Кіріспе

Бағдарламалық музыка немесе бағдарламалық шығарма – музыкалық повествониң музыкалық орындалуын көздеген аспаптық музыканың бір түрі. Повество өзінің атауы арқылы немесе бағдарламалық түсіндірмелер арқылы тыңдаушыларға ұсынылуы мүмкін, осы арқылы музыкамен қиялға толы байланыс жасауға шақырылады. Сергей Прокофьевтің «Петр мен қасқыр» атты шығармасы кеңінен танымал. Бұл жанр Ричард Штраустың симфониялық туындыларында гүлденді, олар Дон Кихоттың, Тилль Эуленспигельдің баяндамаларын, композитордың жеке өмірін және Фридрих Ницшенің «Үстеркі Адам» философиясының интерпретациясын («Заратустра да келді») қамтиды. Штраустан кейін жанрдың дамуы баяулады және айқын повестволық мазмұны бар жаңа туындылар сирек кездеседі. Дегенмен, жанр киномузыкаға, әсіресе 19 ғасырдың соңындағы романтикалық музыканың әдістерін пайдаланатын фильмдерге әсерін тигізе береді. Концептуалды альбомдар мен рок-опера сияқты ұқсас композициялық формалар халық музыкасында да кездеседі. Бұл термин көбінесе еуропалық классикалық музыка дәстүріндегі, әсіресе 19 ғасырдың романтикалық кезеңіндегі шығармаларға қолданылады, бірақ осы сипаттамаға сай келетін туындылар музыканың көптен бергі тарихының бөлігі болып табылады. Термин әдетте тек аспаптық шығармаларға (әншілер мен лирикасыз) қатысты қолданылады, мысалы, опера немесе лидтерге емес. Бағдарламалық музыканың бір бөлімнен тұратын оркестрлік шығармалары көбінесе симфониялық поэмалар деп аталады. Ал абсолюттік музыка, керісінше, сыртқы әлемге ешқандай сілтеме жасамай бағалануға арналған.

Анықтама

Композиторлар мен кейбір теоретиктер шын мәнінде "абсолюттік (ars gratia artis) музыка" деген нәрсе жоқ екенін, ал музыка әрқашан кем дегенде эмоцияларды жеткізеді немесе тудырады деп санайды. Кәсіби емес тыңдаушылар көбінесе музыканың олар үшін мағынасы бар дейді, бірақ Сьюзан МакКлэри сияқты "жаңа" музыктанушылар, сонымен аталған "абстрактты" техникалар мен құрылымдардың іс жүзінде саяси және әлеуметтік тұрғыдан күшті зарядталғанын, тіпті гендерлік сипаттамаға ие екенін дәлелдейді. Бұл абстракцияға қарсы жалпы пікірмен байланысты болуы мүмкін, мысалы, Марк Джонсонның "абстрактты мағынаның денелік негізі болуы қажет" деген пікірі. Дегенмен, абсолютті музыканың нақты анықтамасы: бағдарламалық мақсатсыз немесе сюжетсіз жазылған музыка. Көбінесе дәстүрлі тыңдаушылар бұл көзқарастарды қабылдамайды, музыка мағыналы да, терең эмоцияға толы да бола алады, бірақ бәрінен бұрын ол өзі туралы (ноталар, тақырыптар, тональность және т.б.) және біздің замандағы саяси және әлеуметтік жанжалдармен ешқандай байланысы жоқ, алайда, саналы түрде музыка емес идеялармен, бейнелермен немесе оқиғалармен (өлеңдер, өнер туындылары және т.б.) байланысты болуы мүмкін.

XVI және XVII ғасырлар

Ренессанс дәуірінің композиторлары бағдарламалық музыканы көп жазды, әсіресе клавесинге арналған шығармалардың ішінде Мартин Пирсонның "Жапырақ түсуі" және Уильям Бёрдтың "Шаяны" сияқты туындылары бар. Соңғы шығарма үшін композитор бөлімдерді былайша сипаттаған: "Әскер шақыруы, жаяу әскердің маршы, атты әскердің маршы, кернейлер, ирландиялық марш, сыбызғы мен гул, флейта мен барабан, шайқасқа қарай марш, шайқас басталды, шегіну, жеңіс тойы үшін гальярда".

