Кіріспе

Кофеинизм – кофеиннің шамадан тыс қолданылуынан туындайтын уытты жағдай. Бұл уытты жағдай кофеиннің көп мөлшерін қабылдаумен байланысты жағымсыз физикалық және психикалық белгілерді қамтиды. Кофеин әлемдегі ең көп қолданылатын психоактивтік заттардың бірі болып саналады. Әлем халқының шамамен 80% кофеинді әлдебір түрінде тұтынады. Ол кофеде, шайда, кофеин қосылған алкогольді сусындарда, какаода, шоколадта, газдалған сусындарда, әсіресе колада кездеседі және энергетикалық сусындар мен басқа да диеталық қосымшалардың маңызды құрамы болып табылады. Кофеинизм көбінесе кофеиннің тәулігіне белгілі бір мөлшерден астам тұтылуы кезінде пайда болады. Мысалы, 8 унциялық (227 мл) пісірілген кофеде шамамен 95 мг кофеин болады (USDA деректері бойынша). Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығына сәйкес, кофеиннің артық дозасы орталық нерв жүйесінің жоғары тітіркенуіне алып келуі мүмкін, ал кофеинмен уланудың басты белгісі – кофеиннің жақында қабылдануы. Бұл диагнозды қою үшін, кофеин қолданған кезде немесе одан кейін пайда болатын 12 белгі мен симптомның кемінде бесi болуы керек. Бұл синдром көбінесе адам кез келген көзден көп мөлшерде кофеин қабылдағанда (мысалы, бір ретте 400-500 мг-дан астам) кездеседі. Симптомдар мен белгілер 100 мг кофеин қабылдағанда (шамамен бір кесе пісірілген кофедегідей) пайда болатын бір топқа және одан да көп мөлшерде қабылдағанда (күнде 1 г-дан астам) пайда болатын симптомдар тобына бөлінеді. Төмен дозадағы симптомдарға: алаңдаушылық, жүйкелік, қозғырғыштық, ұйқысыздық, беттің қызаруы, диурез (несеп шығарудың ұлғаюы) және асқазан-ішек трактының бұзылуы жатады. Кофеиннің жоғары дозасымен байланысты симптомдарға: бұлшық еттерінің дікілдеуі, ойлар мен сөздің шашыраңқы ағыны, тахикардия және жүрек аритмиясы, шаршаусыздық кезеңдері және психомоторлық алаңдаушылық жатады. Өте үлкен дозада кофеинмен улану жағдайында мания, депрессия, ой-өрісінің нашарлауы, дезориентация, тежеусіздік, қате пікірлер, салмақ жоғалту, тәбет жоғалту, галлюцинациялар немесе психоз дамуы мүмкін. Кофеиннің артық дозасы салдарынан өлімге де соқтыруы мүмкін. Адамдардағы кофеиннің LD50 (жартылай өлімдік дозасы) жеке сезімталдыққа байланысты, бірақ дене салмағының килограмына 150-200 мг (70 кг салмақты ересек адам үшін 75-100 кесе кофе) деп есептеледі. Дайын кофеин ұнтағын көп мөлшерде қабылдаудан бірнеше өлім жағдайлары тіркелді, оның өлімге әкелетін мөлшері бір ас қасықтан да аз. Кофеинді метаболизмдеу қабілеті генетикалық факторларға немесе созылмалы бауыр ауруына байланысты нашарлаған адамдарда өлімге әкелетін доза төмендеуі мүмкін. Бауыр циррозы бар бір ер адам кофеин қосылған таңқурайдан уланғаннан кейін қайтыс болды.

Емдеу

Жеңіл кофеиндік улануды емдеу симптомдарды жеңілдетуге бағытталған; ауыр улану жағдайында перитонеалдық диализ, гемодиализ немесе гемофильтрация қажет болуы мүмкін. "Бір кесе кофе" деген түсінікке стандартты мән жоқ. Кола және көптеген энергетикалық сусындардың кофеин мөлшерін анықтау қиын, себебі көп жағдайда таңбаларында бір порцияға арналған доза көрсетілмейді. Кейбір газдалған сусындарда кофеин мөлшері 20-дан 30 мг-ға дейін, ал кейбір энергетикалық сусындарда 350 мг және одан да көп болуы мүмкін. Кейбір интернет-сайттар сусындардағы кофеин мөлшері туралы ақпарат берсе де, ресми тізімдер жоқ және брендтердің саны үздіксіз өсіп келеді. Кофеин қамтитын өнімдерді диетадан бірден алып тастау көбінесе ұсынылмайды. Адам қатты бас ауруы, шаршау және концентрациялану қиындықтары сияқты кофеиннен бас тартудың ауыр симптомдарынан зардап шегуі мүмкін. Кофеин тұтынуды біртіндеп азайту ұсынылады, өйткені кофеин тұтынуды күрт тоқтату әрекеттері көбінесе бас тарту симптомдарының ауырлығына байланысты тоқтатылады.

Эпидемиология

Жалпы халық арасында кофеинизмнің таралуы туралы аз мәлімет бар. Көптеген адамдар бұл ауруды білсе де, оның диагнозы қойылмай қалуы мүмкін, себебі пациенттерге кофеин қолдану туралы көбінесе сұралмайды.