Үндістан архитектурасы: тарих, стильдер мен эволюциясы

Үндістан архитектурасы: тарих, мәдениет, дін негізіндегі храмдар, Ислам-үнді архитектурасы, Дравида және Нагара стильдері. Қазақша мақала!

51 мин оқу

100%

Дереккөз: Architecture of India — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Үндістан архитектурасының шолуы

Үндістан архитектурасының негізі – елдің тарихы, мәдениеті және діні. Көптеген архитектуралық стильдер мен дәстүрлердің ішінде ең танымалдары – индуист ғибадатханалары архитектурасының алуан түрлері және Үнді-ислам архитектурасы, әсіресе Раджпут архитектурасы, Моғол архитектурасы, Оңтүстік Үндістан архитектурасы және Үнді-Сарасин архитектурасы. Ертедегі Үндістан архитектурасы ағаштан салынған, бірақ шіру және тұрақсыздық салдарынан сақталмаған. Оның орнына, ең ерте сақталған архитектуралық ескерлер Үндістанның тасқа қашалған архитектурасынан табылды, олардың ішінде көптеген будда, индуист және джайнист ғибадатханалары бар. Индуист ғибадатханалары архитектурасы Оңтүстік Үндістанның Дравид стиліне және Солтүстік Үндістанның Нагара стиліне, сондай-ақ басқа да аймақтық стильдерге бөлінеді. Тұрғын үйлердің стилі де климатқа байланысты әр аймақта әртүрлі болады. Үндістандағы алғашқы маңызды ислам мемлекеті – Дели сұлтандығы, ол Үнді және исламдық элементтерді біріктіретін Үнді-ислам архитектурасының дамуына әкелді. Моғол архитектурасының қалыптасқан кезі Моғол империясының билігінде Индо-ислам архитектурасының гүлденуі деп есептеледі, ал Тадж-Махал олардың ең маңызды үлесі болып табылады. Үнді-ислам архитектурасы Раджпут және Сикх стильдеріне де әсер еткен. Британдық отаршылдық кезеңінде неоклассикалық, готикалық жаңғыру және барокко сияқты еуропалық стильдер Үндістан бойынша кеңінен таралды. Үнді-ислам және еуропалық стильдердің қосылуы Үнді-Сарасин стилі деп аталатын жаңа стильдің пайда болуына әкелді. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, модернистік идеялар үнді архитекторлары арасында отаршылдық мәдениеттен арылудың жолы ретінде тарады. Чандигарх қаласын жобалаған Ле Корбюзье 20 ғасырда архитекторлардың бір буынына модернизмді сіңірді. 1991 жылғы экономикалық реформалар Үндістанның қалалық архитектурасын одан әрі дамытты, ел әлемдік экономикамен тығыз байланысқа түскенде. Дәстүрлі Васту-шастра заманауи дәуірде де Үндістан архитектурасында маңызды рөл атқарады.

Неолит дәуірі

Оңтүстік Үндістанда неолит 6500 ж.б.д. басталып, мегалиттік кезеңнің басталуымен 1400 ж.б.д. дейін жалғасты. Оңтүстік Үндістанның неолиттік кезеңі Карнатака аймағындағы б.з.д. 2500 жылдан бастап күл үйінділерімен сипатталады, кейін олар Тамил Надуға дейін кеңейді. Неолиттік қоныстар солтүстік-батыста (Кашмир), шығыста (Бихар және Одиша), оңтүстікте (Карнатака, Тамил Наду және Андхра-Прадеш) және Үндістанның солтүстік-шығыс шекарасында (Мегалая) табылған. Тамил Надудағы әртүрлі жерлерде табылған мегалиттік урналар туралы ең алғашқы нақты дәлелдер б.з.б. 1000 жылға дейін жетеді. Ең маңызды мегалиттік урна Тирунелвелидегі Адичаналлурдан табылды, онда Үндістан археологиялық зерттеулер 12 урнаны адам бас сүйектері, қаңқалары мен сүйектері, қабықтары, күйген күріш дәндері және неолиттік келттермен бірге тапты, бұл 2800 жыл бұрын неолиттік кезеңнің болғанын растады. Археологиялық қазбалар нәтижесінде табылған жергілікті және шетелдік ескі заттар (өнер, сәулет, әдет-ғұрыптар және салт-дәстүрлер) керамика мен басқа да артефакттардағы өрнектер арқылы бейнеленген, Бурзахомның тарихқа дейінгі халқы Орталық Азиямен және Оңтүстік-Батыс Азиямен байланыс орнатқанын, сондай-ақ Ганг жазықтарымен және Үндістан түбегімен байланыста болғанын көрсетеді. Мегалиттік зираттар субконтиненттің барлық аймақтарында таралған. Неолиттік кезең б.з.д. 3300 жылға дейін созылды, келесі Ерте Хараппа (Халколит – Ерте қола дәуірі) кезеңімен бір уақытта өтті. Үндістандағы ең ерте неолиттік орындарының бірі – Орта Ганг аймағындағы Лахурадва және Ганг пен Ямуна өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан Джюси, екеуі де шамамен 7 мың жылдықтарға жатады.

Инд алқабы өркениетінің (б.з.д. 2600 - б.з.д. 1900 жылдар)

Индус алқабы өркениетінің аумағы Үнді өзенінің бассейніне жақын және одан да алыс жерлерді қамтиды. Шамамен 2600-1900 жылдар аралығындағы өркениеттің даму кезеңінде Хараппа, Лотал және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны Мохенджо-Даро сияқты бірнеше қалалар құрылды. Олардың арасындағы және қалалардың ішіндегі біркелкілік ерекше көзге түседі. Бұл қалалардың азаматтық және қала құрылысы, инженерлік шешімдері таңғажайып деп есептеледі, бірақ ғимараттардың дизайны "көзге ұнайтын пайдалы сипатқа" ие. Астық сақтау қоймалары, дренаж жүйелері, су арналары мен резервуарлар бар, бірақ сарайлар мен храмдар табылған жоқ. Дегенмен, қалалардың орталық тұсында биіктеп тұрған және қоршалған "цитадель" орналасқан. Мохенджо-Дародағы құдықтар қабатты құдықтардың алғашқы үлгілері болуы мүмкін. Архитектуралық әшекейлеу өте қарапайым, бірақ кейбір ғимараттардың ішінде "тар, сүйір нишалар" бар. Табылған өнердің көп бөлігі мөрлер сияқты кішкентай нысандардан және негізінен терракотадан жасалған, ал ірі мүсіндер өте сирек кездеседі. Көптеген жерлерде ғимараттарды салу үшін күйдірілген саз кірпіш (Месопотамиядағыдай күнде кептірілмеген) қолданылған, бірақ Dholavira сияқты кейбір орындар тастан салынған. Көптеген үйлер екі қабатты, бірдей өлшемде және жоспармен салынған. Үлкен қалалар белгісіз себептермен салыстырмалы түрде жылдам құлдырады, нәтижесінде кем дамыған ауылдық мәдениет қалды. Ежелгі Хараппа кезеңінің құлауынан кейін кейбір қалалар қалалық орталықтар ретінде сақталды. Гуджараттағы Бет-Дварка, Чолистанның Кудвала (38,1 га) және Махараштрадағы Даймабад (20 га) сияқты орындар қалалық деп есептеледі. Даймабад (2000–1000 ж.б.д.) Джорве мәдениетінің кезеңінде (1400–1000 ж.б.д.) қорғаныс қабырғасын және эллипстік және апсидалық храмдар сияқты қоғамдық ғимараттарды салды. Сонымен қатар, тікбұрышты үйлердің, көшелер мен жолақтардың және жоспарланған көшелердің орналасуы жоспарлы құрылыстың нәтижесі екенін көрсетеді. Аймақтың ауданы 50 гектарға дейін жетіп, 10 000 адамға дейін тұрғын берді. Бет-Дваркада б.з.д. 1500 жылға дейін салынған ұзын қорғаныс қабырғасы табылған, ол теңіз дауылдарынан зақымданып, суға батқан деп саналады.

The Indus Valley civilization covered a large area around and beyond the Indus River basin in the late Bronze Age of India. In its mature phase, from about 2600 to 1900 BCE, the civilization developed several cities marked by great uniformity within and between sites, including Harappa, Lothal, and the UNESCO World Heritage Site Mohenjo daro. The civic and town planning and the engineering of these cities are deemed remarkable, but the building designs are "of a startling utilitarian character". There are granaries, drains, water courses and tanks, but neither palaces nor temples have been identified, though cities have a central raised and fortified "citadel". Mohenjo daro has wells which may be the predecessors of the stepwell. Architectural decoration is extremely minimal, though there are "narrow pointed niches" inside some buildings. Most of the art found is in miniature forms like seals, and mainly in terracotta, but there are very few larger sculptures of figures. In most sites, fired mud brick (not sun baked as in Mesopotamia) is used exclusively as the building material, but a few sites, such as Dholavira, are in stone. Most houses have two storeys, and uniform sizes and plans. The large cities declined relatively quickly, for unknown reasons, so a less sophisticated village culture was left behind. After the collapse of the Mature Harappan Period, some cities still remained urban and inhabited. Sites like Bet Dwarka in Gujarat, Kudwala (38.1 ha) in Cholistan, and Daimabad (20 Ha) in Maharashtra are considered urban. Daimabad (2000–1000 BC), developed a fortification wall with bastions in its Jorwe culture period (1400–1000 BC), and had public buildings, such as an elliptical temple and an apsidal temple. It also shows evidence of planning in the layout of rectangular houses, and streets or lanes, and planned streets. The area had risen to 50 hectares in with a population of 10,000 people. A long protection wall dated 1500 BCE was found at Bet Dwarka which was believed to be damaged and submerged following a sea storm.

600 б.з.д.

Үндістан архитектурасы, б.з.д. 322-185 жылдар аралығындағы Маурья империясы шамасындағы Индо-Арий өркениетінен кейін, көбінесе ағаш немесе қайта пайдаланған кірпіштен тұрған болуы мүмкін. Осы кезеңнен бастап табылған қалдықтардың көп бөлігі – Үндістанның тасқа қашалған архитектурасы, көбінесе буддизмге тән. Будданың қайтыс болғанға дейін, шамамен б.з.д. 400 жылдары буддалық монастырьлардың құрылысы басталған. Осы алғашқы монастырьлардың қазірге дейін сақталғандары негізінен жоспарлары арқылы белгілі, атап айтқанда Бихардағы Живакарама вихарасы. Бұл кезеңнің архитектурасының маңызды ерекшеліктері – қабырғалы және бекінішті қалалар, үлкен қақпалар, көп қабатты ғимараттар, шатырлар үшін ағаштан жасалған аркалар және массивті қабаттардың үстіндегі құрылыстар. Санчидегі б.з.д. 1-ғасырға жататын бейнелер Кушинагар немесе Раджагриха сияқты жерлерді әдемі қабырғалы қалалар ретінде көрсетеді, мысалы, Раджагрихадан шыққан патшалық процессия немесе Будданың реликвиялары үшін болған шайқас. Ежелгі Үндістан қалаларының осы бейнелері ежелгі Үндістанның қалалық архитектурасын түсіну үшін маңызды. Маурья астанасы Паталипутра (Патна маңында) жағдайында грек есептері, сондай-ақ Факсианның жазбалары бар; Мегастен (шамамен б.з.д. 300 жылдары сапарлаған) қала қабырғаларында 564 мұнара және 64 қақпа болғанын айтады. Қазіргі қазба жұмыстары "темір түйреуіштермен бекітілген, массивті тик ағашынан жасалған қоршауды" ашты. Сегіз жүз құмтас бағанасы бар апдана сияқты үлкен зал қазіргі Ахеменид Персиясының айқын ықпалын көрсетеді. Жалғыз үлкен құмтас Паталипутра астанасы Персия арқылы Үндістанға жеткен еллендік ерекшеліктерді көрсетеді. Ашоканың атақты бағаналары үлкен жетілгендік пен әртүрлі ықпалдарды көрсетеді. Бұл екі жағдайда да ағаштан жасалған, қазір жойылған үнділік дәстүр болған болуы мүмкін. Мұндай дәстүр ең ерте тасқа қашалған архитектура мысалдарында, Ашоканың б.з.д. 250 жыл шамасында жеке арнаған Бихардағы Барабар үңгірлерінде өте анық көрінеді. Ломас Риши үңгірінің кіреберісінде тастан ағаш үлгісімен көшірілген есік бар, бұл тасқа қашалған үңгірлерде кейбір уақыт бойы қайталап келетін ерекшелік. Бұл жасанды үңгірлер таңғажайып техникалық шеберлікті көрсетеді, өте қатты гранит тас геометриялық пішінде кесіліп, мүсіндерде де кездесетін Маурья жылтырлығымен өңделген. Кейінірек монахтар қауымдастықтары мекендеген тасқа қашалған вихаралар, көбінесе Батыс Үндістанда сақталған, ал Бенгалияда кірпіштен салынған эквиваленттерінің жоспарлары сақталған. Көптеген тасқа қашалған орындардың әсем безендірілген қасбеттері мен "чайтья залдары" басқа жерлерде жойылған, тұрған ғимараттарды бейнелейді деп есептеледі. Буддалық ступа, күмбез тәрізді ескерткіш, Үндістанда қасиетті реликвияларды сақтаумен байланысты ескерткіш ретінде қолданылған. Ступа архитектурасы Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азияда қабылданды, онда ол қасиетті реликвияларды сақтау үшін қолданылатын буддалық ескерткіш ретінде танымал болды. Ғибадатханалар – эллипстік, дөңгелек, төртбұрышты немесе апсидалық жоспарлармен кірпіштен және ағаштан салынған. Кейбір ғалымдар тории Санчидегі буддалық тарихи орындағы торана қақпаларынан шыққан деп санайды (б.з.д. 3-ғасыр – 11-ғасыр). Үндістандағы тасқа қашалған баспалдақ құдықтары б.з. 200-400 жылдарына дейін жетеді. Үңгір ғибадатханалары Батыс Үндістанның барлық аймақтарында танымал болды, олар Ажанта мен Эллара үңгірлері сияқты жерлерде үңгір архитектурасын қалыптастыру үшін әртүрлі ерекшеліктерді қамтиды.

Indian architecture after the Indus Valley Civilization around the Maurya Empire, from 322 to 185 BCE, most likely used wood or recycled brick. Much of the remains discovered from this period onwards are of Indian rock cut architecture, predominantly Buddhist. The construction of Buddhist monastic buildings began before the death of the Buddha, around 400 BCE. This first generation of monasteries only survive in floor plans, notably the Jivakarama vihara in Bihar. Important features of the period's architecture include, walled and moated cities with large gates and multi storied buildings, wooden chaitya arches for roofs, and further structures above solid storeys. The reliefs of Sanchi, dated to the 1st centuries BCE CE, denote places such as Kushinagar or Rajagriha as splendid walled cities, as in the Royal cortege leaving Rajagriha or War over the Buddha's relics. These views of ancient Indian cities are relied on for the understanding of ancient Indian urban architecture. In the case of the Mauryan capital Pataliputra (near Patna), we have Greek accounts, and that of Faxian; Megasthenes (a visitor around 300 BCE) mentions 564 towers and 64 gates in the city walls. Modern excavations have uncovered a "massive palisade of teak beams held together with iron dowels". A huge apadana like hall with eighty sandstone columns shows clear influence from contemporary Achaemenid Persia. The single massive sandstone Pataliputra capital shows clear Hellenistic features, reaching India via Persia. The famous Ashoka columns show great sophistication, and a variety of influences in their details. In both these cases a now vanished Indian predecessor tradition in wood is likely. Such a tradition is extremely clear in the case of the earliest known examples of rock cut architecture, the state sponsored Barabar caves in Bihar, personally dedicated by Ashoka circa 250 BCE. The entrance of the Lomas Rishi Cave there has a sculpted doorway that clearly copies a wooden style in stone, which is a recurrent feature of rock cut caves for some time. These artificial caves exhibit an amazing level of technical proficiency, the extremely hard granite rock being cut in geometrical fashion and given the Mauryan polish, also found on sculpture. Later rock cut viharas, occupied by monastic communities, survive, mostly in Western India, and in Bengal the floor plans of brick built equivalents survive. The elaborately decorated facades and "chaitya halls" of many rock cut sites are believed to reflect vanished free standing buildings elsewhere. The Buddhist stupa, a dome shaped monument, was used in India as a commemorative monument associated with storing sacred relics. The stupa architecture was adopted in Southeast and East Asia, where it became prominent as a Buddhist monument used for enshrining sacred relics. Temples—build on elliptical, circular, quadrilateral, or apsidal plans—were constructed using brick and timber. Some scholars hold that torii derives from the torana gates at the Buddhist historic site of Sanchi (3rd century BCE – 11th century CE). Rock cut stepwells in India date from 200 to 400 CE. Cave temples became prominent throughout western India, incorporating various unique features to give rise to cave architecture in places such as the caves at Ajanta and Ellora.

