Кіріспе

221–263 жылдар аралығындағы Қытай империясы; Үш патшалықтың бірі. Шу Ханның негізін қалаушы Лю Бэй (Жаоли императоры) өзінің династиясын «Хан» деп атады, себебі ол оны Хан әулетінің қалдығы және осылайша Хан тағының заңды мұрагері деп есептеді. Ал «Шу» префиксін бәсекелес мемлекет Сао Вэй алғаш рет Шу Хан мемлекетінің заңдылығына күдік тудыру үшін қолданды. Кейіннен «Үш патшалық тарихы» кітабын жазған тарихшы Чэнь Шу, Лю Бэйдің Хан мемлекетін сипаттағанда, оны Қытай тарихында ресми түрде «Хан» деп аталған көптеген басқа мемлекеттерден ажырату мақсатында тарихнамалық префикс ретінде «Шу» префиксін қолданды.

Басталуы және құрылуы

Шығыс Хан әулетінің соңы жақындаған кезде, хан әулетінің алыстағы туысы, соғыс басшысы Лю Бэй көптеген қабілетті ізбасарларының қолдауына ие болды. Оның кеңесшісі Чжугэ Лянның және Чжугэнің Лончжун жоспары бойынша Лю Бэй 208 және 209 жылдары Цзин провинциясының (қазіргі Хубэй мен Хунаньды қамтитын) бөліктерін бағындырды, 212 және 214 жылдар аралығында Лиу Чжаннан И провинциясын (қазіргі Сычуань мен Чунцинді қамтитын) жаулап алды және 219 жылы Ханчжунды өзінің қарсыласы Цао Цаодан тартып алды. Содан кейін Лю Бэй өзін Ханчжун патшасы деп жариялады. Ол бағындырған аумақтар арқылы Лю Бэй Хан әулетінің соңғы жылдарында Қытайда өзіне беделді орын жасады. Алайда 219 жылы Лю Бэй мен оның одақтасы Сунь Куан арасындағы одақ бұзылды, себебі Сунь өзінің генералы Лю Мэньді Цзин провинциясына шабуыл жасауға жіберді. Лю Бэй Цзин провинциясындағы өзінің иеліктерін Сунь Куанға жоғалтты. Лю Бэйдің Цзин провинциясындағы мүлкін күзеткен генерал Гуан Ю Сунь Куан әскерлеріне тұтқынға түсіп, кейіннен өлім жазасына кесілді. 220 жылы Цао Цао қайтыс болды, оның орнын ұлы Цао Пи иеленді, ол соңғы Хан императоры Сяньді тақтан түсіріп, өзінің пайдасына бас тартуға мәжбүр етті. Цао Пи содан кейін Цао Вэй мемлекетін құрып, өзін император деп жариялады. Лю Бэй Цао Пидің таққа талабына қарсы шығып, 221 жылы өзін «Хан императоры» деп жариялады. Лю Бэйді көпшілік Шу Ханның негізін қалаушы деп есептесе де, ол ешқашан өзін жаңа династияның негізін қалаушы деп санамады, керісінше Шу Ханды Хан династиясының жалғасы ретінде қарастырды. Мемлекетті басқа тарихи қытай мемлекеттерінен ажырату үшін тарихшылар мемлекеттің бастапқы атына тиісті белгі қосты: өзін Хан (漢) деп атаған мемлекет Шу Хан (蜀漢) немесе жай ғана Шу (蜀) деп те аталады.

Лю Бейдің билігі

Лю Бэй император ретінде үш жылдан кем уақыт билік етті. 222 жылы ол Цзин провинциясын қайтарып алу және Гуан Юдың өлімінен кек алу үшін Сунь Куанға қарсы жорық ұйымдастырды, ол Сяотин шайқасына әкеп соқты. Бірақ, қатысты қателіктердің салдарынан Лю Бэй Сунь Куанның генералы Лу Сюньнан күйреуге ұшырады және әскерінің көп бөлігін жоғалтты. Ол шайқастан аман қалды және Байдиченгке шегінді, онда бір жылдан кейін аурудан қайтыс болды.