18 ғасыр

Барокко дәуірінде Вивальдидің «Төрт маусым» шығармасының әр маусымға қатысты поэтикалық түсіндірмелері бар, көктем, жаз, күз және қыс сияқты. И.С. Бахтың көптеген кантаталарында бағдарламалық элементтер кездессе де, оның «Жақын туыстың келіп кетуі» (BWV 992) атты каприччиосы – нағыз бағдарламалық музыканың мысалы. Классикалық дәуірде бағдарламалық музыка осылай жиі жазылмаған. Сол кезде музыка, басқа кез келген уақыттан гөрі, өзінің ішкі мүмкіндіктері арқылы драмалық әсерге қол жеткізді, әсіресе сонаталық формада жазылған шығармаларда. Дегенмен, Джозеф Гайднның алғашқы симфонияларының кейбіреуі бағдарламалық музыка болған болуы мүмкін деп есептеледі; мысалы, композитор бір кезде өзінің ерте симфонияларының бірі «Құдай мен күнәкар арасындағы әңгіме» бейнелейді деді. Гайдн қай симфониясы туралы айтқанын білуге болмайды. Оның 8-ші симфониясында «La tempesta» деп аталатын, дауылды бейнелейтін бөлім де бар. Классикалық дәуірдің белгілі емес композиторы Карл Диттерс фон Диттерсдорф Овидийдің «Метаморфозалары» негізінде симфониялар сериясын жазды (оны ХХ ғасыр композиторы Бенджамин Бриттеннің «Овидийден кейінгі алты метаморфозасымен» шатастырмау керек), бұл шығармалар осы санатқа жатады. Неміс композиторы Джастин Генрих Кнехттің 1784–1785 жылдарғы «Табиғаттың музыкалық портреті немесе Үлкен симфониясы» (Le portrait musical de la nature, ou Grande sinfonie) – тағы бір 18 ғасырлық мысал, ол Бетховеннің «Пасторальдық симфониясын» жиырма жылға бұрын жариялаған.