Гупта сәулет өнері

Гупта дәуірі Үндістанның жартастан қашалған сәулетіндегі үзіліс ретінде көрінеді; құрылыстың бірінші толқыны империя құрылмас бұрын аяқталды, ал екінші толқын оның құлауынан кейін, 5 ғасырдың соңында басталды. Мысалы, Ажанта үңгірлерінің ерте тобы 220 жылы, ал кейінгі тобы 460 жылы салынды. Дегенмен, Үндістанда сақталған алғашқы тұрған құрылыстардың көпшілігі Гупта дәуірімен байланысты, әсіресе индуисттік ғибадатханалар архитектурасының бастауы. Мило Бич жазғандай, "Гупталар тұсында Үндістан ортағасырлық әлемнің қалған бөлігімен бірге құнды заттарды стильді сәулеттік құрылымдарда сақтауға құштарлық танытты", мұндағы "құнды заттар" негізінен қасиетті құдайлардың бейнелері еді. Ажанта үңгірлері, соның ішінде Элефанта және Эллора (тиісінше буддалық, индуисттік, аралас және джайнисттік) Орталық Үндістанның басқа династиялары кезінде салынды. Эллора Гупта дәуірінен кейін салынған, бірақ ол негізінен Гупта стилінің монументалдығы мен үйлесімділігін көрсетеді. Ажанта үңгірлерінде сақталған ең маңызды және дамыған сурет салу өнерлері, көбінесе сарай суреттері орналасқан. Индуисттік Удайгири үңгірлері династия мен оның министрлерімен байланысты жазбаларды сақтайды, ал Деогархтағы Дашаватара ғибадатханасы, ең ерте сақталғандардың бірі, маңызды мүсіндерді көрсетеді. 5-ші ғасырдан кейін сақталған Солтүстік Үндістанның индуисттік ғибадатханалары Мадхья-Прадеш штатындағы Удайгири үңгірлері, Тигавадағы (5-ші ғасырдың басында), Санчи ғибадатханасы 17 (ұқсас, бірақ тиісінше индуисттік және буддалық), Деогарх, Парвати ғибадатханасы, Нахна (465), Бхитаргаон, Гупта дәуірінен сақталған ең үлкен кірпіштен салынған ғибадатхана және Сырпурдағы Лакшман кірпіш ғибадатханасы (600–625) кіреді. Гуджараттағы Гоп ғибадатханасы (шамамен 550 жыл немесе одан кейін) ерекше жағдай, оған ұқсас ешқандай мысал жоқ. Гупта стиліндегі ғибадатханалардың көптеген үлгілері бар, бірақ ең көп таралған жоспар киелі орын және бағаналы вестибюльі бар шағын, бірақ массивті тас ғимараттарды көрсетеді, бұл Тигава мен Санчи ғибадатханасы 17-де және бүгінгі күні де көрінеді. Екі ғибадатхананың да киелі орындарының үстінде жалпақ шатырлары бар, бұл 8-ші ғасырға қарай сирек кездесетін нәрсе, мысалы, Махабодхи ғибадатханасы, Бхитаргаон, Деогарх және Гоптың дизайнында әртүрлі пішіндердегі биік құрылымдармен көрінеді. Шежарла Капотешвара ғибадатханасы көптеген кішірек ағаш үлгілерімен қатар, цилиндрлі шатыры бар тұрған шайтия залдарының архитектурасының жалғасуын көрсетеді.

The Gupta period chiefly represented a hiatus in Indian rock cut architecture; the first wave of construction was completed before the empire was assembled, and the second wave began in the late 5th century, after its end. For example, an early group of the Ajanta Caves was crafted by 220 CE and a later group was made around 460 CE. Nonetheless, most of the first surviving free standing structures in India are accredited to the Gupta period, in particular, the beginnings of Hindu temple architecture. As Milo Beach writes, "Under the Guptas, India was quick to join the rest of the medieval world in a passion for housing precious objects in stylized architectural frameworks", the "precious objects" primarily suggesting the icons of gods. The caves at Ajanta, including Elephanta and Ellora (respectively Buddhist, Hindu, mixed, and Jain) were produced under other dynasties in Central India. Ellora was made after the Gupta period, yet they primarily reflect the monumentality and balance of Guptan style. The Ajanta Caves contain the most significant and mature survivals of painting and the periods, mainly in palace paintings. The Hindu Udayagiri Caves record connections with the dynasty and its ministers, and the Dashavatara Temple at Deogarh, one of the earliest to survive, showcases important sculpture. North Indian Hindu temples that have survived after the 5th century Udayagiri Caves in Madhya Pradesh include those at Tigawa (early 5th century), Sanchi Temple 17 (similar, but respectively Hindu and Buddhist), Deogarh, Parvati Temple, Nachna (465), Bhitargaon, the largest Gupta brick temple to survive, and Lakshman Brick Temple, Sirpur (600–625). Gop Temple in Gujarat (c. 550 or later) is an oddity, with no surviving close comparator. There are a number of broad models of Guptan style temples, however, the most common plan exemplifies small but massively built stone prostyle buildings with a sanctuary and a columned porch, apparent at Tigawa and Sanchi Temple 17 and continued today. Both temples have flat roofs over the sanctuary, which would become uncommon by about the 8th century, as seen in the design of the Mahabodhi Temple, Bhitargaon, Deogarh and Gop, with high superstructures of different shapes. The Chejarla Kapoteswara temple further demonstrates the continuance of free standing chaitya hall temples with barrel roofs, with many smaller wooden examples.

Ғибадатхананың сәулеті

Ғибадатхананың көрінетін стильдік формалары өте әртүрлі және күрделі дамуға ие болса да, индуистік ғибадатхананың негізгі элементтері барлық кезеңдер мен стильдерде өзгеріссіз қалады. Ең маңызды ерекшелігі – ішкі киелі орын, гарбхагриха немесе «аналық бөлме», онда құдайдың негізгі мүртісі орналасқан. Осы бөлменің төңірегінде, кейде бірнеше гектар жерді алып жатқан, басқа да құрылымдар мен ғимараттар салынған. Сырт жағынан гарбхагриха шихара сияқты мұнарамен жабылады, оңтүстікте оны вимана деп те атайды. Ғибадатханаға парикрама (айналып жүру) үшін арналған амбулатория, бір немесе бірнеше мандапалар немесе жиналатын залдар, сондай-ақ гарбхагриха мен мандапа арасындағы антарала – кіреберіс бөлмесі және дәліз болуы мүмкін. Ірі ғибадатханалар құрамында бірнеше кішірек ғибадатханалар немесе ғимараттар орналасуы мүмкін, олар біріктірілген немесе бөлек тұрған, ал аумақта шағын ғибадатханалар кездеседі. Ғибадатхананың барлық аумағы әдетте қабырғамен қоршалады және кейде тұғырға (адхиштхана) көтеріледі. Құрылыстың үлкен бөліктері көбінесе ою-өрнекпен, құдайлар мен басқа да діни тұлғалардың бейнеленген суреттерімен әсемделеді. Біздің заманымыздың 7-шы ғасырына қарай, индуистік ғибадатхананың көптеген маңызды ерекшеліктері ғибадатхана архитектурасы және құрылыс әдістері туралы теориялық мәтіндерде қалыптасты. Мысалы, Айхолдағы ғибадатханада апсидалық шаития залының жоспары сақталған. Нагара әдетте Солтүстік Үндістан ғибадатхана стильдерін білдіреді, оларды биік және иісті шихарасы арқылы тану оңай. Дравида немесе дравидиялық сәулет – кең ауқымды Оңтүстік Үндістан стилі, онда киелі орынның үстінде төменгі құрылым орналасқан. Оның орнына, құрылыс тік профильге ие, бірнеше террасалар арқылы өрлеп, әсемделіп безендірілген пирамиданы құрайды. Бүгінде үлкен ғибадатханаларда гопурам – сыртқы қақпалар көбінесе одан әлдеқайда ірі болып келеді, бұл соңғы дамудың нәтижесі. Весара термині ежелгі заманнан бері солтүстік және оңтүстік дәстүрлерінің ерекшеліктерін біріктіретін ғибадатхана стилін сипаттау үшін қолданылады. Бұл ерекшеліктер Деканнан және Үндістанның басқа да орталық аймақтарынан тараған. Весараның нақты кезеңдері мен стильдері туралы пікірталас жалғасып жатқанмен, бұл термин көбінесе солтүстік дәстүрімен байланыстырылады, бірақ кейбір зерттеушілер оны солтүстік дравиданың бір түрі деп санайды.

Whereas the visible stylistic forms of the temple vary greatly and have a complicated development, the basic elements of a Hindu temple remain the same across all periods and styles. The most essential feature is the inner sanctuary, the garbhagriha or "womb chamber", where the primary murti of a deity is housed in. Around this chamber are other structures and buildings, at times covering several acres. On the exterior, the garbhagriha is crowned by a tower like shikhara, also called the vimana in the south. The temple may include an ambulatory for parikrama (circumambulation), one or more mandapas or congregation halls, and sometimes an antarala antechamber and porch between the garbhagriha and mandapa. Larger temples may include more shrines or buildings, either connected together or detached, with smaller temples in the compound. The entire temple compound is usually enclosed by a wall, and at times, raised on a plinth (adhiṣṭhāna). Large areas of the structure are often decorated with carving, including figurative images of deities and other religious figures. By the 7th century CE, most key features of the Hindu temple were established in theoretical texts on temple architecture and building methods. as does that at Aihole, which still includes apsidal chaitya hall type plans. Nagara commonly refers to North Indian temple styles, most easily recognised by a high and curving shikhara over the sanctuary. Dravida or Dravidian architecture is the broad South Indian style, possessing a lower superstructure over the sanctuary. Instead, the structure has a straight profile, rising in a series of terraces to form a decorated pyramid. Today, this is often dwarfed in larger temples by the far larger gopuram outer gateways, a much later development. The ancient term vesara is also used to describe a temple style with characteristics of both the northern and southern traditions. These attributes come from the Deccan and other fairly central parts of India. Although disagreement stands on the exact period and styles that vesara represents, the term is mainly assigned to the northern tradition, but are regarded as a kind of northern dravida by others.

Ерте кездері

Ағаштан жасалған архитектураны есепке алмайтын болсақ, Гупта әулетінің IV ғасырындағы билігінен бұрынғы Нагара индуистік ғибадатханаларының қалдықтарына жолықпайсыз. Удайгири үңгірлері – осы кезеңдегі ең маңызды ескерткіштердің бірі. Сақталған ең ерте индуистік ғибадатханалар қарапайым, ұя тәрізді тас ғибадатханалар, олардың кейбіреуі жартастан қашалған, ал кейбіреуі – саншыдағыдай, құрылыс арқылы салынған. 6-шы немесе 7-ші ғасырға қарай, олар биік шихара тас құрылымдарына айналды. Дегенмен, 424 жылға тартатын ежелгі Гангдахара жазуы сияқты деректер бар, олардың мәні бойынша, биік ғибадатханалар 6-шы немесе 7-ші ғасырдан бұрын салынған және олар бұзылуға бейім материалдардан жасалған. Бұл ғибадатханалар бүгінгі күнге жеткен жоқ. 7-ші ғасырға дейінгі Оңтүстік Үндістан стиліндегі тас ғибадатханалар да сақталмаған. Алайда, Оңтүстік Үндістанда сақталған ескі ғибадатханалар, Махабалипурамдағы 7-ші және 8-ші ғасырлардағы әртүрлі стильдерді қамтиды. Мейстердің сөзіне сүйенсек, Махабалипурам ғибадатханалары – "бірнеше формальды құрылымдардың монолитті үлгілері, олардың барлығы дамыған "Тамил сәулеті" (Оңтүстік Үндістан) ретін бейнелейді". Олар Оңтүстік Үндістанда бұл кезеңде болған дәстүрлер мен білім жиынтығын көрсетеді. Айхоле және Паттадакалдан да мысалдарды табуға болады. 7-ші мен 13-ші ғасырлар аралығында көптеген ғибадатханалар мен олардың қираған қалдықтары сақталған (бірақ бұрынғыдан әлдеқайда аз). Көптеген аймақтық стильдер дамыды, көбінесе саяси бөліністерге байланысты, себебі үлкен ғибадатханалар әдетте патшалық қолдаумен салынды. Солтүстікте 11-ші ғасырдан бастап мұсылман шабуылдары ғибадатханалар салуды азайтты және көптеген бұрынғы ғибадатханалар жойылды. 14-ші ғасырдың соңында индуистік Виджаянагара империясы билікке келіп, Оңтүстік Үндістанның көп бөлігін бақылады. Осы кезеңде ерекшеленетін, өте биік гопурам қақпа үйі – шын мәнінде, 12-ші ғасырдан немесе одан кейін пайда болған, әдетте ескі үлкен ғибадатханаларға қосылған жаңалық. Айтпақшы, Айодхадағы жақында салынған Рам Мандир де Нагара стилінде салынған.

Excluding earlier structures in timber based architecture, hardly any remains of Nagara Hindu temples exist from before the Gupta dynasty in the 4th century CE. The rock cut Udayagiri Caves are among the most important early sites. The earliest preserved Hindu temples are simple cell like stone temples, some rock cut and others structural, as at Sanchi. By the 6th or 7th century, these evolved into high shikhara stone superstructures. However, there is inscriptional evidence, such as the ancient Gangadhara inscription from around 424, that towering temples predated the 6th or 7th century, and they were made from more perishable material. These temples have not survived. Pre 7th century CE South Indian style stone temples have not survived. However, early South Indian temples that have survived, though in ruins, include the diverse styles at Mahabalipuram, from the 7th and 8th centuries. According to Meister, the Mahabalipuram temples are "monolithic models of a variety of formal structures all of which already can be said to typify a developed "Tamil Architecture" (South Indian) order". They suggest a tradition and a knowledge base existing in South India by the time of the early Chalukya and Pallava era when these were built. Other examples are found in Aihole and Pattadakal. From between about the 7th and 13th centuries a large number of temples and their ruins have survived (though far fewer than once existed). Many regional styles developed, very often following political divisions, as large temples were typically built with royal patronage. In the north, Muslim invasions from the 11th century onwards reduced the building of temples, and saw the loss of many existing ones. In the late 14th century, the Hindu Vijayanagara Empire came to power and controlled much of South India. During this period, the distinctive very tall gopuram gatehouse actually a late development, from the 12th century or later, typically added to older large temples. The recently constructed Ram Mandir in Ayodhya is constructed as per the Nagara style.

Кейін

Солтүстік Үндістан ғибадатханалары 10 ғасырда қабырғаларының биіктігінің артуын және күрделі шпильдердің дамуын көрсетті. Шикарадағы ең көне форма – латина, қабырғаларынан жоғары қарай кең, жақсы көрінбейтін проекциялармен, көптеген кішірек "шпильдер" (урушринг) бар балама формаларды дамытты. Олардың екі түрі – секхари, онда қосалқы шпильдер тік бойымен созылады, және бхумиджа, онда жеке қосалқы шпильдер қатарлар мен бағандар түрінде орналасқан. Орталық Үндістанда, Хаджурахо кешені сияқты, зәулім безендірілген ғибадатханалар салынды. Весара стиліне Бадами Чалукия сәулетінің ерте үлгілері, Батыс Чалукия сәулеті және, соңында, Хойсала сәулеті жатады. Басқа аймақтық стильдерге Бенгалия, Кашмир және басқа Гималай аймақтары, Карнатака, Калинга сәулеті және Мару Гурджара сәулеті кіреді. Хойсала сәулеті – 11-14 ғасырлар аралығында тарихи Карната, қазіргі Карнатака, Үндістан аймағында Хойсала империясының билігі кезінде дамыған ерекше құрылыс стилі. Осы кезеңде салынған үлкен және кішкентай ғибадатханалар, Белурдегі Ченнакешава ғибадатханасы, Халебидудегі Хойсалешвара ғибадатханасы және Соманатпурадағы Кешава ғибадатханасы сияқты, Хойсала сәулетінің мысалдары болып табылады. Хойсала шеберлігінің басқа да мысалдары Белавади, Амритапура және Нуггехалли ғибадатханаларында кездеседі. Хойсала сәулет стилін зерттеу Индо-арийлік әсердің аз екенін көрсетті, ал Оңтүстік Үндістан стилінің әсері айқынрақ. Хойсала ғибадатханаларының ерекшелігі – егжей-тегжейлілікке назар аудару және шеберлікпен жасалуы. Белур және Халебиду ғибадатханалары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге ұсынылған. Бүгінде шамамен 100 Хойсала ғибадатханасы сақталған.

