ergaster деп атау, "Африкалық H. erectus" деп атаудан "қолданулы жақсарту" болды деген қорытындыға келді, себебі екі континенттен алынған материалды бір-бірінен ажырататын көптеген автоморфиялар болды. Тэттерсалл H. erectus атауын тек Шығыс Азия қазбалары үшін қолдануды дұрыс деп санайды, оның бұрын Африка мен Еуразиядан табылған адам қазбаларының бейімделу деңгейін белгілеу үшін қолданылғанын ескермейді. Tattersall H. ergaster материалы Homo тұқымдасының бір кладының қазбаларын көрсетеді деген тұжырымға келсе де, ол осы клада ішінде айтарлықтай әртүрлілік бар екенін анықтады; KNM ER 992 мандибуласы аймақтағы басқа қазбалармен, мысалы, Ольдувайдан OH 22 және Коуби Фордан KNM ER 3724 сияқты қазбалармен жақсы сәйкес келеді, бірақ міндетті түрде бас сүйегі материалдарымен, мысалы, KNM ER 3733 және KNM ER 3883 (олардың ешқайсысы жақ сүйегін сақтамағандықтан) немесе Түркана баласының мандибуласымен (оның тіс тістеуі айтарлықтай ерекшеленеді) сәйкес келмейді. H. ergaster-дің ең "танымал" қазбасы – KNM ER 3733 бас сүйегі, ол азиялық H. erectus-тан бірқатар ерекшеліктерімен ерекшеленеді, соның ішінде маңдай жоталары алға және жоғары қарай бағытталған, әрбір орбитаның үстінде жеке-жеке доға жасап тұрады және ми қабығы еніне қарағанда биік, бүйір қабырғалары қисық. KNM ER 3733, KNM ER 3883-тен де бірнеше ерекшеліктерімен ерекшеленеді, атап айтқанда KNM ER 3883 бас сүйегінің маңдай жоталарының жиектері өте қалың және сыртқа қарай, бірақ жоғары емес, төмен қарай сәл шығып тұрады. Екі бас сүйегі де Түркана баласының бас сүйегінен ажыратылады, оның жоғары орбиталық жиектерінде тек аздап қалыңдау бар, KNM ER 3883-тің тік қалыңдауы мен KNM ER 3733-тің агрессивті шығыңқылығы жоқ. Бұдан өзге, Түркана баласының беттік құрылымы басқа бас сүйектеріне қарағанда тар және ұзын, мұрын тесігі жоғарырақ және беттің жоғарғы бөлігі жазырақ. Бұл айырмашылықтар Түркана баласының 7-12 жастағы жетілмеген даму сатысында болуымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, KNM ER 3733 әйелдің бас сүйегі болған деп есептеледі (ал Түркана баласы әдетте еркек деп түсіндіріледі), яғни жыныстық диморфизм кейбір айырмашылықтарды түсіндіруі мүмкін. Түркана баласының бас сүйегі мен KNM ER 3733 және KNM ER 3883 арасындағы айырмашылықтар, сондай-ақ Түркана баласы мен KNM ER 992 арасындағы тіс тістеуінің айырмашылықтары кейбір ғалымдар, мысалы палеоантрополог Джеффри Х. Шварц, Түркана баласы мен H. ergaster материалының қалған бөлігі бірдей таксонды білдірмейді деп түсіндірді. Шварц сондай-ақ, табылған қазбалардың ешқайсысы H. erectus-ты көрсетпейтінін атап өтті, ол маңызды қайта қарауды қажет етеді деп санайды. 2000 жылы француз палеоантропологы Валери Зейтун KNM ER 3733 және KNM ER 3883 екі бөлек түрге жатқызылуы керек деп ұсынды, оларды H. kenyaensis (типтік үлгі KNM ER 3733) және H. okotensis (типтік үлгі KNM ER 3883) деп атады, бірақ бұл атаулар кең қолдау таппады.