19 ғасыр

Бағдарламалық музыка әсіресе романтикалық дәуірде гүлденді. Ол тыңдаушыда музыкант немесе музыканттардың алдында отырудан өзгеше, нақты бір сезімді оятуға қабілетті болғандықтан, Вагнердің операларын көптеген өнер түрлерінің (декорация, хореография, поэзия және т.б.) бірігісі ретінде сипаттайтын Gesamtkunstwerk идеясымен байланысты. Бірақ ол көп қырлы көркемдік тұжырымды, мысалы, өлең немесе картинаны бейнелеу үшін тек музыкалық құралдарға сүйенеді. Композиторлар романтикалық оркестрде дыбыстың жаңа мүмкіндіктері, барокко немесе классикалық дәуірлерге қарағанда, эмоциялар мен өмірдің материалдық емес жақтарына көбірек назар аударуға мүмкіндік береді деп сенді. Людвиг ван Бетховен бағдарламалық музыка жазуға көңілі толық болмады және 1808 жылғы 6-шы симфониясы (Пастораль) туралы былай деді: «Бұл туындыны сипаттамасыз да түсінуге болады – ол тональды сурет салуға қарағанда, сезімдердің көрінісі». Дегенмен, шығармада құстардың сайрауы, әжуалы бұлақ, дауыл және т.б. бейнеленген. Кейін Бетховен «Les Adieux» атты фортепианолық сонатасы Op. 81a арқылы бағдарламалық музыкаға қайта оралды, ол оның жақын досы, эрцгерцог Рудольфтің аттанатын да, қайта оралатын да сәттерін көрсетеді. Гектор Берлиоздың «Фантастикалық симфониясы» – гиперболалық сезімтал махаббат оқиғасының музыкалық баяны, оның басты тақырыбы сол кездегі сүйікті актрисасы болды. Франц Лист көптеген фортепианолық шығармаларына нақты бағдарламалар берді және «симфониялық поэма» терминін ойлап тапты. 1874 жылы Модест Мусоргский фортепианоға досының он суреті мен сызбаларынан тұратын галереяны көргенін бейнелейтін бірнеше пьесалар жазды, кейіннен оларды, соның ішінде Морис Равельді де қамти отырып, көптеген композиторлар оркестрге аударды. Француз композиторы Камиль Сен-Санс көптеген қысқа бағдарламалық музыка туындыларын жазды, оларды «Тональды поэмалар» деп атады. Оның ең танымал шығармалары – «Danse Macabre» және «Жануарлар карнавалынан» бірнеше бөлімдер. Композитор Поль Дюкас Гёте ертегісіне негізделген «Шәкірт шегіршігі» атты тональды поэмасымен танымал. Бағдарламалық музыкада музыкалық бейнелеуге ең шебер болған неміс композиторы, әлдеқайда Рихард Штраус болды. Оның симфониялық поэмалары: «Өлім және трансформация» (өліп бара жатқан адам мен оның жұмаққа кіруін бейнелейді), «Дон Жуан» (ежелгі Дон Жуан аңызына негізделген), «Тилль Эуленшпигельдің көңілді әрекеттері» (аңызға айналған неміс кейіпкері Тилль Эуленшпигельдің өмірінен эпизодтарға негізделген), «Дон Кихот» (Мигель де Сервантестің кейіпкері Дон Кихоттың өмірінен эпизодтарды бейнелейді), «Батырдың өмірі» (көбінесе Штраустың өзі деп есептелетін белгісіз батырдың өмірінен эпизодтарды бейнелейді) және «Domestica симфониясы» (композитордың отбасылық өмірінен эпизодтарды, баласын ұйықтатуды қоса алғанда, бейнелейді). Штраус музыканың кез келген нәрсені, тіпті шай қасығын да бейнелей алатынын айтқан. Бағдарламалық музыканың тағы бір авторы – Николай Римский-Корсаков, оның түрлі-түсті «музыкалық суреттері» «Садко» (Op. 5, орыс былинасынан кейін, теңіз патшасына ән салатын музыкант туралы), өте танымал «Шехерезада» (Op. 35, «Мың бір түндік» әңгімелерінен кейін, онда басты кейіпкер скрипкамен бейнеленген және оның оқиғаларында «Синбад теңізші» бар) және оның операларынан оркестрлік сюиталар, соның ішінде «Царь Салтан туралы әңгіме» («Бамблбидің ұшуы» да бар), «Алтын әтеш», «Рождество кеші», «Қар қызы» және «Кетеждің көрінбейтін қаласының аңызы» кіреді. Скандинавияда Сибелиус «Калевала» аңызын бірнеше тональды поэмаларында зерттеді, ең танымал – «Туонеланың аққуы». 1899 жылғы Эдвард Элгардың «Бастапқы тақырыпқа (Enigma) вариацияларында» жатқан, ешқашан нақты анықталмаған құпия музыкалық емес идея немесе тақырып – «Enigma» ең танымал бағдарламалардың бірі болып саналады. Композитор оны кейбір достарына ашты, бірақ олардың өтініші бойынша оны жария етпеді.

20 ғасыр

Отторино Респиги 1910-1920 жылдары көптеген тональды поэмалар жазды, оның ішінде Рим қаласының әртүрлі жақтарын бейнелейтін үш шығарма ерекше аталады. Густав Холсттың "Планеталар" шығармасы да кеңінен танымал. Альбан Бергтің "Лирикалық сюитасы" көп жыл бойы абстрактілі музыка деп есептелді, бірақ 1977 жылы оның іс жүзінде Ханна Фукс-Робетинге арналғаны анықталды. Маңызды лейтмотивтер олардың әріптерінің бастапқы әріптерінен құралған ABHF мелодиялық тізбегіне негізделген. Соңғы бөлімінде Шарль Бодлердің өлеңіне жазылған музыка да бар, бірақ композитор оны жариялаудан тыйым салған.

