1809 жылғы Савар шайқасы

Кіріспе

1809 жылғы фин соғысының шайқасы

Савар шайқасы – 1809 жылғы 19 тамызда фин соғысы барысында швед және орыс әскерлері арасында болған шайқас. Бұл Швециядағы соңғы ірі шайқас болды. 1808 жылы Ресейдің Финляндияны (қазіргі Финляндия) басып алуынан кейін швед әскері Швецияға шегінді. Келесі жылы наурыз айында Ресей императоры Александр I Швецияға үш бағытта шабуыл жасап, оны Континенттік жүйеге қосуға және Финляндияны Ресей империясына беруге мәжбүрледі. Каликс және Аланд аралдарындағы бастапқы табыстарға қарамастан, шабуыл соғысты жылдам аяқтауға мүмкіндік бермеді. Солтүстік Швециядағы Скельфтеа және Хёрнефорс сияқты шайқастардан кейін Николай Каменский басқаратын орыс әскері маусым айына дейін Вестерботтенді басып алды. Финляндияны беруге дайын болған шведтер Александр I-нің Каликс өзенінде шекараны белгілеу талабына қарсылық көрсетті. Жағдайды жақсарту үшін Йохан аф Пуке басқаратын швед экспедициясы Вестерботтенге жіберілді. Олардың мақсаты – Каменскийді Ресей басып алған Финляндиядан Ратан (Умеодан солтүстікке қарайғы ауыл) тұсында бөліп, кесіп тастау болды. Фабиан Вреде бірден оңтүстіктен шабуылдайтын еді, осылайша Каменский екі швед әскерінің арасында қысылып қалуға тиіс еді. Шведтер 17 тамызда Ратанға қонды, ал Густав Вахтмейстер басқаратын әскер оңтүстікке қарай Умеоға бет алды. Алайда Вахтмейстер тым сақ болды және Каменский қаладан өтіп кеткен соң ғана Умеоға жете алмады. Каменский одан босану үшін шабуылға шықты. 19-ы күні швед әскері Саварда қолайсыз жағдайда шабуылға ұшырады. Өзеннен шегінудің орнына Вахтмейстер маңызды Крутбранет биіктіктері үшін күресуді жөн көрді. Каменский шведтің қанатын шабуылдау үшін диверсиялық күш жібергендіктен, оңтүстікке қарай Йтербодаға қарай шайқас жалғасты. Түстен кейін Вахтмейстер Крутбранеттен Саварға әскерін кері шегерді, бірақ Каменскийдің соңғы әскері қалғанда оның қолында бес батальон резерві болды. Каменский тағы бір күш жіберді, олардың жартысы Иттербода маңында сәтті шабуыл жасаған шведтерге, ал қалғаны Саварға шабуылдады. Вахтмейстер Ytterboda-дағы шведтерден бөлініп қалғандықтан және өзен арғы жағынан орыс қысымы күшейгендіктен, шегінуге шешім қабылдады. Бұл шайқас, өткен жылғы Оравейс шайқасымен бірге, соғыстың ең қанды шайқастарының бірі болды. Жоспарланғандай, Джаннебодадағы позицияны қайта басып алудың орнына Вахтмейстер Ратанға шегінді, бұл орыстарға солтүстікке қарайғы басты жолды пайдалануға мүмкіндік берді. Каменский осылайша жоспарланған тұзақтан қашып құтылды. Ол келесі күні шведтерге шабуыл жасау үшін күш жіберді, өзінің шегінуін қамтамасыз етті. Вреде шведтердің 19-ы күні Ратанға қонғандығы туралы хабарды алды (Савар шайқасы аяқталғаннан кейін) және келесі күні солтүстікке қарай жорыққа шықты. Ол 24-і күні Умеоны басып алды, соңғы орыс батальоны солтүстікке қарай жылжығанда. Швед экспедициясы Каменский әскерін жоя алмады, бірақ оны Вестерботтеннен ығыстыруға жетті. Кейіннен жасалған Фредрикшамн келісіміне сәйкес шведтер Финляндияны Торне өзеніне дейін Ресейге берді. Ресейдің сәл әлсіз талаптары Вестерботтен экспедициясының нәтижесі болды деп есептеледі.