Эволюция және уақыт аралығы

Көптеген адамдар оның шығу тегі Шығыс Африкадан болған деп есептесе де, H. ergaster-дің шығу тегі оның бұрынғы Homo және Australopithecus түрлерінен түбегейлі өзгешелігімен жасырын. Шығыс Африкада плейстоцен кезеңіне тән көптеген құралдар табылды, бірақ одан әрі қазбалар табылмаса, H. ergaster осы аймақта пайда болғанын толық анықтау мүмкін емес. H. ergaster бұрынғы Homo түрлерінен, ықтималда H. habilis-тен пайда болған деп саналады. H. ergaster популяциясы Африкадан тыс жерде олардың ұрпақтарының географиялық таралуы мен Шығыс Африкадағы құралдарға ұқсас құралдарға сүйеніп болжалады, бірақ түрдің қазба қалдықтары негізінен 1,8–1,7 миллион жыл бұрынғы Шығыс Африкадан табылды. Көбінесе олар Кениядағы Туркана көлінің жағалауынан табылған. Африкадағы H. erectus s. l. (яғни H. ergaster) ең көне белгілі үлгісі – DNH 134, Оңтүстік Африкадағы Дримолен палеокева жүйесінде табылған бас сүйек, оның жасы 2,04–1,95 миллион жылға бағаланады. Бұл бас сүйек сонымен қатар ең көне белгілі H. erectus s. l. үлгісі болып табылады, KNM ER 3733-ке айқын ұқсастықтар көрсетіп, ерте H. ergaster басқа гоминидтермен, мысалы, Paranthropus robustus және Australopithecus sediba-мен бірге өмір сүргенін көрсетеді. H. ergaster-дің жас үлгілері де бар; атап айтқанда, Туркана баласының жасы шамамен 1,56 миллион жылға бағаланады. Тіпті жас африкалық бас сүйектерінің бірнешеуі ұзақ мерзімді анатомиялық сабақтастықты көрсетеді, бірақ оларды H. ergaster үлгілері деп ресми түрде қарастыруға болатыны белгісіз; Олдувай шатқалындағы «Олдувай гоминиді 9» бас сүйегінің жасы шамамен 1,2–1,1 миллион жыл, сондай-ақ Буядан (Эритрея жағалауынан, 1 миллион жыл бұрын), Эфиопиядағы Бури формациясынан (1 миллионнан 780 000 жыл бұрын) және Кениядағы Ольоргесайлиден (970 000 мен 900 000 жыл бұрынғы жасқа ие) сынық бас сүйектері бар. Олдувай бас сүйегі Азияның H. erectus-ына ұқсас, бірақ қалғандары ертерек H. ergaster бас сүйектерінен шағын айырмашылықтарды ғана көрсетеді. Азиядағы H. erectus, сондай-ақ Еуропадағы (яғни H. heidelbergensis және H. neanderthalensis) және Африкадағы (H. sapiens) кейінгі гоминидтер – барлығы H. ergaster-ден тараған ұрпақтар. H. ergaster осы кейінгі Homo-ның ата-тегі болғандықтан, ол Африкада шамамен 600 000 жылға дейін сақталған болуы мүмкін, одан кейін мидің көлемі тез өсіп, H. heidelbergensis пайда болды.

Африкадан тыс жерлердегі кеңею

Дәстүр бойынша, H. erectus Африкадан Еуропа мен Азияға қоныстану үшін алғаш шыққан гоминид деп есептелді. Егер H. ergaster H. erectus-тан ерекшеленсе, онда бұл рөл H. ergaster-ге тиесілі болар еді. Еуропа мен Азияда алғашқы Homo қашан және қандай түрде пайда болғаны туралы нақты мәліметтер өте аз, себебі ерте плейстоценге жататын қазба гоминидтері екі құрлықта да сирек кездеседі. Сондықтан, H. ergaster (немесе "ерте H. erectus") кеңігені, сондай-ақ олардың кеңею жолы болжамдардан аспайды. Шығыс Азияда H. erectus қазбаларының табылуы, адам түрінің, көбінесе H. ergaster-дің, Африкадан 1 миллион жыл бұрын кеткенін көрсетеді. Тарихи тұрғысынан, олардың Африкадан шамамен 1,9–1,7 миллион жыл бұрын көшіп шыққандығы болжанып келді. Грузия мен Қытайдағы жаңа жаңалықтар осы мүмкін болатын мерзімді 2 миллион жылға дейін ықпалдастырып, H. ergaster Африкадан алғашқы гоминид болғанына күмән тудырады. Африкадан кетудің басты себебі, көбінесе, халықтың өсіп, ресурстық базасынан асып кетуі, соның салдарынан топтардың бөлініп, көршілес бос территорияларда қоныстануы болуы мүмкін. H. ergaster-дің физиологиялық ерекшеліктері мен жетілдірілген технологиясы оларға бұрын ешкім баспаған аумақтарға саяхаттап, қоныстануға мүмкіндік берген болуы керек. H. ergaster-дің Африкадан тыс кеңеюге ерекше қабілетті болды-жоқпы, әлі белгісіз. Австралопитектер 3 миллион жыл бұрын Африкадағы саванналарға кеңінен қоныстанған болуы мүмкін, және олардың H. ergaster-ден бұрын Азияның саванналарына кеңеюіне кедеріс жасайтын нақты себептер жоқ. Жалпы, гоминидтер континенттен Қызыл теңіздің оңтүстік жағынан немесе Ніл өзенінің аңғары арқылы көшіп шыққан деген болжам бар, бірақ ерте плейстоцендегі екі аймақтан да гоминидтердің қазба қалдықтары табылған жоқ. Африкадан тыс жердегі ең ерте Homo қазбалары – Грузиядағы Дманиси бас сүйектері (жасы 1,77–1,85 миллион жыл, ерте H. ergaster немесе жаңа таксон, H. georgicus-ты көрсетеді), Израильдегі Убеидиядан табылған үш кескіш (жасы 1,4–1 миллион жыл) және Ява адамының қазбалары (H. erectus erectus, бес мың шақырымнан астам қашықтықта). Азиялық H. erectus үлгілерінің (соның ішінде Ява адамының) мерзімі толыққанды анықталмаған, бірақ олардың барлығы 1,5 миллион жылға дейін жас болуы мүмкін. Убейдия сонымен қатар Африкадан тыс жердегі Ашеулдық құралдардың (H. ergaster-мен байланысты құрал индустриясының бірі) ең ерте нақты расталған орны болып табылады, онда табылған құралдар Шығыс Африкадағы ескірек құралдарға ұқсас. Азиядағы Homo-ның ең ерте қазбалық дәлелі – жоғарыда аталған Дманиси бас сүйектері, олар Африкадағы H. ergaster-мен көптеген белгілерін ортақтайды, бұл H. ergaster Африкадан 1,7–1,9 миллион жыл бұрын кеңіген болуы мүмкін екенін көрсетеді. H. ergaster-ге тән белгілерге қоса, Дманиси бас сүйектері басқа да көптеген белгілерге ие, олардың кейбіреулері H. habilis сияқты ертерек гоминидтердің белгілеріне ұқсас. Бұл жерде сақталған қол балталарының болмауы (әдетте H. ergaster-ге тән) гоминидтердің H. ergaster-ден бұрын Африкадан тараған болуы мүмкін екенін көрсетеді. D2700 (Дманиси бас сүйегі 3) әсіресе, ми қуысының кішкентай көлемі (600 см³), орта және жоғарғы бетінің пішіні және сыртқы мұрындың болмауы бойынша H. habilis-ке ұқсас. Дманисидегі бас сүйектерінің қосылысы H. ergaster (немесе H. erectus) анықтамасы H. habilis ретінде жіктелетін қазбаларды қамтуы керек немесе екі бөлек архаикалық адам түрінің Африкадан ерте кеткенін көрсетеді. Дманиси қазбаларымен қатар, Қытайдағы Лёсс платосында гоминидтер жасаған тас құралдар табылды, олардың жасы 2,12 миллион жылға жетеді, яғни гоминидтер осы уақытқа дейін Африкадан кеткен болуы керек. Тарихи тұрғысынан, басқа да гипотеза бар, онда Homo Азияда Африкадан көшіп келген ертерек ата-бабаларынан пайда болып, кейіннен Еуропаға қайта тарады, онда H. sapiens пайда болды. Бұл көзқарасты алғашқы H. erectus қазбаларын сипаттаған Эжен Дюбуа ұстады және ол Ява адамының қазбаларын гипотезаның дәлелі ретінде қарастырды. Африкада австралопитектер мен ертерек Homo-ның табылуы Homo-ның өзі Азияда пайда болмағанын көрсетсе де, H. erectus (немесе H. ergaster) Азияда пайда болып, кейін Африкаға қайта кеңейген деген идея кейде қайта жаңғырылып тұрады. Оны растау үшін жылдар бойы әртүрлі қазбалар табылды, соның ішінде Индонезиядан алынған үлкен жақ сүйектері австралопитектерге ұқсас деп танылды және Мегантроп деп аталды (қазіргі уақытта олардың туыс еместігі анықталды). 2003 жылы H. floresiensis табылды, ол H. habilis және Australopithecus анатомиясын еске түсіретін бастапқы аяқ және білезік анатомиясын сақтаған, бұл Азиядағы erectus-қа дейінгі гоминидтер туралы ұсыныстарға әкелді, бірақ H. erectus-тен салыстыруға болатын аяқ немесе білезік сүйектері жоқ. H. ergaster/H. erectus алғаш Азияда пайда болып, кейін Африкаға кеңейген деген идея ДНХ 134 бас сүйегінің шамамен 2 миллион жылға дейін датирленуімен әлсіретілді, бұл барлық белгілі H. ergaster/H. erectus қазбаларынан бұрынғы мерзімді көрсетеді.

