Кіріспе
Логика, ақыл-ой және эмпиризм негізінде ғана қалыптасуы тиіс сенімдердің ұстанымы. Еркін ойлау (кейде еркін ой деп те жазылады). Еркін ойлаудың танымдық қолданылуы "еркін ойлау" деп аталады, ал еркін ойлауды ұстанатындар "еркін ойлаушылар" деп аталады. Бұл термин алғаш рет 17 ғасырда дәстүрлі сенімдердің негізін зерттеген, көбінесе сұрақсыз қабылданатын адамдарды атау үшін қолданыла бастады. Бүгінде еркін ойлау теизм, секуляризм, гуманизм, антиклерикализм және діни сынмен тығыз байланысты. Оксфорд ағылшын сөздігі еркін ойлауды былай анықтайды: "Діни сенім мәселелерінде билікке бағынбай, ақыл-ойыңды еркін қолдану; еркін ойлаушының қағидаларын қабылдау". Еркін ойлаушылар білімнің фактілерге, ғылыми зерттеулерге және логикаға негізделуі керек деп санайды. Ғылымды сын тұрғысынан қолдану – растауға бейімділік, танымдық қателік, дәстүрлі көзқарас, халық мәдениеті, қалалық аңыз, әдепсizlik немесе сектанттық көзқарастың зиялық шектеулерінен құтылуды білдіреді.
Freethought (sometimes spelled free thought) The cognitive application of free thought is known as "freethinking", and practitioners of free thought are known as "freethinkers". The term first came into use in the 17th century in order to refer to people who inquired into the basis of traditional beliefs which were often accepted unquestioningly. Today, freethinking is most closely linked with deism, secularism, humanism, anti clericalism, and religious critique. The Oxford English Dictionary defines freethinking as, "The free exercise of reason in matters of religious belief, unrestrained by deference to authority; the adoption of the principles of a free thinker." Freethinkers hold that knowledge should be grounded in facts, scientific inquiry, and logic. The skeptical application of science implies freedom from the intellectually limiting effects of confirmation bias, cognitive bias, conventional wisdom, popular culture, urban myth, prejudice, or sectarianism.
Сипаттамалары
Еркін ойшылдар арасында бір идеяны шындық деп мойындау үшін, оны тексеруге, растауға және логикалық тұрғыдан дұрыс болуы керек. Көптеген еркін ойшылдар гуманистер болып табылады, олар моральды адамның қажеттіліктеріне негіздейді және адамдық мейірімге, әлеуметтік прогреске, өнерге, жеке бақытқа, махаббатқа және білімді дамытуға мән береді. Жалпы алғанда, еркін ойшылдар өздері үшін ойлауды жақсы көреді, күмәндануға бейім, сыни ойлау мен ақыл-ойына құрмет көрсетеді, жаңа ұғымдарға ашық және кейде өздерінің ерекшелігімен мақтанады. Олар шындықты өздері анықтайды – алған білімдеріне, тапқан жауаптарына, өмірлік тәжірибелеріне және осы арқылы қол жеткізген тепе-теңдігіне сүйене отырып. Еркін ойшылдар жай ғана сәйкестік үшін сәйкестікті қабылдамайды, олар қоршаған әлемнің қалай жұмыс істейтінін қарастыра отырып, өздерінің сенімдерін қалыптастырады және интеллектуалдық адалдығы мен батылдығымен қабылданған нормалардан тысқары ойлауға дайын болады, бұл оларды жоғары күшке сенуге немесе сенбеуге әкелуі мүмкін.
Символ
Атажуақ еркін ойдың ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және берік символы болып табылады; Американың секулярлық одағының әдебиеті оның қолданылуын 1800 жылдардың соңында бастады. Атажуақтың символизм негізі гүл атауында да, сыртқы түрінде де жатыр. Атажуақ француз тіліндегі "pensée" сөзінен шыққан, ол "ой" дегенді білдіреді. Дегенмен, кейбір адамдар бұл гүлдің пішінін адам бетіне ұқсас деп санайды, ал жаздың ортасы мен соңында гүл терең ойға дамығандай иіліп тұрады. 1880 жылдары Франция, Бельгия, Испания және Швециядағы бостандық ойлаушылардың үлгісімен, ол АҚШ-та "діни бостандық пен сана бостандығының символы" ретінде ұсынылды.