Хаджурахо ғибадатханалары

Хажурахо ғибадатханалары – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатының Чхаттарпур ауданындағы Хажурахо қаласында орналасқан индуист және джайни ғибадатханаларының кешені. Ғибадатханалар 950-1050 жылдар аралығында Чандела әулеті тұсында салынған. Олардың дизайнында индуизм мен джайнизм сәулет өнерінің ықпалы көрінеді. Ғибадатханалар үш топқа бөлінеді: Батыс тобы, Шығыс тобы және Оңтүстік тобы. Батыс тобы ең танымал және көптеген туристерді қызықтырады. 1986 жылы Хажурахо ғибадатханалары ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді және бүгінгі күнге дейін Үндістандағы танымал туристік орындардың бірі болып табылады. ЮНЕСКО мәлімдемесіне сәйкес, Хажурахо ғибадатханалары "ерекше сәулетімен және әдемі мүсіндерімен Үндістан өнерінің шедеврі болып табылады".

Дравидия стилі

Дравидия стилі немесе Оңтүстік Үндістан ғибадатхана стилі – индуист ғибадатхана архитектурасының сәулеттік ерекшелігі. Ол Үндістан субконтинентінің оңтүстік бөлігінде, яғни Оңтүстік Үндістанда және Шри-Ланкада қалыптасып, он алтыншы ғасырға қарай толыққан түріне жеткен. Бұл стиль индуист ғибадатханаларында кездеседі, ал солтүстік үнді стильдерінен ең басты айырмашылығы – гарбхагриха немесе вимана деп аталатын қасиетті орынның үстіндегі қысқа және пирамида пішіндес мұнара. Солтүстіктегі мұнаралар биік болып, көтерілген сайын ішке қарай иіледі, оларды шихара деп атайды. Дегенмен, қазіргі заманғы үлкен ғибадатханаларға келгендер үшін ең бастысы – кешеннің шетіндегі биік гопура немесе қақпа үйі. Үлкен ғибадатханаларда бірнеше гопура болады, олар вимананы кішкентай етіп көрсетеді. Бұл жаңағы құрылыстардан едәуір кейін салынған. Сонымен қатар, басты кіреберістегі екі сақшы, ғибадатхананың ішкі қасиетті орыны және гарбхагриханың сыртқы қабырғаларындағы нишалардағы құдайлар сияқты көптеген ерекшеліктері бар. 5-7 ғасырларда пайда болған Маямата мен Манасара шильпа мәтіндері – дравид стиліндегі Вастушастраның дизайны, құрылысы, мүсін және ағаш өңдеу техникасы туралы нұсқаулық. Исанасивагурудева паддхати – 9 ғасырдағы Оңтүстік және Орталық Үндістандағы құрылыс өнері туралы басқа да мәтін. 300-300 жылдары аралығында Чола, Чера және Пандия патшалықтарының ең үлкен жетістіктері – Картикея, Шива, Амман және Вишну құдайларына арналған кірпіштен салынған киіз үйлер. Олардың бірнешеуі Адичаналлур, Каверипумпухарпатттинам және Махабалипурам маңынан табылған. Бұл қасиетті орындардың құрылыс жоспарлары Сангам әдебиетінің әртүрлі өлеңдерінде егжей-тегжейлі сипатталған. Тасқа қашалған ғибадатханалардың, әсіресе раттардың архитектурасы Оңтүстік Үндістан ғибадатханаларының үлгісіне айналды. Архитектуралық ерекшеліктер, әсіресе мүсіндер Оңтүстік Үндістанда кеңінен қолданылды. Ғибадатханалардың мүсіншілерінің ұрпақтары қазіргі Махабалипурамда қолөнершілер болып жұмыс істейді. Бадами Чалукиялары, сондай-ақ ерте Чалукиялар деп те аталады, 543-753 жылдары Бадамидан, Карнатакадан билік құрды және Бадами Чалукия архитектурасы деп аталатын Весара стилін дамытты. Олардың өнерінің ең көрнекті үлгілерін солтүстік Карнатакадағы Паттадакал, Айхоле және Бадамиде көруге болады. Малапрабха алқабында 150-ден астам ғибадатхана сақталған. Раштракутаның өнер мен сәулетке қосқан үлесі қазіргі Махарашта орналасқан Эллара мен Элефантадағы тасқа қашалған керемет ғибадатханаларда көрінеді. Олар барлығы 34 тасқа қашалған ғибадатхана салған, бірақ олардың ішіндегі ең үлкені және сәндісі – Элларадағы Кайласанатха ғибадатханасы. Бұл ғибадатхана дравид өнерінің керемет туындысы. Ғибадатхананың қабырғаларында индуист мифологиясынан Равана, Шива және Парвати сияқты керемет мүсіндер бейнеленген, ал төбесінде суреттер бар. Бұл жобалар Деканнан Оңтүстік Үндістанға тарады. Архитектуралық стиль ішінара дравид стиліне тән. Оларда Нагара стиліне тән шихаралар жоқ және олар Карнатакадағы Паттадакалдағы Вирупакса ғибадатханасының үлгісі бойынша салынған. 1336-1565 жылдар аралығындағы Виджаянагара архитектурасы – Виджаянагара империясы дамытқан ерекше құрылыс стилі. Бұл империя Оңтүстік Үндістанның көп бөлігін қазіргі Карнатакадағы Тунгабхадра өзенінің жағасындағы Виджаянагарадан басқарды. Виджаянагара империясы кезінде салынған ғибадатханалардың архитектурасында саяси биліктің элементтері көрінеді. Бұл ерекше императорлық архитектура стилінің қалыптасуына әкелді, ол тек ғибадатханаларда ғана емес, сонымен қатар Деканның әкімшілік құрылымдарында да маңызды рөл атқарды. Виджаянагара стилі – Чалкуя, Хойсала, Пандия және Чола стильдерінің үйлесімі, ол осы империялар билік құрған ғасырларда дамыды және өткеннің қарапайым және тыныш өнеріне оралумен сипатталады. Оңтүстік Үндістан ғибадатханасы негізінен төртбұрышты, үстінен қабатталған, мұнара немесе шпиль және тік төртбұрышты ауланың ішіндегі бағаналы веранда немесе зал (маṇḍapa немесе maṇṭapam) орналасқан. Ғибадатхананың сыртқы қабырғалары пилястрлармен бөлінген және мүсіндер салынған нишалар бар. Қасиетті орынның үстіндегі құрылымы немесе мұнара кутина типінде және пірамида пішіндес, біртіндеп артқа шегілетін қабаттардан тұрады. Әр қабатты шағын ғибадатханалармен қоршап, бұрыштарында төртбұрышты, ал ортасында цилиндр пішіндес шатырлар бар. Варангал форты, Мың бағаналы ғибадатхана және Рамаппа ғибадатханасы – Какатия архитектурасының мысалдары.

Dravidian style or the South Indian temple style is an architectural idiom in Hindu temple architecture that emerged in the southern part of the Indian subcontinent or South India and in Sri Lanka, reaching its final form by the sixteenth century. It is seen in Hindu temples, and the most distinctive difference from north Indian styles is the use of a shorter and more pyramidal tower over the garbhagriha or sanctuary called a vimana, where the north has taller towers, usually bending inwards as they rise, called shikharas. However, for modern visitors to larger temples the dominating feature is the high gopura or gatehouse at the edge of the compound; large temples have several, dwarfing the vimana; these are a much more recent development. There are numerous other distinct features such as the dwarapalakas – twin guardians at the main entrance and the inner sanctum of the temple and goshtams – deities carved in niches on the outer side walls of the garbhagriha. Mayamata and Manasara shilpa texts estimated to be in circulation by 5th to 7th century, is a guidebook on Dravidian style of Vastu Shastra design, construction, sculpture and joinery technique. Isanasivagurudeva paddhati is another text from the 9th century describing the art of building in India in south and central India. From 300 BCE – 300 CE, the greatest accomplishments of the kingdoms of the early Chola, Chera and the Pandyan kingdoms included brick shrines to deities Kartikeya, Shiva, Amman and Vishnu. Several of these have been unearthed near Adichanallur, Kaveripoompuharpattinam and Mahabalipuram, and the construction plans of these sites of worship were shared to some detail in various poems of Sangam literature. The architecture of the rock cut temples, particularly the rathas, became a model for south Indian temples. Architectural features, particularly the sculptures, were widely adopted in South India. Descendants of the sculptors of the shrines are artisans in contemporary Mahabalipuram. The Badami Chalukyas also called the Early Chalukyas, ruled from Badami, Karnataka in the period 543–753 and spawned the Vesara style called Badami Chalukya Architecture. The finest examples of their art are seen in Pattadakal, Aihole and Badami in northern Karnataka. Over 150 temples remain in the Malaprabha basin. The Rashtrakuta contributions to art and architecture are reflected in the splendid rock cut shrines at Ellora and Elephanta, situated in present day Maharashtra. It is said that they altogether constructed 34 rock cut shrines, but most extensive and sumptuous of them all is the Kailasanatha temple at Ellora. The temple is a splendid achievement of Dravidian art. The walls of the temple have marvellous sculptures from Hindu mythology including Ravana, Shiva and Parvathi while the ceilings have paintings. These projects spread into South India from the Deccan. The architectural style used was partly Dravidian. They do not contain any of the shikharas common to the Nagara style and were built on the same lines as the Virupaksha temple at Pattadakal in Karnataka. Vijayanagara architecture of the period (1336–1565) was a notable building style evolved by the Vijayanagar empire that ruled most of South India from their capital at Vijayanagara on the banks of the Tungabhadra River in present day Karnataka. The architecture of the temples built during the reign of the Vijayanagara empire had elements of political authority. This resulted in the creation of a distinctive imperial style of architecture which featured prominently not only in temples but also in administrative structures across the deccan. The Vijayanagara style is a combination of the Chalukya, Hoysala, Pandya and Chola styles which evolved earlier in the centuries when these empires ruled and is characterised by a return to the simplistic and serene art of the past. The South Indian temple consists essentially of a square chambered sanctuary topped by a superstructure, tower, or spire and an attached pillared porch or hall (maṇḍapa or maṇṭapam), enclosed by a peristyle of cells within a rectangular court. The external walls of the temple are segmented by pilasters and carry niches housing sculpture. The superstructure or tower above the sanctuary is of the kūṭina type and consists of an arrangement of gradually receding stories in a pyramidal shape. Each story is delineated by a parapet of miniature shrines, square at the corners and rectangular with barrel vault roofs at the centre. The Warangal Fort, Thousand Pillar Temple, and Ramappa Temple are examples of Kakatiya architecture.

Весара сәулет

Қазіргі Карнатака және Андхра-Прадеш (Декан) штаттарында орналасқан аймақта қалыптасқан стиль, солтүстік пен оңтүстік арасындағы буферлік аймақ ретінде географиялық орналасуымен еректелді, бұл сәулеттік стильде Нагара және Дравида ғибадатханаларының стильдері үйлесім тапқан. Кейбір ғалымдар аймақтағы ғимараттарды нақты нагара немесе дравида деп қарастырса, VII ғасырдың ортасынан бастап кең таралған гибридтік стиль, кейбір ежелгі мәтіндерде весара деп аталады. Весара сәулетінің ең тәжірибелі гибридтік стильдері Деканның оңтүстік бөлігінде, атап айтқанда Карнатака аймағында кездеседі. Папнатх ғибадатханасы – Шива құдайына арналған маңызды ғибадатхана және Оңтүстік Үндістан архитектурасының ерте үлгілерінің бірі. Бадамиден бес шақырым қашықтықтағы Махакута және Алампурдағы Сварга Брахма ғибадатханалары сияқты шығыс Чалукия ғибадатханалары Одиша және Раджастханның солтүстік стильдерін көбірек сіңірген. Айхоледегі Дурга ғибадатханасы ерекше болып табылады, ол буддалық чайтья залдарынан еске түсіретін апсидалық ғибадатханаға ие және стильдік тұрғыдан нагара стиліне ұқсас шихарамен қоршалған верандамен шеңберленген. Карнатакадағы Айхоледегі Лад-Хан ғибадатханасы таулардағы ағаш шатырлы ғибадатханалардан шабыттанған сияқты, бірақ ол тастан салынған. Тарихшылар весара стилінің қазіргі Карнатакада пайда болғанына келіседі. Кейбір мәліметтер бойынша, бұл стильді Бадами Чалукиялары (500-753 ж.б.) бастаған, олардың ерте Чалукия немесе Бадами Чалукия архитектурасы нагара және дравида стильдерінің элементтерін біріктіретін ғибадатханалар салған, мысалы, бірдей кезеңдегі ғибадатханаларда солтүстік шихара және оңтүстік вимана типті құрылыстар қолданылған, мысалы Паттадакалда. Алайда Адам Харди және басқалар бұл стильді Дравиданың бір түрі деп санайды. Бұл стильді Манякхетаның Раштракуталары (750-983 ж.б.) Эллора сияқты жерлерде одан әрі жетілдірген. Бадами немесе ерте Чалукия стилімен үлкен байланыс бар екені анық, бірақ басқа авторлар Весараның басталуын Кальянидің кейінгі Батыс Чалукияларына (983-1195 ж.б.) жатқызады, олар Лаккунди, Дамбал, Итаги және Гадаг сияқты жерлерде және Хойсала империясы (1000-1330 ж.б.) дәуірінде жалғастырды. Белур, Халебиду және Сомнатпурадағы Хойсала ғибадатханалары Весара стилінің көрнекті үлгілері болып табылады. Бұл ғибадатханалар қазір ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылып отыр.

The style adopted in the region that today lies in the modern states of Karnataka and Andhra Pradesh (Deccan) which served in its geographical position as buffer between north and south, that architectural style has mix of both the Nagara and Dravidian temple styles. While some scholars consider the buildings in this region as being distinctly either nagara or dravida, a hybridised style that seems to have become popular after the mid seventh century, is known in some ancient texts as vesara. In the southern part of the Deccan, i. e., in the region of Karnataka is where some of the most experimental hybrid styles of vesara architecture are to be found. An important temple is Papnath temple, dedicated to Lord Shiva. The temple is one of the best early examples of the South Indian tradition. By contrast other eastern Chalukyan Temples, like the Mahakuta, five kilometres from Badami, and the Swarga Brahma temple at Alampur show a greater assimilation of northern styles from Odisha and Rajasthan. At the same time the Durga temple at Aihole is unique having an even earlier style of an apsidal shrine which is reminiscent of Buddhist chaitya halls and is surrounded by a veranda of a later kind, with a shikhara that is stylistically like a nagara one. The Lad Khan temple at Aihole in Karnataka seems to be inspired by the wooden roofed temples of the hills, except that it is constructed out of stone. Historians agree that the vesara style originated in what is today Karnataka. According to some, the style was started by the Chalukyas of Badami (500 753AD) whose Early Chalukya or Badami Chalukya architecture built temples in a style that mixed some features of the nagara and the dravida styles, for example using both the northern shikhara and southern vimana type of superstructure over the sanctum in different temples of similar date, as at Pattadakal. However, Adam Hardy and others regard this style as essentially a form of Dravida. This style was further refined by the Rashtrakutas of Manyakheta (750 983AD) in sites such as Ellora. Though there is clearly a good deal of continuity with the Badami or Early Chalukya style, other writers only date the start of Vesara to the later Western Chalukyas of Kalyani (983–1195 AD), in sites such as Lakkundi, Dambal, Itagi, and Gadag, and continued by the Hoysala empire (1000–1330 AD). The Hoysala temples at Belur, Halebidu and Somnathpura are leading examples of the Vesara style. These temples are now proposed as a UNESCO world heritage site.