Құрылымы мен сыртқы келбеті

H. ergaster-дің жақсы сақталған жалғыз бас сүйегінен басқа қалдықтары Туркана баласының қазбасынан табылды. Австралопитектерден өзгеше, Туркана баласының қолы тірі адамдардың қолындай, денесіне пропорционалды емес еді, ал ата-бабаларының конус тәрізді денесі тар жамбас үстінде домалақ кеудеге айналды, бұл қазіргі адамдарға ұқсас белгі. Туркана баласының тібізі (сіңірше сүйегі) қазіргі адамдардың тібізінен ұзын, бұл жүргенде тізесі көбірек иілуін көрсетеді. Туркана баласының жіңішке және ұзын дене бітімі H. ergaster-дің ыстық, құрғақ және маусымдық ортада өмір сүргенімен түсіндірілуі мүмкін. Денесінің жұқаруы дене көлемінің тері ауданынан тез кемуіне себеп болады, ал үлкен тері ауданы жылуды тиімді таратуға мүмкіндік береді. H. ergaster-дің өкілдері ата-бабаларынан әлдеқайда зор болған. Мысалы, әйгілі Австралопитек қазбасы Люси өмірінің соңында шамамен биік болса, Туркана баласы шамамен биік болған және ересек болғанда одан да биікке жетер еді. Ересек H. ergaster-дің бойы шамамен биіктіктен бастап, шамамен биіктікке дейін болған деп саналады. Ыстық және құрғақ климатқа бейімделгендіктен, H. ergaster шашы азырақ немесе мүлдем шашы жоқ теріге ие болған алғашқы адам түрі болуы мүмкін. Егер H. ergaster-дің денесі маймыл сияқты түкпен жабылған болса, терлеу (қазіргі адамдардың миын және денесін қызып кетуден сақтаудың негізгі тәсілі) соншалықты тиімді болмас еді. Терлеу түксіздіктің жалпыға қабылданған түсіндірмесі болғанымен, паразиттердің азаюы және жыныстық таңдау сияқты басқа да ұсыныстар бар. Австралопитектер мен ертерек Homo шаштарын жоғалтудың пайдалы белгісіне ие болу үшін жеткілікті қозғалмалы болмаған, ал H. ergaster ұзақ қашықтыққа саяхаттауға бейімделген және ата-бабаларына қарағанда төменгі биіктікте (ашық, ыстық саваннада) өмір сүрген. Австралопитектер әдетте суық және биік таулы жерлерде, түнгі температураның айтарлықтай төмендейтін және дене түгінің қажет болатын 1000–1600 м (3300–5200 фут) биіктікте мекендеген. Дегенмен, дене түгінің жоғалуы H. ergaster-ден бұрын да болуы мүмкін. Кез келген жойылып кеткен гоминидтерде тері іздері табылмаса да, адамның ата-бабалары 3 миллион жыл бұрын денесінен түктерін жоғалтуды бастаған болуы мүмкін. Адамның ата-бабалары 3 миллион жыл бұрын гориллалардан кикіреушілерді жұқтырған, ал горилланың кикіреушілерінен адамның кикіреушілерінің бөлінуі тек адамның ата-бабалары осы ерте кезеңде денесіндегі түктің көп бөлігін жоғалтқандықтан ғана мүмкін болды. Дене түгінің жоғалуы одан да кейінірек орын алған болуы мүмкін. Генетикалық талдаулар қараңғы теріні тудыратын меланокортин 1 рецепторының жоғары белсенділігі шамамен 1,2 миллион жыл бұрын болғанын көрсетеді. Бұл осы уақытқа дейін түксіздіктің дамуын көрсетеді, себебі денеде түк болмаса, тері зиянды ультракүлгін сәулелерге ұшырайды.