The Battle of Sävar was fought on Saturday, 19 August 1809, between Swedish and Russian forces, during the Finnish War; it was the last pitched battle to be fought in Sweden. After the Russian conquest of eastern Sweden (present day Finland) in 1808, the Swedish forces retreated to actual Sweden. In March the following year, Russian emperor Alexander I launched a threefold attack on Sweden, to force the country into the Continental System and to cede Finland to the Russian Empire; despite early advantages at Kalix and the Åland Islands, the attack failed to achieve a quick ending to the war. After further campaigning in northern Sweden, with battles such as Skellefteå and Hörnefors, the Russian forces under Nikolay Kamensky occupied all of Västerbotten by June. The Swedes, who were ready to cede Finland, disputed Alexander I's demands of having the border at the Kalix River. To improve the terms, a Swedish expedition to Västerbotten was prepared, under the command of Johan af Puke, to cut off Kamensky from Russian occupied Finland by landing at Ratan (a village north of Umeå); Fabian Wrede would simultaneously come from the south, by which Kamensky would be crushed between the two Swedish forces. The Swedes landed at Ratan on 17 August and the army, led by Gustaf Wachtmeister, marched south towards Umeå. Wachtmeister, however, was excessively cautious and failed to reach Umeå before Kamensky had already passed through the city and marched straight at him, to break free. On the 19th, the Swedish army was attacked in a disadvantageous position at Sävar and, instead of withdrawing across the river, Wachtmeister chose to fight over the vital heights of Krutbrånet. More fighting occurred further south towards Ytterboda as Kamensky sent a diversion force to attack the Swedish flank. Around midday, Wachtmeister withdrew his troops at Krutbrånet across the river to Sävar, even though he still had five battalions in reserve while Kamensky was down to his last. Kamensky sent another force over the river of which half attacked the Swedes near Ytterboda, who had thus far been very successful, and the other assaulted Sävar itself. As he was now cut off from the Swedes at Ytterboda, and with intensified Russian pressure across the river, Wachtmeister chose to retreat; the battle was, along with the Battle of Oravais the previous year, the bloodiest of the war. Instead of retaking a position at Djäkneboda, as planned, Wachtmeister fell back to Ratan, which allowed the Russians to use the main road north Kamensky had thus managed to slip out of the intended trap; he sent a force the following day to attack the Swedes at Ratan, to cover his retreat. Wrede received word of the Swedish landing on the 19th (as the battle of Sävar had already ended) and set march north the following day. He took Umeå on the 24th, as the last Russian battalion marched north. The Swedish expedition had failed to destroy Kamensky's army, but it had been forced out of Västerbotten. According to the subsequent Treaty of Fredrikshamn, the Swedes ceded Finland to Russia all the way to the Torne River; the somewhat weaker Russian demands were most likely a result of the Västerbotten expedition.

Өмірбаян

19 қарашада қол қойылған Олькийоки конвенциясынан кейін швед әскері желтоқсанда Кеми өзенінен кері шегінді және осылайша патшалықтың шығыс бөлігін (қазіргі Финляндия) тоғыз айлық шайқастардан кейін тастап кетті. Келесі жылдың наурыз айында швед революциясының (оның барысында Густав IV Адольф тақтан құлатылып, кейін оның орнын оның інісі Карл XIII басты) кезінде Александр I Швецияны бағындыру үшін нақты Швецияға үш жақты шабуылға бұйрық берді; ол Швецияның Континенттік жүйеге қосылуын және шығыс территориясын Ресей империясына беруін талап етті. Орыс әскерінің 30 мыңға жуық сарбазы қатысқан шабуыл швед әскерлерін Аланд және Умеодан шығарып, тағы бір күш Норрботтендегі Каликс қаласында капитуляциялады. Бірақ ертегі табыстарға қарамастан, тағы бір Аланд конвенциясы Ресей императорының жедел жеңіске жетуіне кедері келтірді. Ұзаққа созылған келіссөздерге ашуланған Александр I Солтүстік Швецияда шабуылды жалғастыруға бұйрық берді; мамыр айында Скельфтеа шайқасында швед әскерінің шағын тобы жеңіліске ұшырады – өмірлік азық-түлікті сақтап қалған батыл қорғаныстан кейін. Осының нәтижесінде Умео орыстардың бақылауына көшті. Кеми және Оре өзендерінен бастап, Вестерботтен орыстар тарапынан басылып алынды, олар швед қоймаларына қол жеткізе алмағандықтан азық-түлік тапшылығынан қатты зардап шекті. Теңіз арқылы азық-түлік жеткізу мүмкін болмады, себебі шведтер Ботния шығанағында теңіз үстемдігіне ие болды. Шілде айында Жохан Август Сандельс басқарған швед әскері Хёрнефорс шайқасында қарсы шабуыл жасады, содан кейін шайқас қайтадан ұзаққа созылған, бірақ жалғасып жатқан бейбіт келіссөздердің пайдасына тоқтады. Көптеген орыс дезертирлері жақын мандағы швед әскерлеріне берілу мүмкіндігін пайдаланды. Сол айда Николай Каменский Павел Андреевич Шуваловты Ресей армиясының бас қолбасшысы ретінде алмастырды; ол Оре өзенінен өтуді (Сандельс әскері орналасқан жер) және келесі айда Ангерманландқа азық-түлік жинауды жоспарлады.