Джайнистік сәулет

Джайнизм ғибадатханаларының архитектурасы көбінесе индуизм ғибадатханаларының архитектурасына ұқсас, ал ежелгі заманда буддизмнің діни архитектурасына да жақын болған. Көбінесе барлық діндер үшін бірдей құрылысшылар мен шеберлер жұмыс істеді, ал аймақтық және кезеңдік стильдер әдетте бір-біріне ұқсас. Индуизм және көптеген джайнизм ғибадатханаларының негізгі жоспары негізгі мүсін немесе құдай бейнесі орналасқан кішкентай гарбхагрихадан (киелі орын) тұрады, одан жоғары биік құрылым көтеріледі, содан кейін бір немесе бірнеше үлкен мандапа залдары орналасқан. Джайнизм архитектурасының ең ерте сақталған үлгілері бастапқыда буддизммен, ал классикалық кезеңнің соңында индуизммен ортақ болған үнділік тасқа қазылған архитектура дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Көптеген джайнизм ғибадатханалары мен монастырлары басқа діндермен бірге орналасқан, мысалы, Удайгири, Бава Пьяра, Эллара, Айхоле, Бадами және Калугумалаи сияқты жерлерде. Эллара үңгірлері – үш діннің де ғибадатханаларын қамтитын кейінгі кезеңдегі орын, мұнда ертедегі буддизмдік қазбалар кейінірек индуизмдік қазбаларға жол береді. Әртүрлі діндердің стильдері арасында айқын ұқсастықтар бар, бірақ джайндар көбінесе 24 тиртханкараның бірін немесе бірнешеуін киелі орынның ішінде емес, ашық ауада орналастырған. Бұл мүсіндер кейіннен өте үлкен болып, көбінесе кайотарға медитациялық позасында (назарда тұрғанға ұқсас) жалаңаш түрде бейнеленген. Мысалдарға Гопачал тасқа қазылған джайнизм ескерткіштері, Сиддхачал үңгірлері, мүсіндер тобы және 12 ғасырға жататын Гомматешвара мүсіні, сондай-ақ қазіргі Васупуджай мүсіні және ең үлкені – 108 фут (33 метр) биіктіктегі Ахимса мүсіні жатады. Ең үлкен Дилвара ғибадатханаларының негізгі ғимараттары девакулика киелі орындарының "қоршау" экрандарымен қоршалған, ал олардың сыртқы қабырғалары салыстырмалы түрде қарапайым; Вимал Васахи мысалында, бұл экран екінші ғибадатхана салынған кезде қосылған. Басты ғибадатхананы киелі орындардың қаптамасымен қоршау Батыс Үндістанның джайнизм ғибадатханаларының ерекше белгісіне айналды, ол кейбір қазіргі ғибадатханаларда да қолданылады. Көбінесе жеке тұлғалар немесе топтар қаржыландыратын және кішкентай халыққа қызмет ететін джайнизм ғибадатханалары көбінесе кішкентай немесе орташа өлшемді болады, бірақ қажылық орындарында олар үлкен топтарға жиналуы мүмкін. Палитанада барлығы бірнеше жүздеген ғибадатхана бар, олар "тук" немесе "тонк" деп аталатын биік қабырғалы аумақтардың ішінде тығыз орналасқан. Храмның қайырымдылық қорлары, мысалы, 17 ғасырда құрылған және қазір 1200 ғибадатхананы күтіп-ұстап отырған "Ананджи Калянжи" қоры, ғибадатхана салуды және оларды күтіп-ұстауды қаржыландыруда маңызды рөл атқарады.

Jain temple architecture is generally close to Hindu temple architecture, and in ancient times Buddhist religious architecture. Normally the same builders and carvers worked for all religions, and regional and period styles are generally similar. The basic layout of a Hindu and most Jain temples has consisted of a small garbhagriha or sanctuary for the main murti or cult images, over which the high superstructure rises, then one or more larger mandapa halls. The earliest survivals of Jain architecture are part of the Indian rock cut architecture tradition, initially shared with Buddhism, and by the end of the classical period with Hinduism. Very often numbers of rock cut Jain temples and monasteries share a site with those of the other religions, as at Udayagiri, Bava Pyara, Ellora, Aihole, Badami, and Kalugumalai. The Ellora Caves are a late site, which contains temples of all three religions, as the earlier Buddhist ones give way to later Hindu excavations. There is considerable similarity between the styles of the different religions, but often the Jains placed large figures of one or more of the 24 tirthankaras in the open air rather than inside the shrine. These statues later began to be very large, normally standing nude figures in the kayotsarga meditation position (which is similar to standing at attention). Examples include the Gopachal rock cut Jain monuments and the Siddhachal Caves, with groups of statues, and a number of single figures including the 12th century Gommateshwara statue, and the modern Statue of Vasupujya and, largest of all at 108 feet (33 m) tall, the Statue of Ahimsa. The main buildings of the largest Dilwara temples are surrounded by "cloister" screens of devakulikā shrines, and are fairly plain on the outer walls of these; in the case of the Vimal Vasahi this screen was a later addition, around the time of the second temple. Surrounding the main temple with a curtain of shrines was to become a distinctive feature of the Jain temples of West India, still employed in some modern temples. Mostly funded by private individuals or groups, and catering to a smaller population, Jain temples tend to be at the small or middle end of the range of sizes, but at pilgrimage sites they may cluster in large groups – there are altogether several hundred at Palitana, tightly packed within several high walled compounds called "tuks" or "tonks". Temple charitable trusts, such as the very large Anandji Kalyanji Trust, founded in the 17th century and now maintaining 1,200 temples, play a very important role in funding temple building and maintenance.

Мару-Гурджара сәулеті

Индуистік ғибадатханалардағы аймақтық ерекшеліктер көбінесе джайни ғибадатханаларында да көрініс табады. Бірақ Мару Гурджара сәулеті немесе «Соланки стилі» белгілі бір деңгейде жалпыүнділік, тіпті жалпы әлемдік джайни стиліне айналды. Бұл стиль Гуджарат және Раджастхан аймақтарына (екі аймақта да джайнизмнің күшті тамырлары бар) тән ерекше ғибадатхана стилі. Ол шамамен 1000 жылы индуистік және джайни ғибадатханаларында пайда болды, бірақ джайни меценаттары арасында ұзаққа созылған танымал атаққа ие болып, өткен ғасырда Үндістанның басқа аймақтарына және джайни диаспорасына тарады. Ол қазірге дейін, сәл өзгертілген түрінде қолданылып келеді, тіпті өткен ғасырда кейбір индуистік ғибадатханаларда да қайтадан танымал болды. Бұл стиль Абу тауындағы Дилвара, Таранга, Гирнар және Палитанадағы қасиетті орындардағы ғибадатханалар тобында көрінеді. Ішкі кеңістіктер әсем безендірілген, көптеген беттерінде күрделі ою-өрнектер бар. Әсіресе, джайни ғибадатханаларында көбінесе ішкі жағында өте күрделі розеткалы суреттермен ойылған кішкентай, төменгі күмбездер кездеседі. Тағы бір ерекшелік – бағаналар арасындағы «ұшатын» арка тәрізді элементтер, олар жоғарыдағы көлденең арқалыққа ортасында тиіп, күрделі өрнектермен әшекейленген. Бұл элементтердің конструкциялық қызметі жоқ, олар тек декоративті мақсатта қолданылады. Бұл стильде үлкен бағаналы залдар құрылды, олардың көпшілігі екі жағынан ашық, ал джайни ғибадатханаларында ғибадатханаға дейін созылатын басты ось бойында бір жабық және екі бағаналы зал кезекпен орналасқан. Мару Гурджара стилі бұрынғы стильдермен радикалды айырмашылықтарға ие болған жоқ. Солтүстік-батыс Үндістандағы бұрынғы стильдер және әйгілі Khajuraho ескерткіштер тобының құрамындағы джайни ғибадатханалары тобы 950 және 1050 жылдар аралығында салынған индуистік ғибадатханалармен бірдей стильде салынған. Олар Мару Гурджара стилімен көптеген ортақ белгілерге ие: қабырғаларында көптеген әсем жолақтары бар биік тұғырлар, бай бейнелі және декоративті ою-өрнектер, бірнеше бағытқа қарап тұрған балкондар, төбедегі розеткалар және т.б. Бірақ Khajuraho-да шихаралардың биіктігіне көбірек мән берілген. Оңтүстікке қарай орналасқан Хойсала сәулетімен де ұқсастықтар бар. Бұл екі стильде де сәулет өнері мүсіндік тұрғысынан қарастырылады.

Regional differences in Hindu temples are largely reflected in Jain ones, except that Māru Gurjara architecture or the "Solanki style" has become to some extent a pan Indian, indeed pan global Jain style. This is a particular temple style from Gujarat and Rajasthan (both regions with a strong Jain presence) that originated in both Hindu and Jain temples around 1000, but became enduringly popular with Jain patrons, spreading to other parts of India and the global Jain diaspora of the last century. It has remained in use, in somewhat modified form, to the present day, indeed also becoming popular again for some Hindu temples in the last century. The style is seen in the groups of pilgrimage temples at Dilwara on Mount Abu, Taranga, Girnar and Palitana. Interiors are more lavishly decorated, with elaborate carving on most surfaces. In particular, Jain temples often have small low domes carved on the inside with a highly intricate rosette design. Another distinctive feature is "flying" arch like elements between pillars, touching the horizontal beam above in the centre, and elaborately carved. These have no structural function, and are purely decorative. The style developed large pillared halls, many open at the sides, with Jain temples often having one closed and two pillared halls in sequence on the main axis leading to the shrine. The Māru Gurjara style did not represent a radical break with earlier styles. The previous styles in north west India, and the group of Jain temples of Khajuraho, forming part of the famous Khajuraho Group of Monuments are very largely in the same style as their Hindu companions, which were mostly built between 950 and 1050. They share many features with the Māru Gurjara style: high plinths with many decorated bands on the walls, lavish figurative and decorative carving, balconies looking out on multiple sides, ceiling rosettes, and others, but at Khajuraho the great height of the shikharas is given more emphasis. There are similarities with the contemporary Hoysala architecture from much further south. In both of these styles architecture is treated sculpturally.

Үнді-исламдық сәулет

Индоисламдық сәулет өнері 7-ші ғасырда ислам дінінің Үндістан субконтинентіне әсер етуімен басталды. Осы стильдердің көптеген түрлеріне үндінің аймақтық сәулет өнері де ықпал етті. Бұл стиль үнді трабеат стилін арка стилімен алмастырды. Сасанид және Византия империяларынан әртүрлі дизайн мұра еткен түріктер мен парсылар сәулет өнерін қалыптастырып, оған бағыт берді. Исламдық құрылыстар бастапқыда бұрынғы үнді дәстүрлерінде тәлім алған жұмысшылардың біліктілігін өз жобаларына бейімдеді. Ислам әлемінің көп бөлігінде кірпіш басым болғаннан өзгеше, Үндістанда жоғары сапалы тас қалауға дағдыланған өте білікті құрылысшылар болды. Делиде және Агра, Лахор, Аллахабад сияқты Моғол мәдениетінің маңызды орталықтарында дамыған сәулетпен қатар, Бенгал, Гуджарат, Декан, Джаунпур және Кашмир сұлтандықтары сияқты аймақтық мемлекеттерде де әртүрлі аймақтық стильдер қалыптасты. Моғол империясы құлағаннан кейін, Лакхнау, Хайдарабад және Майсур сияқты аймақтық навабтар княздік мемлекеттерде моғолдық сәулеттің құрылысын қолдауға және тапсырыс беруге жалғастырды.

Сұлтандық

Туықлақ империясы 14 ғасырдың ортасында әлсірегеннен кейін құрылған тәуелсіз сұлтанаттарда маңызды аймақтық стильдер дамыды, және олар 16 ғасырда көпшілігі Моғол империясына сіңірілгенге дейін сақталды. Декан жазығы, Гуджарат, Бенгал және Кашмир сұлтанаттарынан өзге, Малва және Джаунпур сұлтанаттарының сәулеті де маңызды ғимараттарды қалдырды.

Дели сұлтандығы

1206 жылы Құтб әл-Дин Айбақ тұсында Дели сұлтанатының құрылуы Орталық Азия үлгілерін пайдалана отырып, Үндістанға ірі ислам мемлекетін әкелді. Делидегі маңызды Құтб кешені 1199 жылы Ғордың Мұхаммеді тұсында басталып, Құтб әл-Дин Айбақ және кейінгі сұлтандар тұсында жалғасты. Алғашқы құрылыс – қазір қираған Кувват-ул-Ислам мешіті. Басқа ерте исламдық ғимараттар сияқты, бұл мешіт бұрынғы индуист және джайнист ғибадатханаларынан алынған бағаналар мен басқа да элементтерді пайдаланды, тіпті сол жердегі ғибадатхананың платформасы да қайта қолданылды. Аркалар дәстүрлі үнді әдісімен қапталған. Алауддин Хилжи тапсырыс берген, бірақ аяқталмаған Алай Минары Құтб Минарынан екі есе үлкен. Туглакабад бекінісі мен Хауз Хас кешені де осы кезеңнің мысалдары. Адхай Дин Ка Джонпра мешіті (Раджастан, Аджмер), 1190 жылдарда салынып, Дели билеушілері үшін арналған, сондай-ақ аркалы аркалар мен күмбездерді пайдаланған. Бұл жерде индуист ғибадатханаларының бағаналары (немесе жаңалары) биіктікті арттыру үшін үш қатарға үйілген. Екі мешіттің де алдына тік бұрышты аркалары бар үлкен ажыратылған экрандар қосылды, бұл шамамен екі онжылдықтан кейін Илтутмиш тұсында жасалған болуы мүмкін. Аджмердегі кіші экран аркалары алғаш рет Үндістанда тік бұрышты болды. 1300 жылға қарай нағыз күмбездер мен визуарлары бар аркалар салына бастады; Делидегі Балбанның қираған қабірі (1287 жылы қайтыс болған) осы кезеңнің ең ерте сақталған нысаны болуы мүмкін. 1311 жылғы Құтб кешеніндегі Алай Дарваза қақпасы жаңа технологияға сақтықпен қарағандығын көрсетеді, қабырғалары өте жуан, ал күмбезі тек белгілі бір қашықтықтан немесе биіктіктен ғана көрінеді. Қызыл құмтас пен ақ мәрмәрдің қарама-қарсы түстері Индо-ислам сәулетінің ерекшелігіне айналды, бұл Парсы мен Орталық Азияда қолданылатын түрлі түсті плиткалардың орнына қолданылды. Аркалардың төменгі бөлігі сәл жиырылып, атқосшы арка тәрізді эффект береді, ал ішкі жиектері тік емес, лотос гүлдерін бейнелейтін "найза мұны" сияқты әсемдіктермен безендірілген. Бұл жерде таспен жасалған ашық жәлілер пайда болды, олар бұрыннан ғибадатханаларда қолданылып келген. Туглактар тұсында Үндістандағы ислам сәулеті ерте үнді сәулетінің кейбір ерекшеліктерін қабылдады, мысалы, биік тұғыр, оның шеттеріндегі ою-өрнектер, сондай-ақ бағаналар, жақтаулар және гипостильді залдар. Фироз қайтыс болғаннан кейін Туглактар әлсіреп, Делидегі келесі әулеттер де әлсіз болды. Салынған монументальді ғимараттардың көпшілігі қабірлер болды, бірақ Делидегі әсерлі Лоди бақтары (фонтандармен, шахарбаг бақтарымен, тоғандармен, қабірлермен және мешіттермен безендірілген) кеш Лоди әулеті тұсында салынды. Басқа аймақтық мұсылман мемлекеттерінің сәулеті көбінесе одан да әсерлі болды.

The start of the Delhi Sultanate in 1206 under Qutb al Din Aibak introduced a large Islamic state to India, using Central Asian styles. The important Qutb Complex in Delhi was begun under Muhammad of Ghor, by 1199, and continued under Qutb al Din Aibak and later sultans. The Quwwat ul Islam Mosque, now a ruin, was the first structure. Like other early Islamic buildings it re used elements such as columns from destroyed Hindu and Jain temples, including one on the same site whose platform was reused. The arches were corbelled in the traditional Indian way. Alai Minar, a minaret twice the size of Qutb Minar was commissioned by Alauddin Khilji but never completed. Other examples include the Tughlaqabad Fort and Hauz Khas Complex. Another very early mosque, begun in the 1190s, is the Adhai Din Ka Jhonpra in Ajmer, Rajasthan, built for the same Delhi rulers, again with corbelled arches and domes. Here Hindu temple columns (and possibly some new ones) are piled up in threes to achieve extra height. Both mosques had large detached screens with pointed corbelled arches added in front of them, probably under Iltutmish a couple of decades later. At Ajmer the smaller screen arches are tentatively cusped, for the first time in India. By around 1300 true domes and arches with voussoirs were being built; the ruined Tomb of Balban (d. 1287) in Delhi may be the earliest survival. The Alai Darwaza gatehouse at the Qutb complex, from 1311, still shows a cautious approach to the new technology, with very thick walls and a shallow dome, only visible from a certain distance or height. Bold contrasting colours of masonry, with red sandstone and white marble, introduce what was to become a common feature of Indo Islamic architecture, substituting for the polychrome tiles used in Persia and Central Asia. The pointed arches come together slightly at their base, giving a mild horseshoe arch effect, and their internal edges are not cusped but lined with conventionalized "spearhead" projections, possibly representing lotus buds. Jali, stone openwork screens, are introduced here; they already had been long used in temples. By the time of Tughlaqs Islamic architecture in India had adopted some features of earlier Indian architecture, such as the use of a high plinth, and often mouldings around its edges, as well as columns and brackets and hypostyle halls. After the death of Firoz the Tughlaqs declined, and the following Delhi dynasties were weak. Most of the monumental buildings constructed were tombs, although the impressive Lodi Gardens in Delhi (adorned with fountains, charbagh gardens, ponds, tombs and mosques) were constructed by the late Lodi dynasty. The architecture of other regional Muslim states was often more impressive.