Бас сүйек пен бет

Қазіргі адамдармен салыстырғанда, H. ergaster-дің бет пішіні мен бас сүйегіндегі айырмашылықтар оңай көрінетін. Түркана Бойдың миы өлімінде толыққанды жетілген, бірақ оның көлемі (880 см³) H. habilis-те кездесетін ең жоғары көрсеткіштен 130 см³ артық, ал қазіргі адамдардың орташа көлемінен 500 см³ кем. H. habilis-тен 130 см³-ға үлкейгені, Түркана Бой мен H. ergaster-дің денесінің ірілігін ескерсек, күтілгеннен гөрі аз көрінеді. H. ergaster-дің барлық бас сүйектерін қарастырғанда, түрдің ми көлемі көбінесе 600 мен 910 см³ аралығында ауытқып, кейбір кішкентай мысалдарда 508–580 см³ көлемде болған. Миы қазіргі адамдардан кіші болғандықтан, H. ergaster-дің бас сүйегі көз ұяларының артында бірден тарылып (көз ұясынан кейінгі тарлу), ми сауыты ұзын және төмен болған. Түркана Бойдың маңдайы тегіс және артқа қарай шегінген, оның үстіндегі қас қауырсынымен бұрыштасқан. Түркана Бой мен австралопитектер мен H. habilis арасындағы айқын айырмашылық – олардың мұрны, ол қазіргі адамдар сияқты алға қарай ілгері шығып, мұрын тесіктері төмен қараған. Бұл сыртқы мұрын ыстық климатқа бейімделудің белгісі болуы мүмкін, себебі қазіргі адамдардың мұрындары әдетте дене температурасынан төмен болып, дем шығарғанда буланып кетпейтін ылғалды конденсаттайды. Түркана Бойдың беті қазіргі адамдарға қарағанда жоғарыдан төменге қарай ұзын болған, ал жақтары алға қарай ілгері шығып тұрған (прогнатизм). Жақтары мен тістері орташа австралопитек пен H. habilis-ке қарағанда кішірек болғанымен, қазіргі адамдардан әлдеқайда ірі болған. Жақтары тік төмен еңкейгендіктен, оларда подбородок болмауы мүмкін. Түркана Бойдың бас сүйегі мен бетінің жалпы құрылымы басқа H. ergaster бас сүйектерінде де байқалады, олар ірі және алға қарай шығыңқы беттерді, қас қауырсындарын, артқа шегінген маңдайларды, үлкен тістерді және ілгері шығып тұрған мұрын сүйектерін біріктіреді. Түркана Бойдың өмірі 12 жастан аспаса да, оның дене бітімі қазіргі 15 жастағы балаға ұқсас, ал миы қазіргі 1 жастағы баланың миымен салыстырылады. Қазіргі заманғы стандарттар бойынша, H. ergaster танымдық қабілеттері шектеулі болған, бірақ жаңа құралдардың табылуы олардың өз алдыңғыларынан ақылдырақ екенін көрсетеді.

Дене массасы және жыныстық диморфизм

H. ergaster ертедегі *Homo*, Австралопитек және Парантроп сияқты ертерек гомининдермен салыстырғанда айтарлықтай үлкен дене массасына ие болды. Австралопитектердің салмағы әдетте 29–48 кг (64–106 фунт) ал, *H. ergaster*-дің салмағы әдетте 52–63 кг (115–139 фунт) аралығында болды. Дене көлемінің ұлғаюы ашық саванна ортасында өмір сүрудің нәтижесі болуы мүмкін, себебі үлкен дене өлшемдері кеңірек диеталық мүмкіндіктерді, үлкен аумақтарда азық табуды, жылдамдықты және ірі жануарларды аулау қабілетін арттырады. Дене массасының артуы ата-аналардың балаларын үлкен жасқа және салмаққа дейін жеткізе алуына мүмкіндік берді. Жыныстық диморфизмнің төмендеуі тарихи түрде *H. ergaster* пен ертерек *Homo* және австралопитектер арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі ретінде жиі айтылғанмен, австралопитектер *H. ergaster*-ден немесе қазіргі адамдардан гөрі айқын жыныстық диморфизмге ие болғаны белгісіз. Скелеттік мәліметтер *H. ergaster*-дегі жыныстардың арасындағы өлшемдер қазіргі адамдардағыдан артық емес екенін көрсетеді, бірақ 2003 жылы палеоантропологтар Филип Л. Рено, Ричард С. Майндл, Мелани А. Макколлум және С. Оуэн Лавджойдың жүргізген зерттеуі осыған ұқсас жағдай ертеректегі *Australopithecus afarensis*-ке де тән екенін көрсетті. Жыныстық диморфизмді жойылған түрлерде өлшеу қиын, себебі қазбалардың жынысын анықтау көбінесе мүмкін емес. Тарихи тұрғыдан ғалымдар түрге жатқызылған қазба материалдарының ең шектік өлшемдері мен морфологиялық ерекшеліктері арасындағы айырмашылықты өлшеп, нәтижеде алынған арақатынасты еркек және әйел арасындағы орташа айырмашылыққа сәйкес деп есептеген.

