Кіріспе

Питер Сайкстың және Джон Криштің 1979 жылғы фильмі

Иса (әрі қарай Иса фильмі деп белгілі) – Питер Сайкс пен Джон Криштің режиссерлік еткен және Джон Хейманның продюсерлік еткен 1979 жылғы американдық Киелі кітапқа негітелген драмалық фильм. «Иса» фильмінде Иса Мәсіхтің өмірі бейнеленеді, оқиғаның негізгі құралы ретінде негізінен Лұқа Ізгі хабары қолданылған. Фильмде кейіпкерлер мен оқиғалар туралы қосымша мәлімет беретін дауыссыз баяндама эпизодтық түрде кездеседі. Фильмнің соңында түсірілім кезінде «Жақсы жаңалық» Киелі кітабының (Today's English Version) пайдаланылғаны айтылады. Бұл фильм, басқа Киелі кітапқа негітелген фильмдер сияқты, Киелі кітаптағы оқиғаны өзгертуге немесе оған қосымша нәрселер қосуға тырыспай, Лұқа Ізгі хабарына мүмкіндігінше жақын болуға ұмтылған. «Иса» фильмі барлық уақыттағы ең көп тамашаланған фильм және ең көп аудармасы бар фильм ретінде жиі айтылады.

Сюжет

Император Август пен Ұлы Ирод патшалық құрған кезде, Мәриямға Жәбірейіл періште келіп, оның Құдайдың Ұлы Исаны дүниеге әкелетінін айтады. Кейіннен Мәриям Жақия Бауырластың анасы Елизабетке барады, ол Мәриямды барлық әйелдердің ең бақыттысы деп, баласының да бақытты екенін айтады. Римдіктер халық санағын өткізгенде, Мәриям күйеуі Жүсіппен бірге Бетлехемге тіркелуге барады. Сол жерде Иса мал төбесінде дүниеге келеді. Бір аптадан кейін Жүсіп пен Мәриям Исаны ғибадатханаға көрсету үшін Иерусалимге сапар шегеді. Сол жерде Шимон Исаны Мәсіх деп баталайды. Он екі жасында Иса ата-анасынан бөлек Иерусалимге Құрбан айт мейрамына барады. Мәриям оның қайда екенін сұрағанда, Иса Әкесінің үйінде екенін айтады. Көп жылдан кейін, император Тиберий мен Ирод Антипас патшалық құрған кезде, Жақия Исаны Иордан өзенінде шомылдырып, Киелі Рух Исаның үстіне түседі. Кейін Исаны Шайтан далада сынап, азғыруға тырысады, бірақ Иса Ібілістің сынақтарына төтеп береді. Қапарнаумға бара жатқанда, Иса Петір, Жақып және Жоханға үлкен көлемде балық аулауға көмектеседі, сосын оларды шәкірттері ретінде қабылдайды. Иса уағыздап жүргенде, Яирдің қызын қайта тірілтеді. Иса шәкірттерінен он екі апостол таңдайды, олардың ішінде Матай мен Яһуда Искариот та бар. Исаның ізбасарларына бірнеше әйелдер де кіреді, олардың ішінде Мәриям Магдалина, Иоанна және Сусанна бар. Фильмде Исаның көптеген үйретімі мен хабарлары көрсетіледі, соның ішінде парызшыл мен салық жинаушы туралы мысал, Бақыттылық туралы уағыз, Алтын ереже, жауды сүю және Егізші туралы мысал. Иса бір күнәкар әйелдің аяқтарына май құйып, оның күнәларын кешіреді. Кейінірек Иса шәкірттерімен бірге Ғалилея теңізінің арғы жағына өтеді, онда ол дауылды тоқтатады. Геразада Иса жын соққан адамды айдап шығарады, сосын жын шошқалардың тобына кіреді. Бетсаидада Иса бес нан мен екі балықпен бес мың адамды тойдырады. Содан кейін Иса шәкірттерімен бірге тауға көтеріледі, онда ол Мұса мен Илия пайғамбарлармен кездесіп, түрленіп кетеді. Исаның уағыздауы мен емдеу қызметі өскен сайын, ол күнәкарлар мен мұңайғандарға, соның ішінде жезөкшелер мен салық жинаушыларға қол ұшын созады, бұл парызшылдар мен діни ұстаздардың ашуын тудырады. Иса салық жинаушы Зәкәуіске де достық танытып, оны алдаған ақшасын қайтаруға көндіреді. Иса Жақсы самариялық туралы мысал айтып жатып, бір кішкентай қызбен дос болып, шәкірттеріне балаларды Өзіне келуге тыйым салмайтынын ескертеді. Иса ғибадатханадан саудагерлерді қуғаннан кейін парызшылдардың, яһуди дінбасыларының және римдіктердің назарын аударады. Иерусалимде Иса жалгерлер туралы мысал айтады және Цезарға салық төлеу туралы үйретеді. Соңғы кешкі ас кезінде Иса шәкірттеріне жақын арада сатқындыққа ұшырайтынын және өлетінін ескертеді. Яһуда діни басшылармен бірге Исаны ұстап беру туралы келісімге келеді. Гетсимани бағында Яһуда Исаға опасыздық жасайды, ал яһуди басшылары оны тұтқындайды. Петір Исаны танитынын әтеш шақырғанша үш рет мойындамайды. Келесі күні Исаны діни басшылар айыптайды. Содан кейін Исаны Понти Пилатқа алып барып, Пилат оны Иродқа жібереді. Пилат Исаны кінәсіз деп тапқанмен, діни басшылар мен халық оның өлімін талап етеді. Исаны қамшымен соққаннан кейін, оны көшеде айқыш ағашын арқалап жүруге мәжбүрлейді. Шаршап-шалдыққаннан Иса құлағанда, Симон Киринейлік оның айқыш ағашын арқалап жүруге мәжбүр болады. Голгофада Иса екі тонаушының арасында айқышқа шегеленіп, қайтыс болады, солардың бірі оны Мәсіх деп мойындайды. Исаның сағат 12-де қайтысынан кейін аспан қараңғыланып, ғибадатхананың пердесі ортасынан екіге бөлінеді. Ариматеялық Жүсіп Исаны қабірге қояды. Иса үшінші күні қайта тіріледі. Көкке көтерілер алдында Иса шәкірттеріне барлық билік пен құдірет Оған берілгенін айтады және оларды барлық елдерге барып, шәкірттер жасауға бұйырады.