Декан сұлтандықтары

Бахамани сұлтандығының Дауд шаһы 1378 жылы өте қысқа мерзім билік етті, бірақ жаңа стильдегі қабір салғызды, ол бір негізде екі ұқсас күмбезді құрылымнан тұрады, бұл стиль Калабурагиден тыс жерде кездеспеген. 1422 жылы қайтыс болған Фируз шаһ осы екі бөлмелі стильді көшірді, бірақ өз қабірін әлдеқайда қарапайым етіп жасады. Ғибадатхана бағаналарын еске түсіретін қара базальт есік жамбалары, ою-өрнектелген гүлдік суреттері бар аркалар, ғибадатханалардағыдай жақтаулары бар шажалар – бәрі де кейінгі Бахмани сәулетінде жиі кездесетін ерекшеліктерге айналды. 1500 жылдары Әли Барид шаһ салған Бидар бекінісіндегі Рангин Махал. Оның кейбір қабырғаларын безейтін әдемі плитка мозаикалары мен қара базальттағы жылтыраған ана жемісінің инкрустациясы парсы стиліне тән болса, ойылған ағаш бағаналары мен жақтаулары жергілікті тұрғын үй сәулетінен алынған. Барид шахи билеушілерінің негізгі сәулеттік қызметі – бақша қабірлерді салу болды. Әли Барид шаһтың (1577) қабірі Бидардағы ең танымал ескерткіш. Қабір төрт жағынан ашық, төртбұрышты парсы бағының ортасында орналасқан, биік күмбезді бөлмеден тұрады. Әли Барид шаһ тұсында салынған Бидардағы Рангин Махал – толық және тамаша безендірілген сарайлық құрылыс. Осы кезеңде Бидардағы маңызды ескерткіштердің ішінде II Қасымның қабірі және Кали мешіті бар. Бижапур сұлтандығының алғашқы және маңызды сәулеттік жұмыстарының бірі – 1576 жылы Әли Адил шаһ I бастаған аяқталмаған Жәми мешіті. Онда әдемі дөңгелектермен аркадалы дұға залы және массивті тіреулермен қолдау көрсетілген әсерлі күмбез бар. II Ибрагимнің тұсында салынған ең әсерлі ескерткіштердің бірі – Ибрахим Руза, ол бастапқыда патшайым Тадж Сұлтан үшін қабір ретінде жоспарланған, бірақ кейіннен Ибрахим Адил шаһ II және оның отбасының қабіріне айналдырылды. 1626 жылы аяқталған бұл кешенде қабір мен мешіт орналасқан. Бахмани және Декан сұлтандықтарының Декандағы танымал ғимараттарына Шарминар, Мекке мешіті, Құтб Шахи қабірлері, Мадраса Махмуд Гаван және Гол Гумбаз кіреді. Бұл құрылыстар өте үйлесімді. Сұлтандық сәулеттің ерекшелігі – мұнаралардың салыстырмалы түрде аз болуы. Аймақ бойынша көптеген кішкентай және орташа ғасырлық мешіттер салынды, олар бірнеше күмбездермен және көркемдік нишалы михрабтармен әсемделген. Үлкен мешіттер үшін бенгалдық сәулетшілер күмбездердің санын көбейтті, үш қатардан үш күмбездік схема (тоғыз күмбез) – бұл төрт мысалда сақталған, барлығы 15-шы немесе 16-шы ғасырларда салынған және қазір Бангладеште орналасқан, бірақ одан да көп күмбездері бар басқа да мысалдар кездеседі. Үндістан субконтинентіндегі ең үлкен мешіт – 14-шы ғасырғы Адина мешіті. Бұрынғы ғибадатханалардан алынған тастармен салынған, ол орталық бөлігінің үстінде монументалды қабырғалы күмбезге ие, бұл субконтинентте алғаш рет қолданылған алып күмбез. Мешіт Персияның императорлық Сасанид стиліне негізделген. Сұлтандық стиль 14-16 ғасырларда гүлденді. 17-18 ғасырларда Моғол Бенгалиясында Солтүстік Үндістанның ықпалымен провинциялық стиль пайда болды. Моғолдар Солтүстік Үндістандағы мавзолейлер үшін бенгалдық екі еңкейген шатыр дәстүрін де көшірді. Пандуадағы суретте парсы мәдениетінің сарайларда басымдығы көрсетілгенімен, сол кезде билік еткен Ильяс шахи әулеті тұсында ислам және бенгал сәулет стилін біріктіруге жасалған алғашқы әрекеттердің біріне тап боламыз. Жалал-Уддиннің тұсында «Бенгал» стиліндегі мешіттер пайда болды. Жалал-Уддиннің билігінде Делиден немесе Меккеден заңдылық іздеудің орнына жергілікті мәдениетке негізделген мұсылман билеуші әулетінің қалыптасуының басталуын көреміз. Фироз шаһ Түгелқак өзінің алғашқы Бенгалия жорығынан Делиге оралғаннан кейін Бенгал стиліне өте ұқсас Котла мешітін салдырды.

Dawood Shah of Bahamani Sultanate ruled for very short amount of time in 1378 but invented a new style of tomb, comprising two similar, domed structures on a single basement, a style not seen anywhere outside Kalaburagi. Firuz Shah who died in 1422 copied the double chambered style but made his tomb much simpler. The black basalt door jambs reminiscent of temple pillars, the recessed arches bearing stucco floral work, arches bearing stucco floral work, and the chajjas borne on brackets that resemble those found in temples all become common features in later Bahmani architecture. Rangin Mahal in Bidar Fort, built by Ali Barid Shah in the 1500s. While the beautiful tile mosaics on some of its walls and the luminescent mother of pearl inlays on black basalt are Persian in style, its carved wooden pillars and brackets are clearly derived from local residential architecture. The main architectural activities for the Barid Shahi rulers were building garden tombs. The tomb of Ali Barid Shah (1577) is the most notable monument in Bidar. The tomb consists of a lofty domed chamber, open on four sides, located in the middle of a Persian four square garden. The Rangin Mahal in Bidar, built during the reign of Ali Barid Shah, is a complete and exquisitely decorated courtly structure. Other important monuments in Bidar from this period are the tomb of Qasim II and the Kali Masjid. Amongst the major architectural works in the Bijapur Sultanate, one of the earliest is the unfinished Jami Masjid, which was begun by Ali Adil Shah I in 1576. It has an arcaded prayer hall, with fine aisles, and has an impressive dome supported by massive piers. One of the most impressive monuments built during the reign of Ibrahim II was the Ibrahim Rouza which was originally planned as a tomb for queen Taj Sultana, but was later converted into the tomb for Ibrahim Adil Shah II and his family. This complex, completed in 1626, consists of a paired tomb and mosque. Notable buildings of the Bahmani and Deccan sultanates in the Deccan include the Charminar, Mecca Masjid, Qutb Shahi tombs, Madrasa Mahmud Gawan and Gol Gumbaz. which were with blended. One feature in the sultanate was the relative absence of minarets. Many small and medium sized medieval mosques, with multiple domes and artistic niche mihrabs, were constructed throughout the region. For larger mosques, Bengali architects multiplied the numbers of domes, with a nine domed formula (three rows of three) being one option, surviving in four examples, all 15th or 16th century and now in Bangladesh, although there were others with larger numbers of domes. The largest mosque in the Indian subcontinent was the 14th century Adina Mosque. Built of stone demolished from temples, it featured a monumental ribbed barrel vault over the central nave, the first such giant vault used anywhere in the subcontinent. The mosque was modelled on the imperial Sassanian style of Persia. The Sultanate style flourished between the 14th and 16th centuries. A provincial style influenced by North India evolved in Mughal Bengal during the 17th and 18th centuries. The Mughals also copied the Bengali do chala roof tradition for mausoleums in North India. Although the description in Pandua, the ancient capital, shows mainly Persian culture in courts, we find one of the first attempts at fusing together the Islamic and Bengali style of architecture under Ilyas Shahi dynasty who ruled then. Under Jalaludin emerged the 'Bengal' style of mosques. With Jalaludin's reign we see the beginnings of a trend of Muslim ruling dynasty that grounded itself in local culture rather than seeking legitimacy from Delhi or Mecca. Upon his return to Delhi from his first Bengal expedition, Firoz Shah Tughlaq built Kotla Mosque, which bear a striking resemblance to the Bengal style.

Кашмир

1339 жылы Шах Мир әулетінің Шамс-уд-дин Шах-Миры Кашмир аймағын қамтитын сұлтандық құрды (қазіргі Ғылгит-Балтистан, Азад-Кашмир, Джамму және Кашмир, Ладакх және Ақсай-Чин), бұл аймақтың біртіндеп исламдануына және парсы мәдениеті мен сәулетінің Кашмирдің жергілікті буддалық стильдерімен үйлесуіне жағдай жасады. Қазіргі Үндістанның басқаруындағы Кашмирдегі Шринагар қаласында Сикандар Шах Мир екі мәдениеттің элементтерін біріктіретін үлкен ағаш қауымдық мешіт – Жамия мешітін салдырды. Яғни, мешіт парсы стилінде салынған, бірақ оның минары шатыр тәрізді қырымен аяқталған, бұл буддалық пагодаларға ұқсас, сондай-ақ ағаштан жасалған Ханкаһ-и Мулла мешіті де бар. Шринагарда Аали мешіті мен Зайн-ул-Абидин мазары да орналасқан. Ғылгит-Балтистандағы 14 ғасырға жататын екі ағаш мешіт – Хаплудағы Чакчан мешіті (1370 жыл) және Шигардағы Амбурик мешіті. Екеуінің де іргесі тастан қаланған, сыртында әсем ою-өрнектермен безенілген ағаш галереялары бар. Амбурик мешіті екі қабатты, ол жергілікті дәстүрлі стильге бейімделген.

Гуджарат сұлтандығы

Гуджарат сұлтандығы тұсында, 1407 және 1543 жылдар аралығында тәуелсіз болған Гуджарат, Музаффарид әулетінің билігімен гүлденген аймақтық сұлтандық болды. Олар, әсіресе астанасы Ахмадабадта, ерекше Үнді-Ислам сәулетінің стилінде сәнді құрылыстар салды. Сұлтандық Ахмадабадтағы Жамғ мешіті, Чампанердегі Жамғ мешіті, Хамбаттағы Жамғ мешіті, Құтбуддин мешіті, Рани Рупамати мешіті, Сархедж Роза, Сиди Башир мешіті, Кевада мешіті, Сиди Сәйед мешіті, Нагина мешіті және Паттарвали мешіті сияқты мешіттерді, сондай-ақ Тиен Дарваза, Бадра бекінісі және Ахмадабадтағы Дада Харир сатылы құдығы сияқты нысандарды тұрғызды. Гуджараттың ерекше Үнді-Ислам сәулет стилі бұрынғы Мару Гурджара сәулетінің ұсақ архитектуралық элементтерін пайдаланып, оларды михрабтарда, шатырларда, есіктерде, минареттерде және қасбеттерде қолданды. 15 ғасырда Гуджараттың Үнді-Ислам стилі, әсіресе минареттерді шығармашылықпен және талғаммен пайдалануымен ерекшеленеді. Минареттер көбінесе негізгі кіреберістің екі жағында жұп болып орналасқан, көбінесе өте жіңішке және төменгі деңгейде күрделі өрнектермен безендірілген. Кейбір жобаларда шахта бойында ара-араға балкондар іргеленіп шығады; мұның ең жоғары дәрежесі 1819 жылы жер сілкінісінен құлаған Ахмадабадтағы Жамғ мешітіндегі «дилдалаған минареттер» деп аталатын жоғалған жоғарғы бөліктерінде көрінді. Бұл өрнектер жергілікті тас кесушілердің дәстүрлі шеберлігіне негізделген, бұрын Мару Гурджара және басқа да жергілікті стильдердегі индуист ғибадатханаларын безендіру үшін қолданылған. Гуджараттың Үнді-Ислам сәулет стилі кейіннен моғол сәулетінде кездесетін көптеген архитектуралық элементтерді болжады, оның ішінде әшекейленген михрабтар мен минареттер, жали (тастан ойылған тесіктелген экрандар) және чаттрилер (куполамен жабылған павильондар). Гуджарат сұлтандығының 16 ғасырдағы астанасы болған Чампанер Павагад археологиялық паркі ертедегі ислам және моғол қалаларының еш өзгеріссіз сақталғанын көрсетеді.

Сикх сәулеті

Сикх сәулеті моғол және исламдық стильдердің күшті ықпалында дамыған. Пияз тәрізді күмбездер, фрескалар, кіріспе өнер және көп жапырақты аркалар – бұл моғолдық ықпал, әсіресе Шахжахан дәуірінен, ал чаттрилер, шығанақты терезелер, ендік қабырғадағы тіреуіштермен бекітілген шатыр жиектері және әшекейлі фриздер – Раджпут сәулетінің элементтерінен алынған. Діни ғимараттардан өзге, сикх сәулетіне әскери бекіністер, бунгалар (тұрғын үйлер), сарайлар және колледждер де кіреді.

Гурдувара

Діни құрылым гурдвара деп аталады (Гуру тұратын орын). Гурдвара сөзі гуру (жетекші немесе ұстаз) және двара (есік немесе орын) сөздерінің біріктірілуінен құралған. Амритсардағы Алтын ғибадатхана мен Хазур Сахиб осыған мысалдар. Гурдвара ғимараттарының архитектуралық дизайнына қатысты белгілі талаптар жоқ. Негізгі талаптар: Грант Сахибтің шатыр астында немесе шатырлы орындықта, әдетте, сыйынушылар отырған еденнен жоғарырақ платформада орналастырылуы, сондай-ақ ғимараттың үстінде биік сикх туының орнатылуы. XXI ғасырда көптеген гурдваралар (особыры Үндістанда) Үнді-Ислам және сикх архитектурасының үйлесімінен құралған Харимандир Сахиб үлгісін қабылдауда. Көбісі төртбұрышты залдардан, биік тұғырдан, төрт жағынан кіреберістерден және әдетте ортада орналасқан төртбұрышты немесе сегізбұрышты күмбезді киелі орыннан тұрады. Соңғы онжылдықтарда үлкен жиындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін, киелі орын бір шетінде орналасқан, кең және жақсы желдетілетін залдар кең таралды. Киелі орынның орналасуы көбінесе оны айналып өтуге мүмкіндік береді. Кейде кеңістікті арттыру үшін залдың айналасына верандалар салынады. Күмбездің танымал үлгісі – қабырғалы лотос, әшекейлі шыңымен безендірілген. Сыртқы әрлеу үшін аркалы жабындар, шағын ғимараттар және қатты күмбездер қолданылады.

Маратха сәулет өнері

Маратха билігі 17-19 ғасырларда Маратхалардың Маратха-Моғол соғыстарында Моғол империясынан жеңіске жеткеннен кейін қалыптасты. Пуне қаласындағы Шанивар Вада және Лал Махал сияқты көрнекті ғимараттар оның мысалы. Сарайлардың сәндік элементтері – тік аркалар, ауыр ойылған тас тіреулер, мұндай тіреулердің қатарына шығып тұрған тар балкон, түрлі шұңқырларға тірелген дөңгелек төбелер, олардың ішінде өрілген типтісі басты орын алған. Көптеген джиотирлинга храмдары ислами күштерінің шабуылынан қиратылғаннан кейін Маратхалар тарапынан қайта салынды. Мысалдарға Каши Вишванат, Махакалешвар, Тримбакешвар, Гришнешвар храмдары жатады. Варанасидің жағалаулары, оның ішінде Дашашвамед және Синдия жағалаулары да Маратхалардың қолдауымен қайта жаңартылды. Маратха құрылыстарында жергілікті сәулет стилімен қатар, Маратхаларға тән коринфтік бағаналар стилі де қолданылды. Мұғалдармен, навабтармен, афғандармен және басқа күштермен болған үнемігі дау-дамағл мен соғыстардың нәтижесінде, осы күш-жігер туралы көптеген құжаттар сақталмады. Дегенмен, бұл құрылыстарды зерттеулер негізгі сәулет элементтері кірпіш, ағаш, цемент және тастан жасалғандығын көрсетті. Ағаш Махараштра мен Карнатакада оңай және арзан болғандықтан, ең көп қолданылатын материал болды. Тарихшы Хафи Хан 16 ғасырдағы ағаш сарайлардың, храмдардың және бекіністердің көркемдігі туралы жазған. Алайда, Моғол империясымен болған соғыстар мен ағаш құрылымдардың тас және мрамордан қарағанда қысқа ғұмырлы болуына байланысты олардың аз ғана бөлігі сақталды. Бекіністер Маратха сәулетінің басты назарында болды, олар Декан стиліндегі тік аркалармен және күрделі ағаш өрнектерімен безендірілген. Герман Гёц өзінің «Үнді өнерінің бес мың жылы» атты еңбегінде олардың сәулет стилі туралы былай деп жазды: «Маратха храмдары көбінесе үлкен шамдікпен (дипмала) жабдықталған. Олардың сарайларын және басқа да азаматтық ғимараттарын безендіру үшін қолданған ағаш өңдеуі өте күрделі және ұсақ болған. Маратха өнері дамып, ерекше сипатқа ие болуы мүмкін еді, бірақ ортағасырлық Үндістанның тұрақсыз кезеңіне байланысты бұл мүмкін болмады».