Өсім және даму

Эфиопияның Гона қаласынан 1,8 миллион жыл бұрын табылған H. ergaster ересек әйелінің шанағының өлшемдері H. ergaster-дің максималды шақалай (туылғанға дейінгі) миы 315 см³ болатын балаларды тууға қабілетті болғанын көрсетеді, бұл ересек миының шамамен 30–50 % құрайды. Бұл көрсеткіш шимпанзелер (~40 %) мен қазіргі адамдар (28%) арасындағы аралық мәнге жатады. Ертедегі Homo-ның өсуі мен дамуы туралы қосымша қорытындыларды Можокерто баласынан жасауға болады, ол шамамен 1,4–1,5 миллион жыл бұрынғы, 1 жастағы Азиялық H. erectus-і. Оның миы ересек H. erectus миының шамамен 72–84 % мөлшерінде болды, бұл мидың өсу жолының қазіргі адамдарға қарағанда басқа ірі маймылдарға көбірек ұқсас екенін көрсетеді. Гона шанағы мен Можокерто баласы H. ergaster-дің шақалай (туылғанға дейінгі) өсуі қазіргі адамдарға ұқсас болғанын, бірақ туылғаннан кейінгі өсуі мен дамуы шимпанзелер мен қазіргі адамдар арасындағы аралық деңгейде болғанын көрсетеді. Жылдам даму қарқыны балалық шақтың ұзақтығы мен ата-анаға тәуелділіктің адам эволюциясының кейінгі кезеңінде, мүмкін неандертальдықтар мен қазіргі адамдардың соңғы ортақ ата-бабасында пайда болғанын көрсетеді. Жылдам даму жылдамдығы H. ergaster және H. erectus-тың күтілетін өмір сүру ұзақтығы кейінгі және қазіргі адамдарға қарағанда төмен болғандығын көрсетуі мүмкін.

Тамақ және энергетикалық

Көптеген адамдар H. ergaster-дің денесі мен миының көлемі оның ата-бабаларына қарағанда үлкен болғандықтан, оның тамақтану және энергия қажеттіліктерінің артқанын болжайды. 2002 жылы палеоантропологтар Лесли К. Айелло мен Джонатан К. К. Уэллс H. ergaster-дің орташа демалыстағы метаболизмінің талаптары Австралопитек afarensis-тен 39% жоғары, еркектерде 30% жоғары және әйелдерде 54% жоғары болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда, H. ergaster-дің дене пропорциялары салыстырмалы түрде кішкентай ішекті көрсетеді, яғни энергияға деген қажеттіліктері ертедегі гоминидтерден жоғары болмауы мүмкін. Себебі ертедегі маймылдардың (және австралопитектердің) ішегі үлкен және энергияны көп жұмсайтын, өйткені олар өсімдіктерді ферменттеу арқылы майды синтездеуге мұқтаж болды, ал H. ergaster алдыңғыларына қарағанда айтарлықтай көп жануар майын жеген болуы мүмкін. Бұл ми өсуіне көбірек энергияны жұмсауға мүмкіндік беріп, мидың көлемін ұлғайтқан, сонымен бірге бұрынғы түрлердің энергия қажеттіліктерін сақтап қалды. Егер олардың энергия қажеттіліктері артқан болса, H. ergaster австралопитектерге қарағанда әлдеқайда көп тамақ жеуге немесе сапасы жоғары тамақ жеуге мұқтаж болар еді. Егер олар австралопитектер сияқты тамақтанған болса, онда тамақтану уақыты қажетті қосымша калорияларға пропорционал түрде күрт ұлғаятын, бұл H. ergaster демалуға, әлеуметтік қарым-қатынас жасауға және саяхаттауға жұмсалатын уақытты қысқартатын. Бұл мүмкін болса да, оның ықтималдығы төмен деп есептеледі, әсіресе H. ergaster-дің жауырықтары мен тістері австралопитектерге қарағанда кішірек болғандықтан, бұл талшықты және шайнау қиын тағамдардан бас тартуды білдіреді. Энергияға деген қажеттілігінен басқа, H. ergaster-дің кішкентай ішегі оңай қорытылатын, сапалы тағамнан тұратын диетаны көрсетеді. H. ergaster ертедегі австралопитектерге қарағанда көп мөлшерде ет жеген болуы мүмкін. Ет, әдетте, аң аулау, қоршаулау және қарсыласу арқылы алынған. H. ergaster тек қана шыдамдылықпен жүгіру қабілетіне ие болған жоқ, сонымен қатар өзін және олжасының өлекселерін қазіргі африкалық жыртқыштардан қорғай білген болуы керек. Африкадағы етші жануарлардың түрлерінің шамамен 1,5 миллион жыл бұрын азаюы мүмкін, бұл мүмкіндікшіл және етші гоминидтермен бәсекелесуге байланысты болуы мүмкін. Ет жалғыз-өзі H. ergaster-ді толыққанды қамтамасыз ете алмауы мүмкін. Қазіргі адамдар энергия қажеттіліктерінің 50% -дан астамын ақуызды метаболизмдеу арқылы қанағаттандыра алмайды, ал диетасында жануарлардан алынатын өнімдерге қатты тәуелді қазіргі адамдар энергияның қалған бөлігін қамтамасыз ету үшін көбінесе майға сүйенеді. H. ergaster-дің толығымен етпен қоректенуінің көптеген себептері бар, ең бастысы - африкалық тұяқтылардың (негізгі жем) майлылығы салыстырмалы түрде аз және ет диетасы суды көп қажет етеді, бұл ашық және ыстық ортада қиын болар еді. Қазіргі африкалық аңшы-жинаушылар, мысалы, Хадза және Сан халықтары, етке қатты сүйеніп, мәдени тәсілдерді қолданады. Осылайша, H. ergaster үлкен мөлшерде ет жеген болуы мүмкін, ата-бабаларына қарағанда әлдеқайда көп, бірақ сонымен қатар тұқым, бал, жаңғақ, омыртқасыздар, қоректік түбірлер, шамшырақтар және басқа да жерастыдағы өсімдіктердің сақтау органдары сияқты басқа да азық-түлік көздерін пайдалануға мұқтаж болды. H. ergaster-дің шайнау қабілеті үлкен жақтары бар ата-бабаларымен салыстырғанда төмен болғандықтан, жеген еті мен сапалы өсімдік тағамын жеу алдында өңдеу үшін құралдарды қолдану қажет болған.