Қазіргі заманғы қозғалыстар
1600 жыл қазіргі заманғы еркін ойлау дәуіріндегі маңызды кезең саналады. Осы жылы Италияда инквизиция Джордано Бруноны, бұрынғы доминикан монахын, өлім жазасына кесті.
Австралия
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Австралияда протестантизм мен католицизм кең таралған еді. Соғыстан кейінгі Австралия жоғары дәрежеде секулярландырылған елге айналды. Австралияның танымал қоғамдық зиялыларының бірі Дональд Хорн, соғыстан кейінгі Австралиядағы өркендеу шіркеуге барудың азаюына және дінге жалпы қызығушылықтың төмендеуіне ықпал етті деп санайды. "Көптеген австралиялықтар үшін шіркеулер енді бұрынғыдай маңызды емес. Егер мәңгілік бақытты өмір болса, ол барлығына арналған. Көптеген австралиялықтар үшін осы өмірдің қуаныштары олардың қанағаттануын қамтамасыз етеді, сондықтан дін олардан ешқандай үлкен қызығушылық тудырмайды", - деді Хорн өзінің "Бақытты ел" (1964) атты маңызды еңбегінде.
Бельгия
Брюссельдің тегін университеті (Université Libre de Bruxelles) және Брюссельдің еркін университеті (Vrije Universiteit Brussel), голланд және француз тілдеріндегі екі еркін зерттеу орталығымен бірге, сыншыл ойдың, философия мен этиканың еркіндігін қорғайды және билікке сүйену пікірін жоққа шығарады.
Канада
1873 жылы бірнеше секуляристер ағылшын тілді Канададағы ең алғашқы белгілі секулярлық ұйым – Торонто еркін ойлау қауымдастығын құрды. 1877 және 1881 жылдары қайта ұйымдастырылып, Торонтоның зайырлы қоғамы деп аталған бұл ұйым 1884 жылы құрылған Канаданың зайырлы одағының ядросын құрады, ол елдің түкпір-түкпірінен еркін ойлаушыларды біріктіруді мақсат етті. Алғашқы мүшелердің көптегені білімді еңбекшілердің "аристократиясынан" шыққан, олардың ішінде Альфред Ф. Жури, Дж. Ик Эванс және Дж. И. Ливингстон болды, бәрі де жетекші еңбек қозғалысының белсенділері және секуляристер еді. Торонто қауымдастығының екінші президенті Т. Филлипс Томпсон 1880-1890 жылдары қаладағы еңбек және әлеуметтік реформалар қозғалысының маңызды тұлғасына айналды және, мүмкін, 19 ғасырдың соңындағы Канаданың ең көрнекті еңбек зиялысы болды. 1880 жылдардың басында Оңтүстік Онтарионың және Квебектің кейбір аймақтарында еркін ойлау ұйымдары таралып, қалалық және ауылдық қолдауға ие болды. Канададағы еркін ой қозғалысының негізгі органы – «Зайырлы ой» (Торонто, 1887–1911) журналы болды. Англиялық еркін ойшыл Чарльз Уоттс (1835–1906) оның алғашқы жылдарында негіздеп, редакцияласа, 1891 жылы Уоттс Англияға оралғаннан кейін Торонтолық баспагер және редактор Джеймс Спенсер Эллис редакторлыққа келді. 1968 жылы Канаданың гуманистік қауымдастығы (ХАК) гуманистер, атеистер және еркін ойлаушылардың бас ұйымы ретінде құрылды, сондай-ақ әлеуметтік әділет мәселелерін қорғау және діннің қоғамдық саясатқа ықпалын шектеу үшін жұмыстеді – ең бастысы, Канадада абортқа қол жеткізуді тегін және заңды ету үшін күресте.