The Maratha Rule from 17th to 19th Centuries, emerged after the Maratha's victory over the Mughal Empire in the Maratha Mughal Wars, Prominent buildings such as the Shaniwar Wada and Lal Mahal in Pune are examples. The decorative features of the mansions were “pointed arches, heavy carved stone brackets, narrow balconies projecting on rows of such brackets, domical shallow ceilings resting on a variety of squinches, the chief being the interwoven type”. Many jyotirlinga temples were rebuilt by the Marathas after being destroyed by invading Islamic forces. Some examples are the Kashi Vishwanath, Mahakaleshwar, Trimbakeshwar, Grishneshwar temples. The ghats of Varanasi were also rebuilt under Maratha patronage, including the Dashashwamedh Ghat and Scindia Ghat. The Maratha structures used both the local architectural style and the Maratha's own distinct corinthian columns style. Because of the constant turmoil and protracted wars with Mughals, Nawabs, Afghans, and other forces, very little documentation of these efforts remain. Nevertheless, studies of these structures show that the main architectural elements were made from brick, wood, mortar and stone. Wood was most used element as it is easily and cheaply available in Maharashtra and Karnataka. The Historian Khafi Khan wrote about enchanting beauty of 16th Century wooden Palaces, temples and Forts However very few of these survived due to wars with Mughal Empire and comparatively short life of wooden structures than stone and marble structures. Forts were the main focus of Maratha architecture, decorated with Deccan style pointed arches and elaborate woodwork. Herman Goetz writes about their architectural style in his work ‘Five Thousand Years of Indian Art’: “The Maratha temples generally provided with a huge lampstand (deepmala),The wood work they used to decorate their palaces and other civil buildings was intricate and minute. Maratha art could have developed and attained a distinctive character but it was not possible because of the turbulent times of Medieval India.

Еуропалық отаршылдық сәулет

Моғолдар сияқты, еуропалық отаршылдық кезінде сәулет өнері биліктің символына айналды, оккупациялық билікті бекіту үшін арналған. Көптеген еуропалық елдер Үндістанға шапқындап кіріп, өздерінің туған жерлері мен қабылдаған елдерінің сәулеттік стильдерін қалыптастырды. Еуропалық отарлаушылар өздерінің жаулау миссиясын көрсететін, мемлекетке немесе дінге арналған сәулет өнерін жасады. Британдықтар, француздықтар, голландтар және португалдықтар – Үндістанда отарлар құрған негізгі еуропалық державалар болды.

Үнді-саррацен

Ұлыбританияның Үндістан субконтинентіндегі мұрасы мен дәстiлi ғимараттар мен инфрақұрылымдарда көрініс тапқан. Британдық үкiмет кезеңiндегi iрi қалалар: Мадрас (Ченнай), Калькутта, Бомбей (Мумбай), Нью-Дели, Агра, Банкипур, Карачи, Нагпур, Бхопал және Хайдарабад. Мадрас пен Калькутта да сумен шенберiлген, солтүстікте Үндістан, оңтүстікте британдықтардың билігі орнаған. 1750 жылы бiр ағылшын әйелiнiң айтуынша, "өзен жағалауында Мадрастағыдай, әсем сарайлармен толы". Эспланада қатарлары форттың алдында орналасқан сарайлармен шектелген. Бұл аймақтардағы үнді ауылдары балшықтан және сабаннан салынған үйлерден тұрды, кейiннен олар кірпіш пен тастан салынған қалаларға айналды. Қаладағы Чепаук сарайы Пол Бенфилд жобалаған, ол Үндістандағы алғашқы Индо-Сарацен стилiндегi құрылыс саналады. Содан берi қаладағы отаршылдық дәуiрдегi көптеген ғимараттар осы стильде салынды, бұл 1640 жылы салынған Форт Сент-Джордж айналасында ең жақсы көрініс тапқан. Олардың көпшiлiгiн ағылшын сәулетшiлерi Роберт Феллоус Чишолм мен Генри Ирвин жобалаған. Бұл стильдің ең жақсы мысалдары: Мадрас жоғары соты (1892 жылы салынған), Оңтүстік темір жолының бас кеңсесi, Рипон ғимараты, Үкiмет мұражайы, Мадрас университетінің Сенаты, Әмiр Махал, Бхарат сақтандыру ғимараты, Виктория қоғамдық залы және Инженерлiк колледжi. Марина жағалауындағы Еңбектiң жеңiсi мүсiнi Мадрастың маңызды символы болып табылады. Индо-Сарацен архитектурасының дамуы Үндістанның сәулеттiк ерекшелiктерiн еуропалық стильдермен бiрiктiру арқылы жүзеге асты. Винсент Эш және Джордж Виттет осы стильдің негiз қалаушылары болды. Калькуттадағы Виктория монументi – Ұлыбритания империясының ең танымал символы, ол патшайым Викторияның үкiмет мерзiмiне құрмет көрсету үшiн салынған ескерткiш. Ғимараттың жоспары үлкен күмбезбен жабылған бiр үлкен орталық бөліктен тұрады. Екi зал колонналармен бөлінген. Әр бұрышында кiшкентай күмбез орналасқан және еденi мәрмәрмен жабылған. Монумент 26 гектарлық бақшада орналасқан, оны айналасы көлеңкелi көлдермен қоршалған. Британдық үкiмет кезеңiнде бай бенгалиялық отбасылар (әсiресе заминдарлар) үйлер мен сарайларды жобалау үшiн еуропалық фирмаларды жалдады. Бұл аймақта Индо-Сарасен қозғалысы кеңiнен таралды. Көптеген ауылдық елдi мекендерде әсем ел үйлерi болса, Калькутта қалаларында 19 және 20 ғасырдың басында Лондон, Сидней немесе Окленд сияқты кең таралған қалалық сәулет өнерi дамыды. Ар-деко стилi 1930 жылдары Калькуттада пайда болды.

Britain's legacy and heritage in the Indian subcontinent remains among others in buildings and infrastructure. The major cities during the period of British rule were Madras (Chennai), Calcutta, Bombay (Mumbai), New Delhi, Agra, Bangalore, Bankipore, Karachi, Nagpur, Bhopal& Hyderabad,

Madras and Calcutta were similarly bordered by water and division of Indian in the north and British in the south. An Englishwoman noted in 1750 "the banks of the river are as one may say absolutely studded with elegant mansions called here as at Madras, garden houses." Esplanade row is fronts the fort with lined palaces. Indian villages in these areas consisted of clay and straw houses which later transformed into the metropolis of brick and stone. The Chepauk Palace in the city, designed by Paul Benfield, is said to be the first Indo Saracenic building in India. Since then, many of the colonial era buildings in the city were designed in this style of architecture, which is most apparent around the Fort St George built in 1640. Most of these were designed by English architects Robert Fellowes Chisholm and Henry Irwin. The best examples of this style include the Madras High Court (built in 1892), Southern Railway headquarters, Ripon Building, Government Museum, Senate House of the University of Madras, Amir Mahal, Bharat Insurance Building, Victoria Public Hall and the College of Engineering. The Triumph of Labour, also known as the Labour statue, at the Marina Beach is an important landmark of Madras. Indo Saracenic architecture evolved by combining Indian architectural features with European styles. Vincent Esch and George Wittet were pioneers in this style. The Victoria Memorial in Calcutta is the most effective symbolism of British Empire, built as a monument in tribute to Queen Victoria's reign. The plan of the building consists of one large central part covered with a larger dome. Colonnades separate the two chambers. Each corner holds a smaller dome and is floored with marble plinth. The memorial stands on 26 hectares of garden surrounded by reflective pools. The period of British rule saw wealthy Bengali families (especially zamindar estates) employing European firms to design houses and palaces. The Indo Saracenic movement was strongly prevalent in the region. While most rural estates featured an elegant country house, the cities of Calcutta had widespread 19th and early 20th century urban architecture, comparable to London, Sydney or Auckland. Art deco influences began in Calcutta in the 1930s.

Роман-италиялық

Италиялық сәулет стилі ерте Викториялық Британияда танымал болды және кейіннен 19 ғасырдың соңғы бөлігінде Үндістанда кеңінен қабылданып, тартымды формаға айналды. Бұл стильдің негізгі ерекшеліктері – әсерлі карниз құрылымдары, ірі карниздер мен консольдер, римдік аркалар, арка тәрізді немесе фронтонды терезелер, жапсар немесе жамылғы шатыр, сондай-ақ ерекше пішінделген қаптамалары бар терезелер. Осы санаттағы ең көрнекті ғимарат – 1884 жылы Калькуттада салынған Шығыс Үндістан темір жолы бас кеңсесі.

Неоклассикалық

Неоклассикалық ғимараттардың ерекшелігі – олардың зор көлемі, айқын көзге түсетін бағаналардың қолданылуы, геометриялық пішіндер мен симметрия, көбінесе тегіс қабырғалар және үшбұрышты фронтон. Бай саудагерлер Калькуттада және оның төңірегінде бірнеше ірі жеке үйлер салған. Үндістанның қоғамдық ғимараттарында неоклассикалық архитектураның мысалдары: Хайдарабадтағы Британдық резиденция (1798) және Фалакнума сарайы (1893), Мадрастағы Сент-Эндрюс шіркеуі (1821), Колкатадағы Радж Бхаван (1803) және Меткалф залы (1844), Бангалордағы Бангалор қалалық әкімшілік ғимараты (1935).

Ар деко стилі

ХХ ғасырдың басындағы Ар-деко қозғалысы тез арада әлемнің көп бөлігіне тарады. 1929 жылы Бомбей қаласында құрылған Үнді сәулетшілер институты осы қозғалысты таратуда маңызды рөл атқарды. Батысқа ұқсауға деген құштарлықпен жетеленген үнді сәулетшілері Ар-деко ұсынатын индустриялық жаңашылдыққа қызығушылық танытты. Батыс элитасы Ар-деконың технологиялық тұрғыдан дамыған мүмкіндіктерін алғашқылардың бірі болып сынап көрді, ал сәулетшілер 1930 жылдардың басында өзгерістерді бастады. Мумбайда Майамидан кейін әлемдегі екінші ең ірі Ар-деко құрылыстары жиынтығы бар. "Жаңа Үндістан кепілдік беру ғимараты", "Эрос" кинотеатры және Мумбай қаласындағы "Марин драйв" бойындағы ғимараттар осының жарқын мысалдары. Португалдықтар 1498 жылға дейін Үндістанға теңіз жолымен келген алғашқы еуропалық саудагерлердің бірі болды. Португалдықтар субконтинентпен алғаш рет 1498 жылдың 20 мамырында Васко да Гама Малабар аймағының жағалауындағы Каликутқа жеткен кезде кездесті. Гугли өзенінің (Гангтың саласы) бойындағы елді мекендер көптеген еуропалық елдердің теңіз саудагерлерін тартты, Бенгалияның осы бөлігін шағын Еуропаға айналдырды. Португалдықтар Банделде, даттар Серампурда, голландтар Чинсурада, француздықтар Чандарнагорда бекінді. Баракпурда британдық әскери база құрылды. Осылайша, көршілес аймақтардың сәулетіне әсер етіп, ерекше индо-колониалды сәулет стилі қалыптасты. Пондичерри тарихы голланд, португал, британ және француз саудагерлері келгеннен кейін ғана жазылған. 1674 жылы Француз Шығыс Үндістан компаниясы Пондичерриде сауда орталығын құрды, ал бұл бекініс ақырында Үндістандағы француздық қоныстардың әкімшілік орталығына айналды. Қаланың көптеген колониалды ғимараттары, шіркеулері, храмдары және мүсіндері бар, олар қала құрылысымен және қаланың ескі бөлігіндегі француз стиліндегі бульварлармен бірігіп, колониалды атмосфераның көп бөлігін сақтап қалды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістан (1947 жылдан бастап)

Соңғы уақытта ауылдық аймақтардан қалалардағы өнеркәсіп орталықтарына халық қозғалысы байқалып, Үндістанның әртүрлі қалаларында жылжымайтын мүліктің бағасының өсуіне алып келді. Үндістандағы қалалық тұрғын үйлер кеңістік шектеулерін ескере отырып, жұмысшы табына қызмет етуге бағытталған. Экологиялық сананың артуы қазіргі Үндістан сәулетіне әсер етті. Климатқа бейімделген сәулет Үндістан сәулетінің дәстүрлі ерекшелігі болғанымен, соңғы кезде маңыздылығын жоғалтып барады. Кейбір аймақтар дәстүрлі түрде әйелдерге арналған. Рошандар – бұл аспан терезелері және желдеткіштер, олар Үндістан үйлерінде, әсіресе Солтүстік Үндістанда кең таралған. 1947 жылы тәуелсіздік алған кезде Үндістанда 330 миллион халқы бар еді, онда 300-ге жуық білікті сәулетші болды және бар болғаны бір оқу орны – Үндістан Сәулетшілер институты жұмыс істеді. Осылайша, Үндістан сәулетшілерінің алғашқы буыны шетелде білім алды. Кейбір ерте сәулетшілер дәстүрлі бағытта жұмыс істеді, мысалы, Ганеш Деолаликар, ол Жоғарғы Сот үшін жасаған жобасымен Лютиенс Бейкердің ғимараттарын толықтай қайталай білді, ал Бангалор қаласындағы Видхана Судханы жобалаған Б. Р. Маниккам дравид сәулетін жаңғыртты. 1950 жылы Джавахарлал Неру француз сәулетшісі Ле Корбюзьені Чандигарх қаласын жобалауға шақырды. Оның жоспарында тұрғын үйлер, сауда және өнеркәсіптік аймақтар, сондай-ақ саябақтар мен көлік инфрақұрылымы қарастырылды. Орталықта үш үкіметтік ғимараттан тұратын кешен – Ассамблея сарайы, Жоғарғы сот және Хатшылық орналасқан. Ол сонымен қатар Ахмадабадтағы Санскар орталығын жобалады. Корбюзье Үндістандағы сәулетшілердің келесі буынына жаңғыру стилінен гөрі, қазіргі стильде жұмыс істеуге шабыс дарытты. Халықаралық стильде салынған көкжайлар қалаларда көбейіп келеді. Бұл Хәфиз Контрактордың «42» (2019) және «Империал» (2010) жобаларын қамтиды. 21-шы ғасырдың басқа жобаларына Кристофер Беннингердің Хайдарабад МИТ-і (2015) кіреді. Үндістандағы ағымдағы маңызды жобалар: Амаравати қаласы, Калькутта қалалық өнер мұражайы, Сардар Патель стадионы, World One және Нави Мумбаи әуежайы.

In recent times there has been a movement of population from rural areas to urban centres of industry, leading to price rise in property in various cities of India. Urban housing in India balances space constrictions and is aimed to serve the working class. Growing awareness of ecology has influenced architecture in India during modern times. Climate responsive architecture has long been a feature of India's architecture but has been losing its significance as of late. Certain areas are traditionally held to be belonging to women. Roshandans, which are skylights cum ventilators, are a common feature in Indian homes, especially in North India. At the time of independence in 1947, India had only about 300 trained architects in a population of what was then 330 million, and only one training institution, the Indian Institute of Architects. Thus the first generation of Indian architects were educated abroad. Some early architects were traditionalists, such as Ganesh Deolalikar, whose design for the Supreme Court imitated the Lutyens Baker buildings down to the last detail, and B. R. Manickam, who designed the Vidhana Soudha in Bangalore revived the Dravidian architecture. In 1950, French architect Le Corbusier, a pioneer of modernist architecture, was commissioned by Jawaharlal Nehru to design the city of Chandigarh. His plan called for residential, commercial and industrial areas, along with parks and transportation infrastructure. In the middle was the capitol, a complex of three government buildings – the Palace of Assembly, the High Court, and the Secretariat. He also designed the Sanskar Kendra at Ahmedabad. Corbusier inspired the next generation of architects in India to work with modern, rather than revivalist styles. Skyscrapers built in the international style are becoming increasingly common in cities. This includes The 42 (2019) and The Imperial (2010) by Hafeez Contractor. Other projects of the 21st century include IIT Hyderabad by Christopher Benninger (2015). Notable ongoing projects in India include the city of Amaravati, Kolkata Museum of Modern Art, Sardar Patel Stadium, World One, and Navi Mumbai Airport.