Әлеуметтік құрылым және динамика

H. ergaster Африка саваннасында өмір сүрді, ол плейстоцен кезінде қазіргі саваннаға қарағанда еттен жейтіндердің едәуір үлкен қауымына мекен еткен. Адамтектестер, егер жыртқыштарға қарсы тиімді қорғаныс мінез-құлқы дамыған болса ғана саваннадағы өмірге бейімделе алған болар еді. Бұл, H. ergaster-дің ірі топтарда өмір сүруі, тас (әдетте ағаштан жасалған) құралдарға ие болуы және тиімді қарсы шабуыл жасау қабілетінің қалыптасуы арқасында мүмкін болды. Саваннада көп уақыт өткізетін қазіргі приматтар, мысалы шимпанзелер мен саванна бабуиндері, үлкен, көп еркекті топтар құрайды, онда бірнеше еркек жыртқыштарды бірлесіп тойтарып, қарсы шабуылдай алады, кейде тастар немесе таяқтарды қолданып, топтың қалған бөлігін қорғайды. Бұған ұқсас мінез-құлық ертедегі *Homo*-да болған болуы мүмкін. Боноболар мен шимпанзелердегі еркектердің байланыс жүйесіне және қазіргі заманғы аңшы-жинақшылардың еркектер арасындағы байланысқа бейімділігіне сүйенсек, ертедегі *Homo* топтары да еркектердің біріккендігіне негізделген болуы мүмкін. Қазба материалдарының жетіспеуіне байланысты ертедегі *Homo*-ның топтық мөлшерін нақты анықтау мүмкін емес. Топтар үлкен болған болуы мүмкін, тіпті шимпанзелер мен бабуиндер арасындағы белгілі топтардың жоғарғы шегінен (шамамен 100 адам немесе одан да көп) асып кеткен болуы да мүмкін. 1993 жылы палеоантропологтар Лесли С. Айелло мен Р.И.М. Дунбар *H. habilis* және *H. rudolfensis*-тің топ мөлшерінің неокортекс мөлшеріне негізделгенін (неокортекс мөлшері мен қазіргі адам емес приматтардың топ мөлшері арасында белгілі байланыс бар) шамамен 70–85 адамнан тұрғанын есептеді. Энергия тұрғысынан төрт аяқты жүруге қарағанда тиімдірек болатын қос аяқтылық факторын ескерсек, экологиялық тұрғыдан толерантты топтың ең үлкен мөлшері одан да көп болуы мүмкін. Айелло мен Дунбардың *H. ergaster*-ге қатысты топ мөлшерінің бағалауы 91–116 адамды құрады. Ертедегі *Homo*-ның әлеуметтік және қарсы шабуыл мінез-құлқы *H. ergaster*-ге көшкен болуы мүмкін, онда олар одан әрі дамыған болуы мүмкін. *H. ergaster*, әлеуметтік етқоректілердің (яғни аңшы-жинақшылардың) нишасына көшкен алғашқы примат болды. Мұндай мінез-құлық, басқа етқоректілермен қоректік азық үшін бәсекелестік кезінде қарсы шабуылдардың нәтижесі болуы мүмкін, және шимпанзелердің кейде көрсететін мүмкіндікті аң аулауға ұқсас нәрседен дамыған болуы мүмкін. Топтардағы жыртқыштыққа ауысу адам эволюциясының бағытын өзгерткен эволюциялық өзгерістердің тізбегін тудырған болуы мүмкін. Топтардағы мүмкіндікті аң аулау, жыртқыштардан қорғану және қарсыласу сияқты кооперативтік мінез-құлықтар өмір сүру үшін маңызды болды, бұл психологияда түбегейлі өзгерістер болғанын білдіреді. Көптеген приматтардағы "бәсекелестік ынтымақтастық" мінез-құлқы табиғи іріктеу және әлеуметтік тенденциялар арқылы ығыстырылып, оның орнына аң аулау және басқа да іс-шаралар шынайы ынтымақтастыққа айналды. Қарсы шабуыл мінез-құлқы қазіргі приматтардың еркектерінде көрінетіндіктен, архаикалық адамдардағы әлеуметтік аң аулау негізінен еркектердің әрекеті болған деп есептеледі. Әйелдер басқа да азық іздеумен айналысқан, олар аң аулауды қажет етпейтін азық-түлік жинаған (мысалы, жеміс, жаңғақ, жұмыртқа және т.б.). Аңшылық әлеуметтік іс-әрекет болғандықтан, адамдар бір-бірімен етпен бөліскен болуы мүмкін, бұл аңшылар арасындағы және аңшылар мен *H. ergaster* тобының қалған бөлігі арасындағы байланыстарды нығайтқан. Әйелдер жинаған азығын басқалармен бөліскен болуы мүмкін. Бұл даму еркек-әйел достарының моногамды жұптық байланыстарға айналуына мүмкіндік берген болуы мүмкін. Жыныстық іріктеу әйелдерден аң аулай алатын еркектерді жақтырғандықтан, осы жаңа мінез-құлықтан туындайтын пайда болатын әлеуметтік мінез-құлық ұрпақтар бойына жалғасып, күшейе түскен. *H. ergaster* тобының құрамына тікелей дәлел ретінде Кениядағы Илерет қаласының сыртындағы бірқатар жерлерден табылған, шамамен 1,5 миллион жыл бұрын кем дегенде 20 адамнан тұратын топ жасаған 97 табан іздері сақталған. Табан іздерінің мөлшеріне сүйенсек, бір іздер жолы тек қана еркектерден тұратын топқа ұқсайды, мүмкін шекаралық патруль немесе аң аулау немесе азық жинау тобы сияқты мамандандырылған топқа. Егер бұл бағалау дұрыс болса, онда бұл ерлер мен әйелдердің жауапкершілігін бөлуді көрсетеді. Қазіргі заманғы аңшы-жинақшылар қоғамдарында ірі олжаларды нысанаға алған еркек топтар әдетте осы жоғары қауіпті жануарларды жоюға жіберіледі, ал сәттілік деңгейі төмен болғандықтан, әйелдер тобы көбінесе сенімдірек азықтарға назар аударады.