Following the Convention of Olkijoki, signed on 19 November, the Swedish army withdrew over the Kemi River in December and thus abandoned the eastern part of the kingdom (present day Finland), after nine months of fighting. In March the next year, in the midst of the Swedish revolution (in which Gustav IV Adolf was overthrown and subsequently replaced by his uncle Charles XIII), Alexander I ordered a threefold attack on actual Sweden, to force the country into submission; he demanded that Sweden would enter the Continental System, while also ceding its eastern territorium to the Russian Empire. The offensive, in which about 30,000 Russians participated, forced the Swedish armies to withdraw from Åland and Umeå, while another force capitulated at Kalix, in Norrbotten. Despite the early triumphs, however, another Konventionen på Åland, which deprived the Russian emperor from achieving a quick victory. Angered by the prolonged negotiations, Alexander I ordered a continued offensive in northern Sweden; in May, a small Swedish force was quickly overwhelmed at the Battle of Skellefteå—after an heroic defence which saved the vital provisions—leading to the Russian capture of Umeå. Västerbotten, all the way from the Kemi and Öre Rivers, was thus occupied by the Russians who, after being denied the Swedish magazines, suffered greatly from the lack of provisions. These could not be brought overseas, since the Swedes had naval supremacy over the Bothnian Bay. After a Swedish counterattack at the Battle of Hörnefors by Johan August Sandels, in July, the fighting once again died out in favor of the prolonged, but ongoing, peace negotiations. Many Russian deserters seized the opportunity to surrender themselves to the closest Swedish forces. The same month, Nikolay Kamensky replaced Pavel Andreyevich Shuvalov as the overall commander of the Russian army; he made plans to force the crossing at the Öre River (behind which Sandels' army was positioned) and march into Ångermanland the following month, to collect provisions.

Вестерботтен экспедициясы

Швеция шығыс аумағын жоғалтуын қабылдағанымен, Александр I-нің шекараны (Швеция мен Ресей-Финляндиясы арасындағы) Каликс өзенінің артына орнату туралы ресейлік талабына қарсылық көрсетті; жағдайды жақсарту үшін 19 шілдеде швед соғыс кеңесі Вестерботтенді басып алған Каменский әскерлеріне қарсы ірі бірлескен теңіз-құрлық операциясын жүргізу туралы шешім қабылдады. Шведтер Йохан аф Пуке басшылығымен 10 300–11 000 сарбаз (теңізшілерді қоса) жинады, бұл флоттың бір бөлігі болды, ол Густаф Вахтмейстер басқаратын 6 800 сарбазды жау тылына түсіруге тиіс болды. Сонымен қатар, Фабиан Вреде мен Сандельс (4000 сарбазбен) Оре өзенінен оңтүстікке қарай жылжып, осылайша орыс әскерін «балға мен керіш» арасында қысып алуға тырысты. Каменскийдің Умео маңындағы күштері шамамен 8000 сарбазды құрады, оның ішінде 3500-ы ресейлік флотта қызмет етті немесе Умео мен Улеоборг арасындағы жағалауды күзетті. Швед флоты 16 тамызда Ратанға жетіп, келесі күні әскерлерді түсіре бастады. Пуке Вахтмейстерге Умеоны қайта басып алу үшін оңтүстікке жылдам жорық жасауға бұйрық берді. Жолда Вахтмейстер солтүстіктен жаудың шабуылдауы мүмкін деген жалған хабар алды, оған қарсы ол екі зеңбірекпен бүкіл Уппланд полкін жіберді. Оңтүстікте, Дьякнебода және жақын жердегі өткелде шамамен 420 ресейлік сарбаз 220 сарбаздық швед алғы шебімен жедел шайқасты, 10 сарбазы тұтқынға алынды. Вахтмейстер жол бойында қарсы шабуылдардан қорқып, әскерін өте баяу жылжытты, сағатына бір шақырымнан аспады, осы кезде ұсақ шайқастар ғана болды; ол 18-і күні түскі уақытта Саварға жетті және бүкіл күні мен түнін жасақтарын демалдыруға шешім қабылдады – Пуке берген жылдам Умеоға жорық жасау туралы бұйрыққа қайшы. Бірақ ол көп ұзамай Каменский кері бұрылып, тікелей оған қарай келе жатқанын естіді. Каменский 17-сі күні Вахтмейстердің тылына қонғанын естіп, дереу оңтүстікке жорық жасауын тоқтатты және солтүстікке, онымен кездесу үшін бет бұрды; ол үш батальонды (1200 сарбаз) Вредеге қарсы қалдырып, кері шегінуді жасыру үшін, Умеода 1000 сарбаздық резервпен қолдау көрсетті. Швед жауына қарағанда, Каменский әскерімен жылдам жорық жасады, келесі күні Умеодан өтті. Құрлықтағы қолдау болмағандықтан, швед флотының Уме өзенінен өтетін көпірді жойып, орыс әскерлерінің қозғалысын баяулатуға жасаған тырысы сол күні оңай жеңіліске ұшырады; екі швед күшінің арасында байланыс пен ынтымақтастық болмады, ешбір генерал екіншісінен бұрын маңызды қимылдар жасауға дайын емес еді. Каменский келесі күні Тафтеаға жетіп, швед генералына шабуыл жасау үшін Саварға қарай жолын жалғастырды. Вахтмейстер Саварға қарай борттық жолды қамтамасыз ету үшін солтүстік-батысқа Тварёмаркке батальон жіберді, онда ол оңтүстіктен ашық жатқан қолайсыз жағдайда қалды; егер ол жоспарланғандай Умеоға немесе тіпті Тафтеаға жорық жасағанда, қорғануға әлдеқайда жақсы жағдайға ие болар еді.