Бағдарламалық музыка ретінде танымал музыка

"Программалық музыка" термині көбінесе танымал музыкаға қатысты қолданылмайды, бірақ кейбір танымал музыканың бағдарламалық музыкамен ортақ белгілері бар. Таза оркестрлік бағдарламалық музыка дәстүрі джаз оркестрі үшін, әсіресе Дьюк Эллингтонның бірнеше шығармаларында жалғасты. Танымал музыкадағы аспаптық туындылардың көбінесе бағдарламалық музыка ретінде жіктелуі мүмкін екенін көрсететін сипаттамалық атауы болады, ал бірнеше аспаптық альбомдар толығымен белгілі бір бағдарламалық идеяға арналған (мысалы, Вангелиспен жасалған "Қытай" немесе Майк Олдфилдтің "Алыс Жердің әндері"). Танымал музыканың кейбір жанрлары бағдарламалық элементтерді қамтуға бейім; оларға эмбиент, жаңа дәуір, ғарыш музыкасы, серф-рок, блэк-металл, джаз-фьюжн, прогрессивті рок, арт-рок және техно музыкасының түрлі жанрлары кіреді. Блюграсс жанрында кем дегенде бір керемет бағдарламалық музыка бар, ол "Orange Blossom Special" деп аталады. 1970-ші жылдардағы прогрессивті рок топтары мен музыканттары бағдарламалық музыкамен тәжірибе жасады, соның ішінде Rush тобының "Jacob's Ladder" (1980) туындысы, ол Сметананың "Má vlast" ("Менің Отаным") (1874–1879) әсерін анық көрсетеді. Сонымен қатар, Rush тобының "Xanadu", "La Villa Strangiato", "Red Barchetta" және "YYZ" әндері, "2112" бағдарламасының кейбір бөліктері сияқты, бағдарламалық музыкамен тәжірибе жасауын көрсетеді, әсіресе ашылу сахнасы.

18 ғасыр

Барокко мен классикалық дәуірдегі музыканың бір бөлігі абсолютті болып табылады, бұл композиция түрінен, композитордың туындыларындағы нөмірлік белгісінен және тональдық өңінен тұратын атауларында көрінеді. Иоганн Себастьян Бахтың C минорындағы екі клавесинге арналған концерті, BWV 1060 және Моцарттың C мажордағы фортепианолық сонатасы, K. 545 абсолютті музыканың мысалдары болып табылады. Барокко дәуірінің кейбір композиторлары өз музыкаларына романтикалық бағдарламалық музыкаға ұқсас стильде атаулар берген, бұл стиль репрезентативті деп аталды. Антонио Вивальдидің ең танымал мысалдарының бірі – оның скрипка, флейта немесе блокфлейтаға арналған концерттерінің кейбіреулері адамның сезімдерінен (Il piacere – ләззат), кәсіптерінен (La caccia – аң ауру, La pastorella – қойшы қызы) немесе, ең бастысы, табиғат пен атмосфералық құбылыстардан (Төрт маусым, La notte – түңгі уақыт, La tempesta di mare – теңіз даулы) шабыттанған атауларға ие. Тағы бір мәшһүр мысал – Генрих Игнац Бибердің «Sonata representativa» (скрипка мен континуоға арналған), ол түрлі жануарларды (соловей, көкек, мысық) әзіл-қалжыңмен бейнелейді. Дегенмен, «бейнелеу» музыкасы мен нағыз бағдарламалық музыканың, сондай-ақ «еліктеу» мен «бейнелеудің» арасында ажырату жасауға болады. Соңында, «бағдарлама» деп санау үшін әдейі көркемдік сипаттама жеткілікті ме деген сұрақ туындайды.

19 ғасыр

Романтизм дәуірінде бағдарламалық музыка кең таралды. Көптеген танымал "классикалық" шығармалар, мысалы, Рихард Штраустың "Альпілік симфониясы" – тауға көтерілу мен түсудің музыкалық бейнелеуі, онда "Түн", "Күн шығу", "Сарысу", "Қалың бұталар мен тоғайда қате жолмен", "Шың", "Тұман көтеріледі" және "Дауыл мен түсу" сияқты 22 бөлімнің атаулары бар. Бетховеннің 6-шы симфониясы да бағдарламалық музыка болып табылады, онда құстардың сайрауы, халық билері және дауыл сияқты аспаптық суреттемелер бар. Оның 15-ші скрипкалық квартеті, Opus 132, "Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der lydischen Tonart" ("Лидиялық ладта құдайға жазылған емделген адамның қасиетті алғыс әні") деп аталатын ортаңғы бөлімін қамтиды, бұл кейбір тыңдаушыларға бүкіл шығарманы ауру мен жазылудың дыбыстық бейнесі ретінде естуге мүмкіндік береді.