Құрал өндіру

Ертедегі H. ergaster австралопитектер мен ертедегі Homo-дан Ольдован мәдениетін мұра етті, бірақ олардың алдыңғылары мен замандастарына қарағанда ірі тас жаңқаларын жылдам соғуға үйренді. 1,65 миллион жыл бұрын H. ergaster Ашеул мәдениетіне тән, кеңінен жаңқаланған артефакттар мен ерте қол балталарын жасады, ал 1,6–1,4 миллион жыл бұрын Шығыс Африкада жаңа құрал индустриясы кеңінен орнықты. Ашеул құралдары Ольдован құралдарынан айырмашылығы, құралдың негізгі формаларының қасақана жасалғаны анық байқалады. Ольдован құралдарындағы негізгі формалардың пішіні, олар көбінесе сүйектерді қақпақтап, кемігін алу үшін балға ретінде қолданылған болса, аса маңызды болмаған сияқты, ал Ашеул мәдениетінің қол балталары әдетте, жас тамшы, сопақ немесе үшбұрышты пішінде тар және өткір заттар жасау ниетін көрсетеді. Ашеул индустриясы бір рет қалыптасқаннан кейін H. ergaster өмір сүрген және одан кейінгі уақыттар бойы өзгеріссіз қалды, шамамен 250 000 жыл бұрын жасалған құралдар 1,65 миллион жыл бұрын жасалған құралдардан айтарлықтай ерекшеленбеді. Ең көне Ашеул жиынтықтарында Ольдован құралдарына ұқсас негізгі формалар да сақталған, бірақ екеуінің арасында нақты аралық формалар жоқ, бұл Ашеул құралдарының пайда болуы күрт және кенеттен болғанын көрсетеді. Ашеул құралдарының пайда болуына себеп болған ең маңызды жайт – ерте гоминидтердің ірі тасбақалардан 30 см (1 фут) немесе одан да ұзын жаңқаларды соғу қабілетін меңгеруі болды, олардан қол балталары сияқты жаңа құралдар жасауға болады. "Қол балтасы" термині барлық қол балталары кесу үшін және қолмен ұстау үшін қолданылғанын білдірсе де, олар әртүрлі пішін мен өлшемде болды және бірнеше функцияларды атқарды. Мұқият пішінденген және симметриялы мысалдар қазіргі дискілер сияқты нысанаға лақтырылуы мүмкін, жай ғана жасалғандары өткір жаңқалардың портативті көзі ретінде қызмет еткен, ал кейбіреулері ағаш тілу немесе кесу үшін қолданылған. Сонымен қатар қол балталары жақсы сойылатын құралдар және ірі жануарлардың денелерін бөлу үшін де қолданылған болуы мүмкін. Қолдануға қолайсыз және үлкен қол балталары да сақталған, олардың қандай да бір нақты мақсаты болмаған. Бұл үлкен қол балталарын пайдалану, сондай-ақ пайдалану белгілері жоқ жүздеген қол балталарының кейбір коллекциялары болжамдық және күмәнді. Халық арасында танымал болған және академиялық ортада жиі сілтеме жасалатын идея – үлкен және әсерлі қол балталары жұбайларды тарту үшін қолданылатын эмблемалар болуы мүмкін, үлкен балта жасаушылар күш, үйлесімділік және нық қадамдылық сияқты тартымды саналатын қасиеттерін көрсеткен. 2009 жылы палеоантропологтар Эйприл Ноуэлл мен Мелани Ли Чанг бұл теорияның "қызықты да көңілге қонымды" болғанына қарамастан, оны растауға жеткілікті дәлелдер жоқ және оны тексеру мүмкін емес екенін атап өтті. Олар қол балтасы морфологиясының жүздеген мың жылдар бойындағы өзгерістері жыныстық таңдаудың жалғыз факторынан емес, әртүрлі факторлардың нәтижесі болуы мүмкін деп санайды.