Sweden, while having accepted the loss of its eastern territorium, disputed the Russian demands by Alexander I of having the border (between Sweden and Russian–Finland) established behind the Kalix River; to somehow improve the terms, a Swedish council of war on 19 July decided upon a large combined naval–land operation against Kamensky's troops occupying Västerbotten. The Swedes mustered 10,300–11,000 men (including naval personnel), under the Supreme Command of Johan af Puke, as part of a fleet which would land 6,800 men under Gustaf Wachtmeister behind enemy lines. Simultaneously, Fabian Wrede and Sandels (with 4,000 men) would advance from the Öre River in the south, the Russian army would thus be caught between the hammer and anvil. Kamensky's forces around Umeå counted about 8,000 men, excluding 3,500 who either served on the Russian flotilla or patrolled the coastline between Umeå and Uleåborg. The Swedish fleet anchored outside Ratan on 16 August and started disembarking the troops the following day accordingly. Puke ordered Wachtmeister to rapidly march south to retake Umeå. On his way, Wachtmeister received false intelligence of an enemy threat to the north, against which he unnecessarily dispatched the whole Uppland Regiment with two guns. Further south, at Djäkneboda and the nearby passage, about 420 Russians were quickly beaten back by the Swedish vanguard of 220 men, after having lost 10 men in captured. As Wachtmeister feared enemy counterattacks along the way, he had his army march at a remarkably slow pace of an hour, during which only minor engagements occurred; he reached Sävar around midday on the 18th and there decided to rest his troops for the whole day and night—against the given orders by Puke which advocated for a quick march to Umeå—he was soon informed that Kamensky had turned about and was marching right at him. Kamensky had received news of Wachtmeister's landing in his rear on the 17th and immediately cancelled his incipient southern campaign and marched north, to confront him; he left three battalions (1,200 men) against Wrede to mask the withdrawal, supported by a reserve of 1,000 men at Umeå. Contrary to his Swedish foe, Kamensky marched rapidly with his army, which went through Umeå the following day. Without the essential land support, an attempt made by the Swedish fleet to destroy the bridge going over the Ume River, to slow down the Russian troop movements, could easily be repulsed the same day; the two Swedish forces lacked in communication as well as cooperation, with neither general willing to make any significant movements before the other. Kamensky reached Täfteå the next day, after which he continued on towards Sävar to attack the Swedish general. Wachtmeister had dispatched a battalion northwest to Tväråmark to secure a side road towards Sävar, where he remained in a disadvantageous position which was exposed from the south; had he instead marched to Umeå as planned, or even Täfteå, he would have gained a much superior position to defend.

Шайқас

Вахтмейстердің табельінде 4644 адам және 10 зеңбірек болды, себебі оның қанаттары мен артынан қорғану үшін бірнеше хабарлама басқа жаққа жіберілген, ал Каменский армиясы 8 зеңбірегі бар 5000-6000 адамнан тұрды. Үш швед дивизиясының тек біріншісі ғана ауылдан оңтүстікке қарай ағатын Савар өзенінің батыс жағына орналастырылды, ал екінші және үшінші дивизиялар бастапқыда шығыс жағында қалды. Бірінші бригада Савардың батысында, сондай-ақ маңызды орманды биік жайлау Крутбранетте (Вахтмейстер оны «іс жүзінде бекініс» деп атады) – негізгі шайқас осы жерде өтетін – алдын ала посттар құрды. Крутбранет пен Савар көпірі арасындағы қашықтық көбінесе ашық далалар мен сайлар арқылы өтеді, оларды өзеннен солтүстік-батысқа қарай ағатын шағын арна (Оксбэккен) бөліп тұрды. Мүмкін болатын өткелдерді бақылау үшін өзен бойында оңтүстікке қарай, Сэвардың оңтүстігінде және өзеннің шығысында Йтербодаға қарай қосымша шведтік алдын ала посттар орналастырылды; өзеннің жағалауындағы пароммен бірге өзен шығанағы екі тарап үшін де маңызды стратегиялық қызығушылық туды. Екі ауылдың арасындағы жол Финбергет (финдік тауы) арқылы өтеді, осы жақтағы шайқастың көп бөлігі осы жерде болды. Аштықтан, шаршаудан зардап шегіп, шведтік тұзақты бұзуға асыққан орыс армиясының көп бөлігі солтүстік-шығысқа қарай, Täfteå-дан, Крутбранет арқылы өтетін басты жолмен жол тартты; 600 адам Йтербоданың солтүстік-батысындағы паромдағы өткелді күшпен басып алу үшін, Сэвардың шведтік қанатына шабуыл жасау үшін бұрылды (кейін тағы 250 адам жіберілді). Савар маңындағы далалар мен бірнеше көлдерден басқа, майдан көбінесе орман және кейбір батпақты жерлермен жабылған, оны белгілі бір қиындықпен ғана басып өтуге болады.