Даму

Билл Брайт, Campus Crusade for Christ ұйымының негізін қалаушы, өзінің мансабының басында көп уақытын Лос-Анджелесте Голливудтың танымал тұлғаларын дінге көндіруге арнады. Ол Мәсіхтің өмірі туралы әсерлі фильм түсіруді армандады. 1976 жылы британдық еврей продюсері Джон Хейман Брайтке Жаратылыс жобасын қаржыландыру үшін жүгінді, мақсаты – бүкіл Киелі кітапты фильмге түсіру және Иса туралы толық метражды фильмді қаржыландыру еді. Хейманмен кездескен соң Брайт сол кездегі университет миссиясының директоры Пол Эшлеманнан кинорежиссермен кеңесуді сұрады. Эшлеман Хейманның Лұқа Ізгі хабарының алғашқы екі тарауына түсірген қысқа фильміне риза болды және басқа Campus Crusade жетекшілерінің наразылығына қарамастан, Брайтты жобаны қолдауға көндірді. Олардың наразылығының себебі – христиан емес адамның Киелі кітап туралы фильм түсіруі еді. Фильмнің көп бөлігі Лұқадан алынған диалогтардан тұрады, олар дін қызметкерлері мен ғалымдардың кеңесінен кейін таңдалды. Хейман "Иса туралы фильм" туралы былай деді: "Мен әлемдегі ең көп сатылатын кітаптың 8 және 16 миллиметрлік фильмдерді көп сатуға себеп болады деп ойладым". Фильмді түсірушілер басқа рухани фильмдер сияқты, мысалы, "Он өсиет" немесе "Ең ұлы оқиға", Киелі кітаптағы оқиғаларды өзгертіп көрсетудің орнына, Лұқа Ізгі хабарына барынша жақын болуға тырысты. Фильмде Иса айтқан әрбір сөз Лұқа Ізгі хабарынан тікелей келтірілген, ал сценарийдің Киелі кітапқа сәйкестігін 450-ден астам жетекші мен ғалым қайта қарады. Тарихи дәлдікті қамтамасыз ету үшін 1 ғасырдың техникасын қолданып жасалған киімдер, ыдыстар және басқа да заттар қолданылды, бұл 2000 жылдық Галилея мәдениетін көрсетуге мүмкіндік берді. Дикон түсірілім кезінде пневмонияға шалдыққандықтан, кейбір сахналарда дублерлер қолданылды. Диконның диалогтары көбінесе Киелі кітаптан толық мәтіннен тұрады, ол көбінесе ғажайыптар жасап, сөз сөйлейтіндей болып бейнеленген. Фильмді жарнамалау үшін Эшлеман евангелистік және католик шіркеулерімен бірлесіп, топтық сапарларды және жеңілдіктерді ұйымдастырды. 1980-1981 жылдары төрт миллионнан астам көрермен "Иса туралы фильмді" көргені хабарланды. Алайда, христиандық көрермендерге ұнағанымен, ол жалпы көрермендерді қызықтыра алмады. Фильм қаржылық жағынан сәтті болмады және Джон Хейманның Жаратылыс жобасын 4 миллион АҚШ доллары қарызбен қалдырды. Австралияда 1981 жылдың 3 сәуірінде, Португалияда 1981 жылдың 9 сәуірінде, Швецияда 1985 жылдың 1 қарашасында, Финляндияда 1986 жылдың 14 наурызында, Венгрияда 1990 жылдың 13 желтоқсанында және Чехословакияда 1991 жылы көрсетілді. Дегенмен, фильм 229 елде көрсетілді, ондаған ірі қалалардан бастап, әртүрлі елдердегі кішкентай ауылдарға дейін көрсетілді. Бірақ Ұлыбританияда британдық кино жіктеуіш кеңесі фильмге "шамалы зорлық-зомбылық және қорқыныш" үшін PG рейтингін берді.