Ландшафт сәулеті

Үндістанның басқа жерлерінде ертедегі бақтарға қатысты археологиялық дәлелдер аз, бірақ ежелгі индуистік қасиетті кітаптар ежелгі Үндістандағы бақтарды ерекше егжей-тегжейлі сипаттайды. Мауриан дәуірінде сарайлар маңызды рөл атқарды, сонымен қатар бақтар да пайда болды. Индуистік жазбаларда (шастраларда) ғимараттардың бағыты мен құрылымын, компас нүктелеріне, төбелерге, суға және өсімдіктерге қатысты ережелер жазылған. Физикалық нысандар сақталмаған, бірақ Ажанта үңгірлеріндегі немесе ступалардағы жартас мүсіндері ағаш бағаналары бар кеңістікті құрылымдардың болғанын көрсетеді. Бұл суреттерде платформа мен бағаналардың жанындағы өсімдіктер бейнеленген. Император Ашоканың жазуларында дәрілік шөптер, өсімдіктер мен ағаштар отырғызу үшін ботаникалық бақтар құрылғаны айтылады. Оларда су тоғандары болған, торлы жүйемен орналасқан және көбінесе шатырлы павильондармен бірге салынған. Ежелгі заманнан бері индуисттік және буддалық храмдар 'қасиетті тоғайлар' немесе медициналық бақтарға баса назар аударған. Мысалы, Махабодхи және қытайлық буддалық саяхатшы Сюаньцзян Наланда туралы айта келіп: "көк лотостың толыққанды гүлдерімен безенген монастырлардың айналасында көк көлдің желбірегенін, әдемі канаганың жарқыраған қызыл гүлдері осында-сонда асылып тұрғанын, ал сырттағы манго ағаштары тұрғындарға тығыз және қорғаныш көлеңке бергенін" атап көрсеткен. Он екінші ғасырдағы «Манасолласа» еңбегі бақша дизайнына қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер келтіріп, оның құрамында түрлі өсімдіктер мен ағаштармен безендірілген таулар мен дөңестер, жасанды көлдер мен ағын сулар болуы керектігін айтады. Онда жердің орналасуы, топырағы, тұқымдары, өсімдіктер мен ағаштардың ара қашықтығы, тыңайтқыш дайындау әдістері, дұрыс тыңайту және күтім, қай өсімдіктерді және ағаштарды бірінші отырғызу керектігі, қалғандарын қашан отырғызу керектігі, суару, судың жетіспеуі немесе артық болуының белгілері, арамшөптер, бақшаны қорғау тәсілдері және басқа да егжей-тегжейлі мәліметтер келтірілген. Делі сұлтандығы сияқты ертедегі исламдық династиялар, Лодхи әулетінен басқа, бақтарға қызығушылық танытпады. Моғолдар индуист раджпуттарымен бірге бақша архитектурасының жаңа дәуірін ашты. Шарбағ (төрт бақ) сияқты ұғымдар Парсыдан келді. Тадж Махалдың шарбағындағы әр төрт бөлігінде он алты гүл егілген. Моғол бақшаларында бұлақтар мен ағын судың маңызы зор болды. Су көтеру құрылғылары, мысалы, перілік дөңгелектер (сақия), суару үшін және Делидегі Хумаюн мазарындағы, Сикандрадағы Акбар бақтарындағы, Фатехпур Сихридегі, Дхолпурдағы Бабурдың лотос бақшасындағы және Шринагардағы Шалимар бағындағы су ағыстарын толықтыру үшін қолданылды. Патшалық каналдар өзендерден суды Дели мен Фатехпур Сихриге жеткізу үшін салынды. Моғол бақшаларындағы бұлақтар мен су шұңқырлары өмірдің қайта жаралуын және өсуін бейнеледі, сондай-ақ Бабурдың ерекше сүйіп жүрген Орталық Азия мен Ауғанстанның салқын, таулы өзендерін көрсетеді.

There is less archaeological evidence of early gardens elsewhere in India but the ancient Hindu sacred books give a remarkably detailed account of gardens in Ancient India. During Mauryan Era, palaces took a central role and with it came the gardens. The Hindu scriptures (shastras) set down a code for the orientation and organization of buildings in relation to compass points, hills, water and plants. No physical form survived but rock carvings like in Ajanta Caves or in Stupas shows an existence of airy structures with timber columns. Those illustrations show vegetation alongside the platform and columns. Emperor Ashoka's inscriptions mention the establishment of botanical gardens for planting medicinal herbs, plants, and trees. They contained pools of water, were laid in grid patterns, and normally had chattri pavilions with them. Hindu and Buddhist temple sites, from ancient times, have emphasized on 'Sacred Grooves' or medical gardens. Hindu and Buddhist Temples like in Mahabodhi and Chinese Buddhist pilgrim Xuanzang mentions accounts of Nalanda where "azure pool winds around the monasteries, adorned with the full blown cups of the blue lotus; the dazzling red flowers of the lovely kanaka hang here and there, and outside groves of mango trees offer the inhabitants their dense and protective shade." Manasollasa, a twelfth century text giving details on garden design, asserts that it should include rocks and raised mounds of summits, manicured with plants and trees of diverse varieties, artificial ponds, and flowing brooks. It describes the arrangement, the soils, the seeds, the distance between types of plants and trees, the methods of preparing manure, proper fertilizing and maintaining the garden, which plants and trees are best planted first, when to plant others, watering, signs of overwatering and underwatering, weeds, means of protecting the garden, and other details. Early Islamic dynasties, like of Delhi Sultanates, never showed interests on gardens with an exception of Lodhi Dynasty. Mughals along with the Hindu Rajputs ushered a new era of Garden architecture. Concepts like Charbagh (four gardens) came from Persia. In the Charbagh at the Taj Mahal, each of the four parts contains sixteen flower beds. Fountain and running water was a key feature of Mughal garden design. Water lifting devices like geared Persian wheels (saqiya) were used for irrigation and to feed the water courses at Humayun's Tomb in Delhi, Akbar's Gardens in Sikandra and Fatehpur Sikhri, the Lotus Garden of Babur at Dholpur and the Shalimar Bagh in Srinagar. Royal canals were built from rivers to channel water to Delhi and Fatehpur Sikhri. The fountains and water chutes of Mughal gardens represented the resurrection and regrowth of life, as well as to represent the cool, mountainous streams of Central Asia and Afghanistan that Babur was famously fond of.

Қақпақтар

Үнді архитектурасы өз сәулетінде жалған және нақты аркаларды қолданған, бірақ индуист ғибадатханалары архитектурасында барлық кезеңдерде нақты құрылымдық аркалар болған емес.

Корбель аркалары

Үндістандағы корбель аркалары Инд өркениетінен бастау алады, олар дренаждар салу үшін корбель аркасын қолданған, және бұл Мохенджо-даро, Хараппа және Дхолавирада куәландырылған. Үнді архитектурасында сақталған ең көне аркалар – ежелгі тас кескіндеме архитектурасында кездесетін гавакса немесе «чайтия аркалары», олардың ағаш үлгілерінен көшірілгені және барлығы жойылғаны туралы келісім бар. Бұлар көбінесе жартылай дөңгелек жоны бар бүкіл төбемен аяқталады; осылай жасалған ағаш шатырларды қалалар мен сарайлардың мүсіндік бейнелерінде көруге болады. Корбельді құрылыс пен апсидалық жоспарды қолданатын шағын ерте салынған храмдардың көптеген мысалдары бар; Махараштрадағы Тердегі Тривикрама храмы осыған дәлел. Арка пішіні Үнді архитектурасында қабырғадағы ашылу ретінде емес, тек өзінің салмағын көтеретін қабырғадан шығыңқы ниша ретінде сақталды. Осы формада ол индуисттік храмдарда өте кең таралған және маңызды декоративтік мотивке айналды. «Салынған индуисттік храмның негізгі архитектуралық принципі әрқашан трабеаттық жүйеде қалыптасады», яғни тік және көлденең элементтері бар бағаналы-сәулеттік жүйені қолдану. Джордж Мичеллтің айтуынша: «Визуарлар мен кілттастар сияқты сәулелі компоненттері бар арка принципі, Үндістанда да, Азияның басқа бөліктерінде де индуисттік құрылыстарда ешқашан қолданылмаған. Бұл индуисттік сәулетшілердің осы техникаларды білмеуінен емес, дәстүрге адалу және бұрынғы үлгілерді сақтаудың мызғымас мәдени көзқарасынан туындады». Харле нағыз арканы «белгілі емес, бірақ индуист құрылысшылары дерлік қолданбаған» және оның қолданылуын «сирек, бірақ кеңінен таралған» деп сипаттайды.

Аркуатты стиль

Аркуаттық стиль сәулет өнерінің басты стильдерінің бірі. Бұл стильде маңдайша аркамен алмастырылады. Күмбездер де қолданылады. Мұнара ұғымы да бар. Күмбезді салу үшін кірпіш, әк және қорыш қолданылған (ағаш географиялық ерекшеліктерге байланысты көбінесе пайдаланылмаған).

Торана

Торана, сондай-ақ ванданамалика деп аталады, Үнді субконтинентінің, Оңтүстік-Шығыс Азияның және Шығыс Азияның кейбір бөліктерінің индуистік, буддистік және джайнистік архитектурасында кездесетін, рәсімдік мақсаттарға арналған еркін тұрған сәндік немесе арка тәрізді қақпа. Қытайдың пайфанг қақпалары, Жапонияның тории қақпалары, Кореяның хонгсалмун қақпалары және Тайландтың сао чинг ча қақпалары Үндістанның торанасынан туындаған. Торана индуистік және буддистік діни орындарында қасиетті және құрметті қақпа саналады. Ол екі тік бағанаға тіреліп, алдына шығып тұратын көлденең бөліктен тұрады. Көбінесе ағаштан немесе тастан жасалады, көлденең бөлігі әдетте бірінің үстіне бірі қойылған үш таяқшадан тұрады; көлденең бөлік пен бағаналар көбінесе мүсінделген. Тораналар Буддистік ступалармен, Санчидегі Ұлы ступамен, сондай-ақ джайни және индуистік құрылымдармен, және де бірнеше әлеуметтік құрылымдармен байланысты. Символикалық тораналар гүлдер мен тіпті жапырақтардан да жасалып, есіктердің үстіне және кіреберістерге, әсіресе Батыс және Оңтүстік Үндістанда ілінеді. Олар бақыт әкеледі және жақсы ырымды және мерекелік жағдайларды білдіреді деп есептеледі. Олар сондай-ақ білім беру және баяндау мақсатында қолданылуы мүмкін немесе патшаның жеңісін белгілеу үшін орнатылуы мүмкін. Шри-Ланкадағы Весак мерекесінде қоғамдық орындарда электр шамдарымен жарықтандырылған түрлі-түсті Весак тораналарын орнату дәстүрі бар. Бұл әшекейлер уақытша орнатылған, Весак күнінен бастап бірнеше апта бойы жұртшылыққа көрсетіледі.

Гавакса

Гавакса немесе чандрашала жиі үнді тас кескініндегі сәулет өнерінің көптеген мысалдарын, сондай-ақ кейінірек үнді құрылыстық ғибадатханаларын және басқа да ғимараттарды безендіретін огива, дөңгелек немесе жылқы бақиясы тәрізді аркаға ортасталған мотивті сипаттау үшін қолданылады. Ол шатырлы залдың фасадында, жалғыз үлкен терезеге арналған жерде қолданылғанда шатырлық арка деп аталады. Кейінгі формаларында ол бұл типтен әлдеқайда дамып, өте икемді элементке айналады. Гавакса – санскрит сөзі, мағынасы "бык немесе сиырдың көзі". Индуист ғибадатханаларында олардың рөлі киелі орындағы орталық бейненің жарығы мен сұлулығын символдық түрде тарату ретінде қарастырылады. Басқаша айтқанда, олар құдайдың әлемді көруі үшін арналған терезе ретінде сипатталады. Классикалық чаитияның баршасы сияқты, бұл форма ғимараттардың ағаштан жасалған шатырларының пішінінен пайда болды, олардың ешқайсысы сақталған жоқ; мұндай шатырларды тасқа көшірген ең ерте нұсқасы будда емес Ломас Риши үңгірінің кіреберісінде, Бихардағы Барабар үңгірлерінің бірінде кездеседі.

Көршілес Азия елдеріне әсер ету

Үнді өнерін тек Үндістанда ғана білу – оның тарихының жартысын білу еді. Оны толыққанды түсіну үшін, біз буддизмнің ізімен Орталық Азияға, Қытайға және Жапонияға баруымыз керек; Тибет, Бірма және Сиамға тарағанда оның жаңа формалар қабылдап, бұрынғыларын бұзып, жаңа сұлулықтарға толысып өзгеруін бақылауымыз керек; Камбоджа мен Явадағы оның есімдері шешілмейтін шапағаттылығына қызығушылықпен қарауымыз керек. Әр елде үнді өнері әртүрлі халықтық қабілеттермен, әртүрлі жергілікті ортамен кездеседі, және олардың әсерімен өзінің ерекше киім-кешегін алады.

Оңтүстік-Шығыс Азияға әсер ету

Оңтүстік-Шығыс Азия шамамен б.з.д. 290 жылдан бастап 15 ғасырға дейін Үндістанның мәдени ықпалына ілікті, сол кезде индуизм мен буддизмнің ықпалы жергілікті саясатқа сіңірілді. Үндістан субконтинентінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы мемлекеттер Бирма, Таиланд, Индонезия, Малай түбегі, Филиппин, Камбоджа және Чампадағы Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерімен сауда, мәдени және саяси қарым-қатынастар орнатты. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азияның үнділенуіне және санскриттенуіне әкелді, бұл процестер Индосфера аясында жүзеге асты. Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері үнділенген индуисттік-буддистік мандалалар болып құрылды.

Вьетнам

Фанранг маңындағы 13-ғасырдағы По Клонг Гарай ғибадатханасының жоспары Чам ғибадатханаларына тән барлық ғимараттарды қамтиды. Солдан оңға қарай гопура, ернек пішіндес косагра және калан мұнарасына жалғанған мандапаны көруге болады. 6-16 ғасырлар аралығында қазіргі Вьетнамның орталық және оңтүстік бөлігінде Чампа патшалығы гүлденді. Жавандықтар ғибадатханаларын салу үшін көбінесе жанартаулық андезит тасын пайдаланса, Ангкор кхмерлері көбінесе сұр құмтастарды қолданды. Ал шамдар ғибадатханаларын қызыл кірпіштен тұрғызды. Чам кірпіштен салынған ғибадатхана архитектурасының ең маңызды сақталған нысандары – Дананг маңындағы Мы Сон, Нха Транг маңындағы По Нагар және Фанранг маңындағы По Клонг Гарай. Әдетте, Чам ғибадатхана кешені бірнеше түрлі ғимараттардан тұрады. Оларға калан, кірпіштен жасалған қасиетті орын, әдетте мұнара нысанында, ішінде құдайдың мүртісі орналасқан. Мандапа – қасиетті орынға жалғанған кіреберіс дәліз. Косагра немесе "от үйі" – құдайға тиесілі құнды заттарды сақтауға немесе құдайға тамақ дайындауға арналған, әдетте ернек пішіндес шатыры бар ғибадатхана құрылысы. Гопура – қоршалған ғибадатхана кешеніне апаратын қақпа мұнарасы. Бұл ғимарат түрлері жалпы индуист ғибадатханаларына тән; бұл жіктеме тек Чампа архитектурасы үшін ғана емес, сонымен қатар Ұлы Үндістанның басқа архитектуралық дәстүрлері үшін де қолданылады.