Лю Шанның билігі

Лю Бэй қайтыс болғанға дейін канцлер Чжугэ Лян мен генерал Ли Яньді ұлы Лю Шанның регенттері етіп тағайындады. Жас Лю Шан 16 жаста болды, ол Үш Патшалық мемлекеттерінің билеушілерінің арасындағы ең жас билеуші еді, және Лю Бэй екі регенттің Лю Шанға мемлекеттік істерді басқаруға көмектесуін күтті. Чжугэ Лян Лю Шан билік құрған кезеңде Шу үкіметінің іс жүзіндегі басшысы болды және регенттігінің барысында Шудың көптеген саясатына жауапты болды. Лю Шан әкесінен мұрагерлікке ие болған кезде Шу үш ірі күштің ең әлсізі болып саналды. 221 жылы әкесі жеңілгеннен кейін, бұрын Шу иеленген Цзин провинциясының бөлігі енді У мемлекетінің толық бақылауына көшті. Шу тек И провинциясының батыс аймақтарын қамтыды, ал Вэй барлық солтүстік аймақтарды, ал У И провинциясының шығысынан бастап оңтүстік және шығыс жағалауларына дейінгі барлық жерлерді бақылады. Осыдан Шу халқының саны күшті қарсыласы Вэй мемлекетіне қарсы тұру үшін жеткіліксіз болды. Бұл Шуды ресурстар мен әскер күші жағынан шектеді; ел өзін тиімді қорғаса да, сәтті әскери науқандар жүргізе алмады. Сондықтан Чжугэ Лян У мемлекетімен бейбіт келісімге келу үшін келіссөздер жүргізіп, Сунь Куан мен Шу арасындағы одақты қайта бекітті. Шу 229 жылы Вэйден бас тарғанда Сунь Куанның заңдылығын мойындап, оны «У императоры» деп жариялады. Шу Хан мемлекетінің билігін оңтүстік аймақтағы Наньчжун аймағында нығайту мақсатымен Чжугэ Лян 225 жылы жергілікті көтерілістерді басу және аймақтағы Наньман тайпаларының (сөзбе-сөз: оңтүстік варварлардың) күшейіп бара жатқан ықпалын тоқтату үшін әскери экспедиция ұйымдастырды. Чжугэ Лян Вэйге қарсы агрессивті сыртқы саясатты қолдады, өйткені ол Шудың өмір сүруі мен егемендігі үшін бұл өте маңызды деп сенді. 228 және 234 жылдар аралығында ол Вэйге қарсы бес әскери науқан ұйымдастырды, мақсаты Вэй астанасы Луоянға баратын жол бойында орналасқан стратегиялық қала Чанъаньды жаулап алу болды. Көптеген шайқастар қазіргі Ганьсу және Шаньси провинцияларында болды. Алайда, 228 жылы Цзян Вэйге офицерлік лауазым беруден басқа, Шу бес жорықта маңызды жеңіске немесе тұрақты пайдаға жете алмады. Соңғы науқанында, Вэй генералы Сыма Иге қарсы шайқасқанда, денсаулығы нашарлаған және шаршаған Чжугэ Лян Вуджан жазығындағы шайқаста Вэй әскерлерімен болған ұзақ тұрақсыздықтан көз жұмды. Чжугэ Лянның қайтысынан кейін Шу үкіметін Цзян Ван, Фэй И және басқалары басқарды, ал Шу Вэйге қарсы агрессиясын уақытша тоқтатты. 244 жылы Вэйдің регенті Цао Шуанг Ханчжунға шабуыл жасады. Шу әскерлері саны жағынан 2:1 есе кем болғанына қарамастан, Шыңшы шайқасында шабуылдаушыларды жеңіп, жеңілген Вэй әскерлері қашқанға ұшырады. 247 және 262 жылдар аралығында Шу генералы Цзян Вэй Чжугэ Лянның мұрасын жалғастырып, Вэйге қарсы бірнеше әскери науқандар ұйымдастырды, бірақ маңызды аумақтық табыстарға жете алмады.

Шудың құлдырауы

263 жылы Вэй генералдары Дэн Ай мен Чжун Хуэй бастаған әскерлер Шуға шабуыл жасап, оның астанасы Чэндуды көп қиындықсыз бағындырды. Мемлекеттің Jiang Wei-дің сәтсіз жорықтары шаршатып жібергендігінен олар көп қарсылық көрмеді. Сол жылы Лю Шан Чэндудың сыртында Дэн Айға бас иіп, Шу мемлекетінің құлауын қабылдады. Осыған қарамастан, Jiang Wei жағдайды өзгертуге тырысып, Шуды қайта жаңғырту ниетімен Дэн Ай мен Чжун Хуэй арасында келіспеушілік тудыруға әрекет етті. Чжун Хуэй Дэн Айды тұтқындап, Вэй регенті Сима Чжаоға қарсы ашық бүлік көтерді, бірақ бүлік Вэй әскерлерімен басылды. Jiang Wei, Чжун Хуэй және Дэн Ай осы күрес кезінде қаза тапты. Лю Шан Луоянға жеткізіліп, Сима Чжаомен кездесті, содан кейін оған «Анле герцогы» атағы берілді. Ол өмірінің соңына дейін Луоянда ыңғайлы және тыныш өмір сүрді.

Экономика

Шу тек соғыстағы халық емес еді. Бейбіт уақытта Шу мемлекеті экономиканы жақсарту мақсатында көптеген суару және жол салу жобаларын бастады. Осы қоғамдық жұмыстардың көптегені әлі де сақталып, кеңінен пайдаланылуда. Мысалы, Сычуань провинциясының Чэнду қаласының жанында Зипинпу бөгеті бар. Бұл жұмыстар оңтүстік-батыс Қытай экономикасын дамытуға көмектесті және Сычуаньдағы экономикалық белсенділіктің бастауы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл сонымен қатар сол кездегі Шығыс У мемлекетімен оңтүстік Қытайдың саудасын да жандандырды.