Крутбраннеттің үстінен шайқасу

06:30-да бірінші орыс колоннасының алғы шебі Крутбранеттен оңтүстікке қарай орналасқан Сёдерманланд батальонының бекінісімен кездесті. Швециялықтар батыл қарсылық көрсетіп, тіпті бірнеше тұтқынды қайтарып әкелді, бірақ соңында кері шегінуге мәжбүр болды. Каменскийдің 1200 салдаты болғанда, ол Крутбранетке жалпы шабуылға бұйрық берді, сол кезде швед батальоны да бірден қарсы шабуыл жасады; бұл қатал штыкпен күреске ұласты, ақырында шведтер орыс шабуылының күшіне басылып, саны 2500-ге жуық адамға жетті. Швед батальонының тағы бір батальонмен күшейтілген жаңа шабуылы тойтарылды. 08:30-нан кейін Каменский, ақыры, биіктіктегі жолға жақын артиллериясын орналастыра алды, бұл оған саммитті бағындырды. Швециялықтар Крутбранеттің төменгі бөлігінде, шағын өзеннің оңтүстігінде, солтүстікке қарай біршама позицияны қайта басып алды. Екі әскер бір-біріне қарама-қарсы тұрды, солтүстіктен оңтүстікке қарай, жер бедеріне қарай, арақашықтығы аз болды: Орыс құрылымы шығыстағы өзеннен батыстағы ең жақын көлге (Кесенге) дейін созылды; шведтер, олардың саны кем болғандықтан, сол жағын өзенге, оң жағын Крутбранеттен сәл өткен жерге, орыс орталығына қарсы қойды. Крутбранеттен келген оқтардан алаңдаған Вахтмейстер, оқ-дәрісіз батальондарды Саварға қайтаруға мүмкіндік беретін күшейткіштерді жіберді. Орталықтан Каменский шведтердің қимылын бақылап, олардың оң жағын айналып өту үшін сол қанатына бұйрық берді, осылайша оларды негізгі күштен бөліп жіберді. Нәтижесінде шведтердің оң жақ қанаты орталықтан көлге және одан әрі шегінді, онда шатасқан және өзгеретін жағдайларда шайқас қайта басталды. Екі қатар ақырында Каменскийдің ұзындығына жетті, содан кейін ол швед орталығына шабуыл жасады, бірақ швед күшейткіштері келгенде тоқтатылды. Швециялықтардың қарсы шабуылдары – негізінен Йонкопинг батальоны, бір зеңбірекпен қолдау көрсетілді – орталықтағы орыс артиллериясына қарай негізгі жолмен жылжып, жерді басып алып, орыстарды уақытша кері шегіндірді. Вахтмейстер алға жылжуды пайдалану үшін шоғырланған шабуылды ұйымдастыра алмады, өйткені оның батальондары бірінен соң бірі келді, сонымен қатар екіге қарсы үштің қиындығымен тауға қарай шайқасты. Негізгі қолдаудан айырылған швед шабуылдары соңғы орыс орталық резервіне қарсы тоқтады, бірақ екі орыс генералдары жарақат алды, олардың біреуі қайтыс болды. Крубранеттегі орыс артиллериясы шайқасты толығымен бақылады, биіктіктерге қарай жүріп келе жатқан швед әскерлеріне оқ атты; алайда, биік орналасқандықтан, олардың ядролық оқтары бірден бірнеше батальонға тие бермейді. 10:00 мен 11:00 арасында Вахтмейстер шведтердің оң жағын күшейту үшін қосымша әскерлерге бұйрық берді, орыс сол жағын ортаға дейін айналып өтіп, саммиттегі қаруларды басып алуға бұйрық берді. Содан кейін швед батальоны Крутбранетке жақын кенеттен шегінді, бұл қатарда үлкен олқылық туды, оны орталықтың құлдырауын болдырмау үшін бастапқыда оң жақты қолдауға жіберілген Кронберг батальоны толтыруға тиіс болды. Орыстар, сондай-ақ олардың екі келесі шабуылдары да тойтарылды. Алайда, оң жақта қажетті қолдау болмағандықтан, орыстар шведтердің қанатын айналып өтіп, жауларының артқы жағына қарай жүріп, оларды Савардан ажыратумен қорқытты. 11:30-да Вахтмейстер Крутбранеттегі батальондарына өзеннен кері шегінуге бұйрық берді. Бұл үшін батальондардың оқ-дәрісі жетпегендігі себеп болды. Батальондар бұйрық алғаннан кейін бірінен соң бірі шегінді, нәтижесінде орыстар бірнеше артқы шабуылдар жасады. Швециялықтар Савардың алдында шегінуді қамтамасыз ету үшін қорғаныс орнатты, ал көпір қиратылып, әскерлер өзенді кесіп өтті.