Индонезия

Индонезияда буддалық немесе индуистік ғибадатханалар канди деп аталады. Канди – бұл үнділік бір бөлмелі киіз үйге негізделген құрылыс, оның үстінде пирамида пішіндес мұнара (Балидегі Меру мұнарасы) және кіреберіс үшін портик болады. Көбінесе бұл құрылыстар 7-15 ғасырлар аралығында салынған. Бали индуистік сәулетінде канди киіз үйін пура кешенінде кездестіруге болады. Индонезиялық явандық индуистік ғибадатхана архитектурасының ең көрнекті мысалы – 9-ғасырдағы Прамбанан (Шивагра) киіз үй кешені, ол Орталық Явада, Йогьякарта қаласының жанында орналасқан. Индонезиядағы ең ірі индуистік киіз үйінде Тримурти құдайларына арналған үш негізгі прасад мұнарасы бар. Шива киіз үйі, ең үлкені, 47 метр биіктікке (154 фут) жетеді. «Канди» терминінің Дурганың өлім құдайы ретіндегі бір көрінісі – Кандикадан шыққандығына сенеді.

Қазақстан

Кхмер империясының (қазіргі Камбоджа) ұлы астанасы Анкор (санскрит тіліндегі "нагарадан" алынған "Астана қаласы") кхмер ғибадатханалары сәулетінің ең маңызды және ең тамаша мысалдарына толы. Ангкориялық ғибадатхана стилінің классикалық үлгісі 12-ші ғасырдағы Ангкор Ватта көрініс береді. Типтік кхмер ғибадатханасының негізгі құрылымы – гарбхагриха ішкі бөлмесі орналасқан, Вишну немесе Шиваның мүртісі немесе линга орналасқан биік прасат, пранг деп аталады. Кхмер ғибадатханалары әдетте ортасындағы орталық қасиетті орынмен концентрлі қабырғалармен қоршалған; бұл құрылым құдайлардың мифтік мекені Меру тауының айналасындағы тау тізбектерін бейнелейді. Қалқалар – бұл қабырғалар арасындағы және ең ішкі қабырға мен ғибадатхана арасындағы кеңістіктер. Кхмер ғибадатханаларының қоршауын анықтайтын қабырғалар көбінесе галереялармен жабылған, ал қабырғалар арқылы өту негізгі бағыттарда орналасқан гопуралар арқылы жүзеге асырылады. Басты кіреберіс әдетте крест тәрізді террасасы бар көтерілген жолмен әсемделген.

Тайланд

Таиландқа бірінші ғасырдан бастап Кхмер империясына дейін Үндістан мәдениеті мен діндері зор әсер етті. Мон, Кхмер империясы және Малай түбегіндегі Малай мемлекеттері мен Суматра сияқты үнділік патшалықтар аймақты басқарды. Кхмер билігінде Таиландта үнді индуистік ғибадатханаларының әсерімен кхмер сәулет стилі пайда болды. Кхмер прангтері Солтүстік Үндістан ғибадатханаларының шихара және реха (ғибадатхана мұнаралары) элементтерін еске алады. Таиландтағы 10-шы ғасырдың басында және 12-шы ғасырдың соңындағы прангтер Ангкор-Ват және Ангкор-Том ғибадатханаларының үлкен кешендерін салған кхмер сәулетшілерінің ықпалында болды. Кхмер империясы құлағаннан кейін Сухотай патшалығының тай құрылыс шеберлері пранг формасын бейімдеді. Тай ғибадатханасы екі негізгі санатқа бөлінеді: ступа стиліндегі массивті ғибадатхана және пранг стилі. Прангтер Сухотайда, Лопбурида, Бангкокта (Ват Арун) түрлі формаларда кездеседі. Олардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ әдетте прангтердің биіктігі шамалы және биік жүгерінің қабығына ұқсас құрылымға ие. Олар оны кеңейтіп, дамытты. Құрылыс материалы енді жеке-жеке кішкентай құмтас блоктары емес, тайлықтар кірпіштен немесе латериттен, үстіне сылақ жағып пранг салды. Ал кірмеге тек қана баспалдақпен жетуге болатын. Мұның мысалы – Фицанулоктағы Ват Махаттың прангі. Прангтың кейінгі дамуы тек кірмеге ұсыныс жасады. Кіреберіс есігі ойысқа айналды, оның ішінде бастапқыда орталық орында тұрған Буддхарупа (Будда мүсіні) орналастырылды. Симметрия үшін ойыс төрт жағынан да қайталанды. Оның жоғары жағында "Индраның қаруы" – Тришул орналасқан.

Малайзия

Индо-сарацендік сәулет – 19-шы ғасырдың соңында британдық сәулетшілердің Үндістанда кеңінен қолданған, қайта жаңғыру архитектуралық стилі. Ол әсіресе Британдық Раждағы мемлекеттік және үкіметтік ғимараттарда, сондай-ақ князьдік мемлекеттердің билеушілерінің сарайларында жиі кездесетін. Стильдік және сәндік элементтерді жергілікті үнді-ислам сәулетінен, әсіресе моғол сәулетінен алған. Ғимараттардың негізгі жоспары мен құрылысы готика және неоклассика сияқты басқа қайта жаңғыру стильдеріндегі заманауи ғимараттарға ұқсас болды, бірақ оған ерекше үнділік ерекшеліктер мен әшекейлер қосылды. Осы стильді зерттеген белгілі ғалым Томас Р. Меткалфтың айтуынша, "Британдық колонизация мақсатына бағытталған, қиялға толы өткенге ден қойған индо-сарацендік стиль Үндістаннан тыс, яғни субконтиненттен Малайяда толыққанды қалыптасты". Малайзияда британдық отаршылдықтың ықпалы және Үндістаннан мұсылмандардың қоныс аударуының нәтижесінде мешіттердің дизайнына моғол сәулетінің көптеген элементтері енгізілді. Британдық Малайя көбінесе мұсылман қоғамы болды, онда кірпіш немесе таспен салудың жаңа дәстүрі болған жоқ, тіпті мешіттер мен жергілікті билеушілердің сарайлары да жергілікті көптеген қатты ағаштардан салынды. Куала-Лумпур 19-шы ғасырда негізделген, британдықтар 1895 жылы оны жаңа Малай мемлекеттерінің астанасы еткен кезде ол шағын елді мекен болды және көптеген ірі қоғамдық ғимараттарға мұқтаж болды. Британдықтар бұл стильдің жергілікті сәулеттік стильдермен көп байланысы болмауына қарамастан, Үндістанда үйренген ислам стилін қолдануға шешім қабылдады.

Мьянма

Мьянма архитектурасының көп бөлігі ежелгі үнді мәдениетімен тығыз байланысты және елдің ең ерте белгілі тұрғындарынан бастау алады. Мон және Пью халықтары Мьянмаға көшіп келген екі ең беделді топтар болды және теравада буддизмін қабылдаған алғашқы Индокитайлықтар еді. Ғибадатхана архитектурасының ерекшеліктеріне кірпішпен қапталған дөңгелек залдар, Будда мүсіндері, тіктеп келген шатырлар және террасалардың болмауы жатады. Пала әсері және Буддизмнің Мьянмада таралуы Бенгалдан терракота плиткаларын әкелді. Паган қаласындағы терракота тақташалары сапалы қамырдан жасалған және мұқият пісірілген, бірақ барлық тақташалар жасыл түспен жабық. Бұл мәдени ықпалдардың тағы бір мысалы – 11-ші ғасырда Кянситта патшаның тұсында Баган қаласында салынған Ананда ғибадатханасы. Сол кезде будда және вайшнава монахтары Бенгалдан Бирмаға сапар шегіп, өз аймақтарындағы ғибадатханалардың сұлулығы туралы ортақ пікірлер айтысты. Сондықтан патша монахтардың сөзін тыңдап, батыс үлгісінде ғибадатхана салуға шешім қабылдады. Ананда ғибадатханасы шығыстық тамырларымен көзге түретін болса да, батыстық ерекшеліктері айқын және оның бірегейлігін көрсетеді.

Тори, Пайфан, Хонгсалмун, Сан-Чин-Ча

Ежелгі Үндістанның торана киелі қақпалары архитектурасы Азиядағы қақпалар архитектурасына әсер етті, әсіресе буддизм Үндістаннан тараған жерлерде; Қытайдың пайфан қақпалары, Жапонияның тории қақпалары, Кореяның хонсальмун қақпалары және Таиландтағы Сао Чинг Ча Үндістанның торанасынан туындаған. Олардың барлығының функциялары ұқсас, бірақ олардың әрқайсысының сәулеттік стиліне байланысты ерекшеленеді. Тории, яғни әрбір синтоизм ғибадатханасына жақын орнатылған қақпа, үнді сөзі торанадан шыққан болуы мүмкін. Үнді термині қақпаны білдірсе, жапондық таңбаларды "құс қондырғысы" деп аударуға болады. Ториидің функциясы – киелі кеңістікке кіруді белгілеу. Осы себепті синтоизм ғибадатханасына (сандо) апаратын жол көбінесе бір немесе бірнеше ториимен белгіленеді, сондықтан олар ғибадатхананы будда ғибадатханасынан ажыратудың ең оңай жолы болып табылады. Хонсальмун сөзбе-сөз "қызыл жебелі қақпа" дегенді білдіреді, бұл оның үстіндегі үшкір тікенектер жиынтығына сілтеме жасайды. Бұрын бағаналар арасында тікенектер болмаған. Түсінің қызыл болуына себеп – осы түс әруақтарды қуып шығарады деген сенім. Қақпа 2 тік дөңгелек бағанадан және 2 көлденең бағанадан тұрады. Бұл бағаналар әдетте биік болады. Шатыры мен есігі жоқ. Ортаңғы жоғарғы қақпаның ішінде трисула символы және тэгук суреті орналасқан.

Паталипутра астанасы

Паталипутра астанасы – бұл ежелгі Маур империясының астанасы Паталипутраның (қазіргі Патна, Солтүстік-шығыс Үндістан) сарайының қираған жерлерінде табылған, дөңгелек өрнектермен және классикалық суреттермен безенілген монументалды тіктөртбұрышты астана. Ол б.з.д. 3 ғасырына жатқызылады. Ашока бағаналарымен бірге, бұл Үндістанның тас сәулетінің ең алғашқы мысалдарының бірі болып табылады, себебі осы кезеңге дейін үнді тас ескерткіштері мен мүсіндері белгілі емес. Сонымен қатар, бұл Үндістан өнеріне эллинистік әсердің болғанын көрсететін алғашқы археологиялық жайттардың бірі, бұл жағдайда сарай мүсіншілігіне қатысты.

Ашока бағаналары

Ашока бағаналары Маурья империясының Ашока патшалығы тұсында, шамамен б.з.д. 250 жылы салынған. Бұл – тас сәулет өнерін игеруге жасалған жаңа әрекеттер еді, себебі осы кезеңге дейін үнді тас ескерткіштері мен мүсіндері белгілі емес. Қазірге дейін жеті бас қақпа қалды, олардың бесеуі арыстанмен, біреуі пілмен, ал тағы біреуі зебу бұқасымен безендірілген. Олардың бірі – Сарнаттың төрт арыстаны Үндістанның мемлекеттік нышанына айналды. Жануарлардың бас бөлімдері лотос тәрізді негізден тұрады, оның үстінде гүлдік, символдық немесе жануарлар суреттерімен әшекейленген абакус орналасқан, бұл әрқайсысы Үндістандағы дәстүрлі бағытты көрсетеді деп саналады. Б.з.д. 6 ғасырға жататын грек бағаналары, мысалы, Наксостағы Сфинкс немесе Дельфидегі діни орталықта отырған жануармен әшекейленген иониялық бағана, Ашока бағаналарына шабыт берген болуы мүмкін.

Жалын пальметті

Паталипутра бағанасының орталық сәндік элементі – жалынды пальмет – таза грек мотиві деп есептеледі. "Жалынды пальметтердің" алғашқы пайда болуы Парфенонның (б.з.д. 447–432 жж.) жеке гүлдік акротерияларында, ал кейін Афина Нике ғибадатханасында байқалады. Содан кейін жалынды пальметтер әдеттегі пальметтердің орнына гүлдік мотивтерден құралған фриздерге енгізілді. Жалынды пальметтер Үндістанның гүлдік фриздерінде кеңінен қолданылады, бұл Ашока бағанасының капителдеріндегі гүлдік фриздерден басталады, және олар грек немесе Таяу Шығыс өнерінен тараған болуы мүмкін. Бахрут қаласындағы Сунга қақпасының үстінде монументалды жалынды пальметті көруге болады.

Ахеменидтердің ықпалы

Ашоканың Сарнат қаласындағы Арыстан астанасы. Ахеменидтер б.з.д. VI-IV ғасырларда Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс аймақтарын жаулап алып, басқарды. Бұл жаулау екі кезеңде жүрді. Бірінші шабуылды 535 ж. шамамен Ахеменид империясын құрған Ұлы Кир жүргізді. Кир өзінің империясының шығыс шекарасын құрайтын Инд өзенінің батысындағы аймақтарды өзіне қосты. Кир қайтыс болғаннан кейін Дарий Ұлы өзінің әулетін орнатып, бұрынғы провинцияларды қайта басып алып, империяның аумағын одан әрі кеңейтті. Б.з.д. 518 ж. шамамен Дарий Гималай тауларын кесіп өтіп, Пәнджабтағы Джелум өзеніне дейінгі аймақтарды басып алып, екінші жаулау кезеңін бастады. Әр шабуыл жаңа стиль әкелді және Үндістанның өнер және сәулет стиліне тез әсер ете бастады. Көптеген үнділік артефактілер Үндістанда парсы-эллиндік көркемдік ықпал болғанын көрсетеді, бұл ықпал Маури империясы кезінде ең қатты сезілді. Паталипутра сарайының бағаналы залы Ахеменид сарайлары мен Персеполистің сәндік элементтерін көрсетеді және шетелдік шеберлердің көмегімен салынған болуы мүмкін. Маури билеушілері тіпті патшалық ескерткіштерді салу үшін шетелден шеберлер шақырған болуы мүмкін. Бұл Ахеменид империясы Александр Ұлының жаулауларынан кейін күйрегеннен соң Парсыдан келген шеберлердің ықпалының нәтижесі болуы мүмкін. Ашока бағаналарында кеңінен қолданылатын Маури жылтырлығы Ахеменид империясынан әкелінген техника болған деуге болады.

Таста кесілген сәулет

Біздің заманымызға дейінгі 4-ші ғасырдағы Ликияның бағаналы күмбезді қабірлерінің ұқсастығы, мысалы, Ахеменидтер империясының батыс бөлігіндегі Паява қабірі, Чайтияның үнді архитектуралық дизайнымен (кем дегенде бір ғасырдан кейін, шамамен 250 жылдан бастап, Барабар үңгірлер тобындағы Ломас Риши үңгірлерімен) сабақтас келеді. Бұл Ликияның тас кесу қабірлерінің дизайнының Ахеменидтер империясы арқылы сауда жолдарымен Үндістанға жеткенін көрсетеді. Көптеген сәулеттік ерекшеліктерге дейін, "бірдей тік төбелі шатыр пішіні, қырқасы бар" сияқты Чайтия типті үнді буддалық ғибадатханалар дизайнымен құрылымдық ұқсастықтар Үндістанның үңгір ғибадатханаларында одан әрі дамыған. Ликия қабірлері, б.з.д. 4-ші ғасырға жатады, олар дербес тұрған немесе тастан кесілген бағаналы күмбезді саркофагтар, биік негізге орналастырылған, ағаш құрылымдарды еліктеу үшін тастан қашалған сәулеттік элементтері бар. Олардың еркін тұрған құрылымдарына тең келетін көптеген тас кесу нұсқалары бар, және олар рельефтермен әсемделген. Фергюссон «үнді байланысы» және Ахеменидтер империясы арқылы мәдени алмасудың бір түрін ұсынды. Ликияның тасқа қашалған ескерткіштерінің үлгілерін Үндістанға көшіруі «мүмкін» деп есептеледі. С. П. Гуптаның сөзіне қарағанда, мүсіндік стиль сөзсіз Ахеменидтік. Бұл әсіресе жақсы реттелген түтікшелі шашақтардың (вибриссалар) және бетке жақын орналасқан, геометриялық пішіндегі тамырлардың бейнеленуіне қатысты. Ал шаштың өзі, толқын тәрізді бейнеленген шашақтарымен, жарасымды көрінеді. Дегенмен, Грекия мен Персеполисте де ұқсас мысалдар бар. Мүмкін, бұл мүсінді Ахеменид немесе грек мүсіншісі Үндістанда жасаған, ол қандай да бір әсер қалдырмаған, немесе грек немесе Ахеменид үлгісінің үнділік еліктеуі болған, б.з.д. 5-ші ғасыр мен б.з.д. 1-ші ғасыр аралығында, бірақ көбінесе Маурия империясының кезінде, шамамен б.з.д. 3-ші ғасырда жасалған деп есептеледі.