Өрт

Хомо ашық саванна аймақтарына қоныстанғанда, табиғи өрттермен кездесу жиілігі мен маңыздылығы артқан болуы керек. H. ergaster отты басқаруды меңгерген алғашқы адамдар болған деуге болады, олар оны тамақ пісіру үшін қолданған шығар. Пісіру ет пен өсімдік тағамдарын сіңіруді жеңілдетеді, бұл H. ergaster-дің ішектері ата-бабаларына қарағанда кішірек болғандықтан маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Дегенмен, H. ergaster/H. erectus отты басқаруды меңгерген алғашқы Homo болды деп жиі айтылады, бірақ қазба жәдітеліктерінде нақты дәлелдер жеткіліксіз, мүмкін, отты пайдаланудың нақты белгілерін сақтау қиын болғандықтан. Отты пайдалануға қатысты дәлелдер сақталған екі ескі орын – Кениядағы Кооби-Форадағы FxJj20 және Баринго көліне жақын GnJi 1/6E, екеуі де 1,5 миллион жылға дейін сонау саналады. FxJj20-дегі дәлелдер күйген шөгінділер мен жылу әсеріне ұшыраған тас құралдардан тұрады, ал GnJi 1/6E тас құралдармен және жануарлар сүйектерімен байланысты пісірілген саздың ірі фрагменттерін сақтайды. Өрт қалдықтарының табиғи себептерден пайда болғанын толығымен жоққа шығару қиын болғанымен, бұл орындар ерте отты пайдаланудың ықтимал куәгерлері болып қала береді. 1 миллион жыл бұрын немесе одан кейін датирленген, отты пайдаланудың кеңінен қабылданған дәлелдерін сақтайтын бірнеше орындар бар, бұл H. ergaster-дің пайда болуынан және соңғы ресми тіркелген уақытынан кейін болды. Олардың қатарында Оңтүстік Африкадағы Вондерверк және Сварткранс сияқты үңгірлер, сондай-ақ Замбиядағы Каламбо шарлауығы сияқты ашық алаңдар бар. Израильдегі Гешер Бенот Яаков орны, шамамен 700 000 жыл бұрын датирленген, жанған материалдар мен жанған кремень микроартефактілерінің көптеген деңгейде сақталуы арқылы отты пайдаланудың кеңінен қабылданған дәлелдерін ұсынады. Шамамен 400 000 жыл бұрын және одан кейін Африка, Еуропа және Азиядағы орындарда оттың іздері одан да көптеп кездесе бастады.

Тіл

Түркі баласының жұлын қазіргі адамдардың жұлынынан тар болған болуы мүмкін, яғни H. ergaster-дің жүйке жүйесі мен тыныс алу бұлшықтары сөйлеуді жасауға немесе басқаруға жеткілікті дамымаған болуы мүмкін. 2001 жылы антропологтар Брюс Латимер мен Джеймс Оман Түркі баласының сүйек дисплазиясы және сколиозбен ауырғанын, демек, ол өзінің түрінің қалған бөлігін ұсынуға лайық емес деген қорытындыға келді. 2006 жылы антрополог Марк Мейер және оның әріптестері H. erectus s. l. үлгісін сипаттағанда, ол Грузияның Дманисиден табылған және 1,78 миллион жылға дейін соққан. Бұл қазба ең ерте белгілі Homo омыртқасын сақтайды және табылған омыртқа қазіргі адам омыртқаларының диапазонына сәйкес келеді, бұл адамның сөйлеуге қабілетті болғанын көрсетеді. Мейер және оның әріптестері сөйлеудің Homo-да өте ерте кезеңде мүмкін болғанын және Түркі баласы, мүмкін, жұлын стенозы сияқты туа біткен кемшіліктен зардап шеккен деген қорытындыға келді. 2013 және 2014 жылдары антрополог Регула Шисс және оның әріптестері Түркі баласында туа біткен кемшіліктердің ешқандай дәлелі жоқ деген тұжырымға келді және 2001 және 2006 жылдарғы зерттеулерден өзгеше, бұл үлгі түрінің өкілі деп есептелді.