At 06:30, the vanguard of the first Russian column encountered the outposts of a Södermanland battalion just south of Krutbrånet. The few Swedes resisted bravely and even brought a few prisoners back, as they were eventually forced to withdraw. When Kamensky had 1,200 men at hand, he ordered a general attack towards Krutbrånet, from where the whole Swedish battalion concurrently counter attacked; it came down to a bitter bayonet struggle, until the Swedes were eventually overwhelmed by the sheer weight of the Russian attack, which had increased to about 2,500 men. A renewed attack by the Swedish battalion, reinforced with another, was repulsed. Sometime past 08:30, Kamensky was finally able to deploy his artillery near the road on the heights, which made him the master of the summit. The Swedes retook a position slightly north, at the down slope of Krutbrånet, just south of the small stream. The two armies faced each other in rough lines—as much as the terrain allowed—north to south, in a distance of less than : The Russian formation stretched from the river in the east to the nearest lake in the west (Kesen); the Swedes, who were outnumbered, had their left to the river and the right just past Krutbrånet, opposite the Russian centre. Wachtmeister, alarmed by the gunfire coming from Krutbrånet, sent reinforcements which allowed battalions without ammo to march back to Sävar to resupply. From his centre, Kamensky observed the Swedish movements and ordered his left wing to sweep around the Swedish right, in an attempt to separate them from the main body. As a result, the Swedish right wing drifted further apart from the centre towards the lake and beyond, where the fighting resumed in a confusing state with shifting luck. The two lines would eventually reach a length of about Kamensky then launched an attack on the exposed Swedish centre but was checked as Swedish reinforcements came over the stream. Swedish counterattacks—mainly done by a Jönköping battalion supported by a gun—along the main road towards the Russian artillery in the centre, managed to win ground and temporarily push the Russians back. Wachtmeister failed to organize a concentrated attack to exploit the advance, as his battalions arrived successively while also fighting uphill at a disadvantage of two against three. Deprived from the essential support, the Swedish attacks stranded against the last Russian centre reserve, but two Russian major generals had already been wounded, one of them mortally. The Russian artillery at Krubrånet completely dominated the battle, as it fired upon the Swedish troops marching across the field towards the heights; the elevated position, however, neglected the chance for their round shot to strike multiple battalions at once. Between 10:00 and 11:00, Wachtmeister ordered additional troops to reinforce the Swedish right, to roll up the Russian left wing all the way to their centre and capture the guns at the summit. A Swedish battalion then suddenly retreated near Krutbrånet, creating a large gap in the line which had to be filled by a Kronoberg battalion, initially instructed to support the right, to prevent a centre collapse. The Russians were repelled, as were two following attacks made by them. Without the necessary support on the right, however, the Russians managed to circumvent the Swedish flank and march into the rear of their enemies, threatening to cut them off from Sävar. At 11:30, Wachtmeister dispatched orders to his battalions near Krutbrånet to withdraw across the river. The lack of ammunition among the battalions was a contributing factor. The battalions withdrew successively, as they received the order, resulting in several rear attacks made by the pursuing Russians. The Swedes established defences in front of Sävar to cover the retreat, while the bridge was broken down and troops waded across the river.