Франция
Францияда бұл ұғым алғаш рет 1765 жылы Дени Дидро, Жан ле Ронд д’Алембер және Вольтер өздерінің «Энциклопедиясына» Liberté de penser туралы мақала енгізген кезде жарияланды. Еркін ойлау идеясы осыншалықты кеңінен тарағандықтан, тіпті Норвегиядағы Йотунхеймен сияқты қашық жатқан жерлерде де 19 ғасырда Жо Гженде сияқты белгілі еркін ойлаушылар болды. Франсуа Жан Лефевр де ла Барр (1745–1766) – француз дворяны, денесі Вольтердің «Философиялық сөздігімен» бірге өртке жаққанша азаптап, басын шауып өлтіргенімен танымал. Ла Барр Рим-католик шеруіне сәлем бермегендігі үшін өлім жазасына кесілген дейді, бірақ оқиғаның мән-жайы одан әлдеқайда күрделі болды. Францияда Лефевр де ла Барр христиан діни төзімсіздіктің құрбаны ретінде қарастырылады; Ла Барр, Жан Калас және Пьер Пол Сирвенмен бірге Вольтердің қолдауына ие болды. Де ла Баррдың екінші мүсіні Париждің Монмартр төбесіндегі (өзі Марс храмынан аталған), Париждің ең биік нүктесінде, сондай-ақ Сакре-Кёр шіркеуінің жанындағы 18-ші округтің көшесі Лефевр де ла Баррдың есімімен аталады. 19 ғасырда «Libre Pensée» («еркін ойлау») деген нақты ұғым пайда болды, ал жазушы Виктор Гюго оның алғашқы маңызды жақтаушыларының бірі болды. Француз еркін ойшылдары (Libre Penseurs) ой еркіндігін, саяси антиклерикализмді және социалистік көзқарастарды байланыстырады. Бұл дәстүрді бүгінгі күнге дейін жалғастырып келе жатқан басты ұйым – 1890 жылы құрылған Ұлттық еркін ой федерациясы.
Германия
Германияда 1815–1848 жылдар аралығында және наурыз революциясына дейін азаматтардың шіркеу догмаларына қарсылығы күшейді. 1844 жылы Иоганнес Ронге мен Роберт Блумның ықпалымен адам құқықтарына, адамдар арасындағы төзімділікке және гуманизмге сенім артты, ал 1859 жылы олар өздерін діни санаған адамдардың қауымдастығы – Bund Freireligiöser Gemeinden Deutschlands (Германияның еркін діни қауымдастықтар одағы) құрды. Бұл одақ бүгінге дейін бар және еркін гуманистердің бас ұйымына мүшелік етеді. 1881 жылы Франкфурт-на-Майн қаласында Людвиг Бюхнер атеистер мен агностиктер үшін алғашқы неміс ұйымы ретінде Deutscher Freidenkerbund (Германиялық еркін ойлаушылар лигасы) құрды. 1892 жылы Freidenker Gesellschaft, ал 1906 жылы Deutscher Monistenbund құрылды. Еркін ойлау ұйымдары "Jugendweihe" (жастарға арналған рәсім) деп аталатын діни "конфирмация" рәсімін және атеистік жерлеу рәсімдерін енгізді. 1905 жылы кремацияны қолдайтын еркін ойлаушылар одағы, ал 1908 жылы Германиялық пролетариат еркін ойлаушылар орталық одағы құрылды. Екі ұйым 1927 жылы бірігіп, 1930 жылы Германиялық еркін ойлаушылар қауымдастығы болып қайта құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "буржуазиялық" ұйымдар әлсіреп, "пролетарлық" еркін ойлау топтары көбейіп, социалистік партиялардың ұйымдарына айналды. Теодор Хартвиг пен Макс Сиверс басқаратын Батыс Еуропадағы күштер мен Кеңес Одағының радикалды күштері, соның ішінде Советтік Құдайсыздық лигасы арасында қақтығыс туды. 1930 жылы Советтік және одақтас делегациялар наразылық білдіріп, IPF-ті басып алып, бұрынғы басшыларын қызметтен шеттетуге мәжбүр етті.
Ирландия
XIX ғасырда Джордж Энсор (1769–1843) қалыптасқан пікірді дүрліктірді. Оның "Ескі және Жаңа Келісімнің кереметтері, болжамдары және құпияларына шолу" (1835) атты еңбегінде, аянды дін мен оның рухани қайраткерлері моральдық оқытудың көзі болудан гөрі, мораль мәселелерін "екінші дәрежелі" және "әлемдік, тек философиялық" тақырып ретінде қарастырды.