Қабылдау

Оның "нақтылығына ерекше көңіл бөлгенін" мақтап, сыншылар Исаны "керексіз біртекті" және "тарихи және әлеуметтік контексті жоқ, тек суреттелген жақсы хабар ғана" деп сынады. Брайттың қолдауына қарамастан, Хейманның бұрынғы Campus Crusade әріптестерімен қарым-қатынасы нашарлады, себебі олар оның еңбегін ескермеді деп ол ойлады. Хейман Campus Crusade-тің бірнеше түрлі нұсқаларын жасауына да қарсы болды. Campus Crusade "Балалар үшін Исаның оқимасы" фильмін жаңа түсірілімдермен шығарғанда, Хейман жаңа нұсқасының өзінің беделіне зиян келтіргені үшін Crusade компаниясын сотқа берді. Дау соттан тыс шешілді, бірақ Хейман мен Campus Crusade арасындағы қарым-қатынас бұрынғыдан нашар болды. Шетелдегі қабылдау туралы Сегал: "Біз куә болған оқиғалар көбінесе түсініксіз болды. Бірақ бізге ең қатты әсер еткені – Мәсіх үшін өмірін қаупіне тіккен адамдардың қарапайымдылығы еді" деді.

Статистика

Жоба жетекшілері 2020 жылдың мамыр айына дейін оны 4 миллиардтан астам адам 8,1 миллиардтан астам рет көргенін, осылайша оны барлық уақыттағы ең көп тамашаланған фильм еткенін мәлімдеді. Дегенмен, бұл мәлімдемеге евангелистік лидер Винай Самуэль, евангелистік миссионерлік теологияның халықаралық қауымдастығының бұрынғы атқарушы директоры қарсы шықты: «Бұл көрсеткіштер, ең болмағанда, ғылыми әдіспен жиналмаған» және «Олардың мұны білуге ешқандай мүмкіндігі жоқ» деді. Ол ресми түрде Гиннес рекордтар кітабында тарихтағы «Ең көп аударылған фильм» деп тіркелді, 2022 жылдың мамыр айына қарай 1977 тілге аударылып, жүктеуге қолжетімді, ал тағы да көп тілдерде аудару жұмысы жүріп жатыр. Фильмнің танымалдығына қатысты Шенкель: «Шет елдік және дінге сенбемейтін адамдар Исаның өз тілінде сөйлейтінін көрді, олар Исаның оларды көріп, жақсы көретінін түсінді. Сөйтіп, біз осы топтардың әрқайсысында адамдардың Христиан дініне келу қозғалысын көрдік» деді. Одан әрі ол: «Отыз бес жыл ішінде фильмді 6 миллиард адам көрді, ал 200 миллионнан астам адам фильмді көргеннен кейін Исаның ізбасарлары болғысы келетінін білдірді. Сондықтан, біз күткеннен де көп нәтижеге қол жеткіздік және Құдайдың осы құралды қалай пайдаланғанын көру – біз үшін үлкен мәртебе» деді.