Иттербодаға қарсы күрес

06:30-да Вахтмейстер шведтік бекінісінен (25 адам) хабар алды, олар оған жарты сағат бұрын кейбір казактармен бірге орыс колоннасы (600 адам) көпірден өтуге мәжбүрлегенін хабарлады. Бекініс бір сағаттан астам уақыт бойы шегіне отырып қарсылық көрсетті, бірақ Вахтмейстер жіберген шведтік Ягер батальоны (250 адам) күшін қосып, орыстардың шабуылын уақытша тоқтатты. Орыс әскері күш жинап, шведтерді Саварға қарай ығыстырды. Осы кезде Каменский өзен арқылы екі қосымша рота (250 адам) жіберді. Шегініп келе жатқан шведтерден қосымша хабар алғаннан кейін, Вахтмейстер, бұл тек орыс барлау күштері деп ойлағандықтан, өзінің элиталық бөлімдерін – Королева батальонын, содан кейін Свеа батальонын – оларға көмекке жіберді. Осылайша, Иттербодаға қарай шайқасып жатқан екі күш теңдей болып шықты. Шведтер шығысқа қарайғы ең жақын көлге (Finnsjön) дейін созылған, желіге ұқсас формацияда жүрді; шамамен сағат 08:00-де бірінші күзет батальоны, шегініп келе жатқан Ягер батальонын жинақтап, Sävar маңындағы Finnberget-те жаумен кездесті. Швециялықтар асығыс шабуылдап, өздерінің атысын бастады. Шведтердің шабуылынан ығысып қалған орыстар қалысқан шайқаста Финнбергеттен оңтүстікке қарай шегінді. 12:00-ге таяу, орыстар Иттербоданың артына тығылып қалғандықтан, шайқас тоқтады, өйткені өзен жағалауында тек бірнеше орыс әскері көрінді. Шведтер оқ-дәрі күту үшін Финнбергетке қайтып келді, ал Ягер батальонының жартысы тұтқынға алынған орыс әскерімен Саварға қайтарылды. Бірақ кейін орыстар қайта шабуылдады, ал Каменский өзен арқылы жіберген үш қосымша рота швед батальондарына арт жағынан шабуыл жасады; Королева батальонының сол қанаты (қалған Ягер ротасымен біріктірілген) 15 минуттық қаһарлы шайқастан кейін жайылды, өйткені ол бір мезгілде қанаттан да, арт жағынан да шабуылға ұшырады. Свеа батальоны келген соң дереу орыстарды ығыстырған байнеттік шабуыл жасады, содан кейін екі батальон бірікті. 15:00-де Вахтмейстерден Саварға қарай абайлап шегінуге бұйрық алды (осы кезде шведтердің бас әскері де шегінуді бастаған еді). Свеа батальоны бірінші болып кетті, ал Королева батальоны таралған әскерді қайта жинау үшін тағы бір-екі сағатқа Иттербода маңында қалды. Көп ұзамай Саварды жау басып алғаннан кейін, шведтердің толығымен оқшауланғаны анық болды. Бір-бірінен үлкен алшақтықта қалған екі батальон штыкпен қоршаудан өтіп, түнде немесе келесі күні 70 тұтқын орыс әскерімен Ратанға жетті.

At 06:30, Wachtmeister received a report from the Swedish outpost (25 men) observing the ferry in the south, which informed him that a Russian column (600 men) alongside some Cossacks had forced the crossing half an hour earlier. The outpost fought a retreating action for over an hour, until it was reinforced by a Swedish Jäger battalion (250 men) sent by Wachtmeister, which temporary halted the Russian advance. The Russians soon gathered their strength and once again pushed the Swedes in front of them, towards Sävar. At this time, Kamensky dispatched two additional companies (250 men) over the river. After receiving additional reports from the retreating Swedes, Wachtmeister, who thought it had only been a Russian reconnaissance force, committed his elite units—the Queen's battalion followed by the Svea battalion—to their assistance. The two forces fighting towards Ytterboda would thus, so far, be equally matched. The Swedes marched in a formation resembling a line which stretched all the way to the closest lake (Finnsjön) to the east; around 08:00 the first guard battalion, while assembling the withdrawing Jäger battalion, encountered the enemy about from Sävar, at Finnberget. In their hasty advance, the Swedes endured the enemy fire until they were approximately away, at which distance they unleashed a volley of their own. The Russians, shaken by the Swedish attack, withdrew south over Finnberget, under fierce fighting. Around 12:00, as the Russians had been pushed behind Ytterboda, the fighting died out as only a few Russians could be seen further ahead, at the river bank. The Swedes marched back to Finnberget to await ammunition, while half of the Jäger battalion was sent back to Sävar with captured Russian soldiers. Subsequently, however, the Russians turned about and counter attacked, while three additional companies—which Kamensky had just sent over the river—marched at the Swedish battalions from the back; the left wing of the Queen's battalion (merged with the remaining jäger company) shattered after 15 minutes of desperate fighting, as it was simultaneously hit in both the flank and rear. The Svea battalion then arrived and immediately initiated a bayonet charge which threw the Russians away, after which the two battalions consolidated. At 15:00 they received orders from Wachtmeister to carefully pull back towards Sävar (at this time the Swedish main army had already begun their retreat). The Svea battalion marched off first, while the Queen's battalion remained near Ytterboda for another hour or two, to reassemble dispersed troops. It soon became evident to the Swedes, with Sävar occupied by the enemy, that they were completely cutoff and isolated. The two battalions, largely separated from each other, successfully paved their way through the encirclement with the bayonet and reached the main army at Ratan either late at night or the following day, with about 70 captured Russians.