Нидерланды
Нидерландыда еркін ой 1856 жылы De Dageraad (қазіргі De Vrije Gedachte) құрылғаннан бері ұйымдастырылған түрде қалыптасқан. Оның 19 ғасырдағы ең белгілі қолдаушыларының арасында Иоганн ван Влтон, Мултатули, Адриан Герхард және Домела Ньювенхус болды. 2009 жылы Франс ван Донген атеистік секулярлық партияны құрды, ол дінге және қоғамдық діни білдірістерге едәуір шектеулі көзқарас танытады. 19 ғасырдан бері Нидерландыда еркін ойлау кем дегенде үш бағыт арқылы саяси құбылыс ретінде кеңінен танылды: либералдық еркін ойлау, консервативтік еркін ойлау және классикалық еркін ойлау. Яғни, еркін ойлы деп санайтын партиялар өздері ұстанатын идеологияларға қатысты догмалық емес, рационалды көзқарастарды ұстанады және дін қызметкерлеріне жақын партиялармен де, еңбекшілерге жақын партиялармен де салыстырғанда секулярлық балама ретінде пайда болды. Еркін ойлы саяси партиялардың ортақ тақырыптары – "бостандық", "еркіндік" және "жеке тұлғалық".
Швейцария
1870 жылдары кантондық шіркеу салықтары енгізілгеннен кейін, дінге қарсылар өздерін ұйымдастыра бастады. Шамамен 1870 жылы Цюрихте "еркін ойлаушылар клубы" құрылды. 1883 жылы Цюрихтегі шіркеу заңын талқылау барысында профессор Фридрих Соломон Вёгелин және қалалық кеңес мүшесі Кунц шіркеуді мемлекеттен бөліп шығаруды ұсынды.
Түркия
Осман империясының соңғы жылдарында еркін ой Ахмед Риза, Тевфик Фикрет, Абдулла Чевдет, Киличзаде Хакки және Целал Нури Илери сияқты көрнекті тұлғалардың еңбектері арқылы даусын білдірді. Бұл зиялылар Түрік Республикасының алғашқы кезеңіне әсер етті. Мұстафа Кемал Ататүрк – әскери маршал, революциялық мемлекет қайраткері, жазушы және секулярлық түрік ұлт мемлекетінің негізін қалаушы, 1923 жылдан 1938 жылы қайтыс болғанға дейін оның бірінші президенті болды. Ол елді жаңғырту үшін көптеген реформалар жасады. Көздердің мәліметінше, Ататүрк діни күмәнданушы және еркін ойлы адам болған. Ол дінге қатысты догмалық емес деист немесе атеист, жалпы алғанда дінге қарсы және исламға қарсы болды. Ататүрктің пікірінше, түрік халқы исламның нағыз мәнісін білмейді және Құранды оқымайды. Адамдар түсінбеген араб тіліндегі сөздерге ықпалданады және әдет-ғұрыптары үшін мешіттерге барады. Түріктер Құранды оқып, ойланғанда исламнан бас тартады. Ататүрк өзінің сыншыл және ұлтшыл көзқарастарымен "Азаматтарға арналған мәдени білімдер" атты еңбегінде исламды арабтардың діні деп сипаттады. Атеизм қауымдастығы (Ateizm Derneği) 2014 жылы Таяу Шығыс және Кавказдағы алғашқы ресми атеистік ұйым ретінде құрылды. Ол Түркиядағы өз көзқарастары үшін кемсітілген дінсіздер мен еркін ойлаушыларды қолдау мақсатында жұмыс істейді. 2018 жылы кейбір бұқаралық ақпарат құралдары Атеизм Дернегі мүшелеріне жасалған қысым мен үкіметті қолдайтын БАҚ-тардың шабуылдарына байланысты жабылатыны туралы хабарлады, бірақ қауымдастық бұл ақпарат рас емес екенін және әлі де қызмет ететінін мәлімдеді.
Ұлыбритания
"Еркін ойшыл" термині 17 ғасырдың соңында Англияда пайда болды, бұл шіркеу институтына және Киелі кітапқа нақты сенуге қарсы тұрғандарды сипаттау үшін қолданылды. Осы адамдардың нанымдары адамдардың табиғатты зерделеу арқылы әлемді түсінуге қабілетті деген ойға негізделген. Мұндай көзқарастар алғаш рет 1697 жылы Уильям Молиноның Джон Локкаға жолданған, кеңінен таралған хатында және 1713 жылы Энтони Коллинздің "Еркін ойлау туралы эссесінде" жазылып, үлкен танымаллыққа ие болды. Бұл эссе барлық шіркеулердің дін қызметкерлеріне шабуыл жасайды және деизмді қолдауға шақырады. "Freethinker" журналы алғаш рет 1881 жылы Ұлыбританияда жарық көрді, 2014 жылға дейін баспа түрінде шығарылып, қазіргі күні интернеттегі жарияланым ретінде әлі де бар.