20 ғасыр

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында модернизм мен басқа да антиромантикалық бағыттардың күшеюі бағдарламалық музыкаға деген құрметтің төмендеуіне себеп болды, бірақ тыңдаушылар Артур Хонеггердің «Тынық мұхиты 231» (1923) шығармасындағы локомотивтің бейнесі сияқты туындылардан әлі де ләззат алды. Шындығында, Перси Грейнгердің аяқталмаған оркестрлік фрагменті «Поезд музыкасы» да осы функцияны атқарады. Бұл үлкен оркестрге арналған музыка Италия тауларында қозғалатын пойызды суреттейді. Гейтор Вилла-Лобос та «Каипираның кішкентай пойызы» (1930) шығармасында осыған ұқсас бейнелеу жасаған. Шындығында, 1920 жылдары, әсіресе Совет Одағында, машиналар мен фабрикаларды бейнелейтін көркем музыканың толыққанды жанры пайда болды. Белгілі мысалдарға Александр Мосоловтың «Темір қорыту зауыты» (1926–27) және Сергей Прокофьевтің «Le Pas d'acier» («Темір қадам», 1926) шығармалары жатады. Совет Одағынан тыс мысал ретінде Джордж Антейлдің «Механикалық балеті» (1923–24) аталады.

Опера және балет

Балетке сүйемелдеу үшін жазылған музыка, тіпті жеке концерттік туынды ретінде орындалса да, көбінесе бағдарламалық музыка болып саналады. Арон Копланд бір тыңдаушының «Аппалачиан көктемін» тыңдағанда «Аппалачи тауларын көріп, көктемді сезіне алатынын» айтқанына қызықты, өйткені туындының атауы соңғы сәтте ойластырылған еді, бірақ бұл әрине бағдарламалық музыка. Фильмдерге жазылған музыка мен опералардағы оркестрлік қойылымдар көбінесе бағдарламалық музыка болып табылады, ал кейбір фильмдерге жазылған музыка, мысалы, Прокофиевтің «Александр Невский» туындысы, тіпті классикалық концерттік репертуарда да орын алған.

Бағдарламалық музыка және абстрактілі бейнелер

Бағдарламалық музыканың көп бөлігі таза бағдарламалық және таза абсолюттік музыка арасында қалды, атаулары музыкадан тыс байланысты анық көрсетеді, бірақ оқиғаны анық бақылап түсуге болатын егжей-тегжейлі әңгіме де, нақты бейнелермен сөзсіз байланыстырылатын музыкалық бөлімдер де жоқ. Мысал ретінде Дворжактың 9-шы симфониясын, «Жаңа әлемнен» немесе Бетховеннің 3-ші, «Эроика» симфониясын келтіруге болады.

Кино саундтрегі

Николай Римский-Корсаков, Отторино Респиги, Рихард Штраус және басқалардың кеш романтикалық туындыларының ықпалымен, "сүреті фильмдер" пайда болғаннан кейін кино саундтрегі бағдарламалық музыканың маңдайкөрпішіне басшылық етті. Пол Смит, Эннио Морриконе және Джон Уильямс (оның 1977 жылғы "Жұлдызды соғыстар" саундтрегі симфониялық кино музыкасын жаңаша анықтады) сияқты көптеген кино композиторлары бағдарламалық үлгіні ұстанды және кино саундтрегін жеке бағдарламалық жанр ретінде бекітті. Музыканың бейнелеуге қабілеті 1940 жылы Уолт Диснейдің "Фантазия" фильмінде гүлшеңге жеткені айтуға болады. Дисней сонымен қатар "Микки Маусинг" терминін сыйлады, ол табиғаттың қозғалысын тым айқын қайталайтын музыканы сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, Макс Штайнердің музыкасы, әдетте оның керемет дыбыс-бейне үйлесімділігі үшін мақталады, сонымен қатар тым "Микки Маусқа" ұқсас деп сынға ұшырады.