Халықаралық нұсқалар

1980 жылы Брайт Исаны басқа тілдерге аудару және оны бүкіл әлемге көрсету мақсатымен «Иса кино жобасы» ұйымын құрды. Алғашқы аударма Филиппиннің тагалог тілінде сөйлейтін халқы үшін жасалды. Ұйымның алғашқы жобаларының бірі – үнді теледидарында хинди тіліндегі нұсқасын көрсетуге тапсырыс берді. Бұл ұйым бүкіл әлемдегі мыңдаған миссионерлермен бірлесіп фильмді көрсетіп келеді, кейде олар бұрын ешқандай кинофильм көрмеген көрермендерге көрсетеді. Фильмнің мандарин қытай тіліндегі нұсқасы Қытайда үкіметпен байланысты Қытай христиан кеңесінің Нанкин қаласындағы «Достық» қоры арқылы VCD және DVD форматтарында кеңінен таратылады. АҚШ-та фильмді таратуға шіркеулер тікелей пошта арқылы фильмнің көшірмесін елдің таңдалған почталық индекстеріндегі барлық мекенжайларға жеткізуге қатысты, тек Огайо және Техас штаттарына 4,8 миллионнан астам дана жіберілді. 2004 жылы ұйым фильмді өзінің веб-сайтында 300-ден астам тілде қарауға мүмкіндік берді. «Иса» және «Балалар үшін Иса туралы әңгіме» фильмдері DVD және VHS форматтарында қолжетімді. Сондай-ақ, бірнеше тілде аудиодрамалық қойылымдар да бар. Бұл әлемдегі 1000-нан астам тілге дубляжданған жалғыз фильм. Қазіргі уақытта әлемнің 1600-дан астам тілінде, соның ішінде барлық ірі халықаралық тілдерде «Иса» фильмі бар. 2004 жылы Флорида штатының Орландо қаласындағы кеңседе жұмыс істейтін 300 қызметкер фильмді Ангола мен Намибияда сөйленетін кваньяма тіліне, сондай-ақ Анд тауларында сөйлейтін кечуа халқының тілі кечуаның жеті түріне аударды. Оның бүкіл әлемге таралуы және аударылуы туралы Эшлеман былай деді: «Адамдар: "Неге сендер сол алыс жерлерге барасыңдар?" – деп сұрайды. Себебі, бұл адамдардың мүмкіндіктері болған жоқ. Біз тек соны ғана істеуге тырысамыз – оларға Мәсіх туралы хабарды олардың түсінетін тілінде, олардың тұратын жеріне жақын жерде естіп түсінуге мүмкіндік беру». Фильмді таратуға және аударуға көмектескен команда мүшелерінің бірі Джон Мейер: «Егер солай болса, Иса үшін өмірімді беруге дайынмын», – деді ол деректі фильмді түсірген Сеггалға. «Соғыс аймағында жазылған видео болса, мен оған баруға дайынмын. Немесе, шындығын айтсам, басқа кез келген жерге де». Кездейсоқ жағдай, 2001 жылы Ауғанстанда американдық көмекшілер талибандармен фильмді бір отбасыға көрсеткені үшін тұтқындалды. Ақырында оларды АҚШ теңіз жауынгерлері құтқарып алды, ал президент Джордж Буш оларды Америкаға қайырымдылықпен қарсы алып: «Бұл батыл жандармен сөйлесу – көңіл көтеріп, жігерлендіретін тәжірибе болды» деді. Филиппинде фильм дәстүрлі түрде GMA желісінде жыл сайын (2020 және 2021 жылдарда, фильм GTV телеарнасында көрсетілгенін қоспағанда) әр қасиетті аптада көрсетіледі, өйткені ол 2018 жылдың 29 наурызында көрсетілді және филиппин тіліне дубляждалды, сондай-ақ балаларға арналған «Иса туралы әңгіме» фильмі де дубляждалды.