Кіріспе

Нильс Эден (25 тамыз 1871 – 16 маусым 1945) – швед тарихшысы және либерал саясаткер, 1917 жылдан 1920 жылға дейін Швеция Премьер-министрі қызметін атқарған. Ол Хьялмар Брантингпен бірге Швецияның конституциялық монархиядан толыққанды парламенттік демократияға, сондай-ақ ер және әйелдердің тең сайлау құқығына көшуінің негізін қалаушысы ретінде танылды.

Ерте өмір және білім

Эден 1871 жылғы 25 тамызда Норботтендегі Питео қаласында мектеп директорының ұлы болып дүниеге келді. Ол 1889 жылы Уппсала университетіне түсуге дейін Лулеодағы орта мектепті бітірді. 1899 жылы докторлық диссертациясын қорғап, сол жылы университетте тарих пәнінен доцент болды. Ол швед тарихының 16 және 17 ғасырлары саласындағы маман болды, сонымен қатар Швеция мен Норвегия одағына қатысты мәселелер бойынша да жарияланды. Оның 1899 жылы жазылған "Ескі Васа дәуіріндегі орталық үкіметтің ұйымы, 1523–1594" ("Om centralregeringens organisation under den äldre Vasatiden 1523–1594") атты диссертациясы Гейер сыйлығымен марапатталды.

Упсала қаласында

Нильс Эден 1899 жылы Уппсала университетінде тарих пәнінің лекторы, 1903 жылы – қосымша профессор, 1909 жылы – штатты профессор болды. Ол 1920 жылға дейін өзінің қызметін сақтап, содан кейін Стокгольм округінің губернаторы атанды. Осы аралықта ол либерал саясаткер ретінде белсенділік танытып, 1890 жылдары Норвегиямен одақ мәселесі жөнінде жазған, 1901 жылы жер бөлу жүйесі жойылған кезде енгізілген міндетті әскери қызмет жүйесін және жалпыға бірдей сайлау құқығын Уппсала студенттері арасында қолдады. Бұл мәселе оның ойында және сол кездегі саяси риторикада міндетті әскери қызметпен тығыз байланысты болды.

Парламентте

1908 жылы Эден швед парламентінің екінші палатасы – Andra kammaren мүшесі болып сайланды. 1911 жылы парламенттік конституциялық комитетке мүше болды. 1912 жылы либерал Карл Стафф премьер-министр болғанда, Эден екінші палатадағы либералдық топтың төрағасы тағайындалды. 1915 жылы Стафф қайтыс болғаннан кейін Эден либералдардың жетекшісіне айналды. Ол қорғаныс мәселелерінде оңшылдарға жақын болған либералдың оң қанатына жатты және ішімдікке тыйым салу және еркін шіркеулер қозғалысынан шыққан көптеген либералдардың көзқарасын бөліспеді, аталған қозғалыстың басты өкілі Карл Густав Экман болды.

Премьер-министр

Эден 1917 жылғы сайлауда либералдарды үлкен табысқа жеткізді. Либералдар мен социал-демократтар екінші палатада айқын көпшілікті құрады. Дегенмен, король Густав V либералды консерватор Йохан Виденді үкімет құруға шақырды. Алайда консерваторлар үкімет құру үшін жеткілікті қолдау таба алмады. Енді король өзіне ғана тәуелді үкімет тағайындауға және Риксдагтың еркіне қарсы оны кеңседе ұстап тұруға болмайтыны анық болды. Густав премьер-министр ретінде либералды тағайындаудан басқа амалы қалмады, ол Эденді үкімет құруға шақырды. Ол қаржы министрі болған Хьяльмар Брантинг басшылығындағы социал-демократтармен коалиция құрды. Эден үкіметі корольдің атқару билігінің көп бөлігін өздеріне қабылдады. «Король ғана мемлекетті басқарады» делінгенімен, Густавтың билігін министрлер арқылы жүзеге асырып, олардың кеңесімен әрекет етуі қажеттігі түсінілді. Министрлер енді саяси және заңды жағынан Риксдаг алдында жауапты болды. Бұл Швецияда парламенттік үкіметтің толыққанды құрылуын белгіледі, бірақ ол 1974 жылға дейін ресми түрде бекітілмеді. Эден үкіметі, ақырында, жалпы сайлау құқығы үшін парламенттік көпшілікті қамтамасыз етті. Ресейдегі оқиғалардың, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы және басқа елдердегі жағдайлардың әсерінен Швецияда революциялық оқиғалардың болатын қорқынышы демократияны одан әрі дамытуға ықпал етті және парламенттегі алғашқы дауыс беру нәтижесінде 1921 жылы жалпы сайлау құқығы енгізілді. Эден кабинеті 1920 жылы Ұлттар лигасына қосылу мәселесі шешілгеннен кейін отставкаға кетті.

Облыс әкімі

Эден Стокгольм округінің губернаторы болып тағайындалды және 1938 жылға дейін осы қызметте қалды, бірақ парламент мүшесі ретінде жұмысын жалғастырды. Партия көпшілігінің спирттік ішімдіктерге тыйым салу саясатына қарсылығы салдарынан ол және парламенттегі либералдық топтың шамамен үштен бірі партиядан шығып, 1923 жылы жаңа партия құрды. Эден 1945 жылдың 16 маусымында қайтыс болды.