Савардан кері шегіну

12:00-ден кейін, Вахтмейстер күштерін көпір арқылы (швед қорғанысының бастапқы желісіне) қайтарғанда, Каменский әскерін өзен жағалауының қарсы бетіне жылжытты; Савар биіктіктерінен оқ жаудырған шведтердің берік орналасқан позициясы оның өзенді кесіп өту әрекеттеріне кедергі келтірді. Каменский келесі қадамын ойлады, себебі ол тұзақтан шығу үшін швед шебін бұзуы керек еді. Осы кезде ол оңтүстік шығанақтың жанындағы (Сэвар мен Иттербода арасындағы) өзен дельтасындағы, жүзуге болатын және күзетілмеген өткел туралы хабар алды. Каменский соңғы, қолдағы алты ротадан (500-600 адам) тұратын резервін сол өткелге жіберді, олардың жартысы Саварға, ал қалғаны Иттербода маңындағы шведтерге шабуыл жасауға жіберілді. Ол сондай-ақ күштерін өзен бойымен солтүстікке қарай созып, шведтердің оң фланкіне қауіп төндірді. Шамамен 13:00-де оның егерлері Савардың солтүстігіндегі, жүзуге болатын өткелге жақын жағалауды басып алды және оны қорғауға дайын тұрған шведтерді мазалады. Темір жолмен Вахтмейстер оңтүстікке қарай Иттербодаға, Саварға қайтару туралы бұйрықпен жіберген швед елшісі асығыс оралып, генералға сол фланкісіне жақындап келе жатқан орыстар туралы хабарлады. Вахтмейстер сол фланкін оңтүстік қауіпке қарсы бұрғанда, орыстар, канистралық оқтардан ауыр залал көріп, қираған көпірдің жанындағы өткелді басып алды. Олар фронталды және екі фланкіден шабуылға ұшырағандай болғандықтан, Вахтмейстер 14:45-те Дьякнебодаға жалпы шегінуге бұйрық берді. Екі пушкасы бар үш швед батальоны тылдан қорғау үшін әрекет етіп, Саварды басып алған орыс күштерімен атысты, олар да шамамен 16:00-де шегінді. Орыс әскері, кейбір казактардан басқа, қанға батқан және шаршаған еді. Бұл Швецияда өткен соңғы ірі шайқас болды.

Шығындар

Generalstaben шведтердің Sävar-дағы жоғалтуларын шамамен 482 адам қаза тапқан немесе тұтқынға алынған (29 офицер), және 362 жарақат алған (37 офицер); барлығы 844 адам деп бағалаған. Каменский 265 жараланбаған шведтің тұтқынға алынғанын және тағы 300 жарақат алған адамның «жауынгерлік даладан жиналғанын» мәлімдеді; егер хабарланған 270 тұтқынның саны дұрыс болса, онда шамамен 212 швед қаза тапқан деген қорытынды жасауға болады. Generalstaben еңбегіне енген Sävar-дағы шведтердің жоғалтулары туралы есепте кейде келесі күні Ratan-дағы жоғалтулар да қамтылған. Каменский шведтердің жалпы жоғалтуларын шамамен 2000 адам деп есептеді. Швед полктерінің жоғалтулары (көбінен азына қарай): Энгельбрехтен полкі (141); Королеваның гвардиялық полкі (139); Södermanland полкі (136); Йонкёпинг полкі (127); Гренадирлік полк (98); Свеа гвардиясы (95); Кронберг полкі (46); Вэстманланд полкі (21); Жылқы гвардиясы (19); Уппланд полкінің жегерлері (17); Свеа артиллериялық полкі (4); Кальмар полкі (1). Generalstaben мәліметінше, Каменский өз жоғалтуларын 612 қаза тапқан (5 офицер), 738 жарақат алған (33 офицер) және 260 тұтқынға алынған (1 офицер) деп хабарлаған; барлығы 1610 адам, оның ішінде Ratan-дағы жоғалтулар да бар (Каменский бағалауынша 150 адам); алайда, Хорнборг 612 қаза тапқан орыстың саны «қаза тапқан және хабарсыз жоғалған» деп есептелуі керек және ол 260 тұтқынға алынғандарды қамтиды; нәтижесінде, барлығы 1350 орыс зардап шеккен. Сонымен қатар, ол Sävar-да 800-ден астам орыс қаза тапқан немесе жарақат алған деп болжайды, бұл тағы 200 тұтқынға алынғанмен бірге, барлығы 1000-ға жуық жоғалтуды құрайды. Хорнборг сондай-ақ Каменский ұсынған Ratan-дағы орыс құрбандарының саны сенімсіз және ол әлдеқайда көп болуы керек деп санайды; басқа көздер оларды 500-700 адамға дейін бағалайды. Фин соғысы туралы еңбегінде Александр Михайловский Данилевский Каменскийдің жалпы жоғалтуларын былай көрсетеді: Бір генерал-майор және төрт офицер қаза тапты, бір генерал-майор және 33 офицер жарақат алды, ал 1500-ден кем емес сарбаз қаза тапты немесе жарақат алды; нәтижесінде, шамамен 1,389 жоғалту болды (Ratan-дағы жоғалтуларды есептемегенде). Басқа авторлар орыстар экспедиция кезінде үш генерал-майордан, шамамен 30-40 офицерден және 2000-нан 3000-ға дейін сарбаздан айырылғанын мәлімдейді.

Generalstaben estimates the Swedish losses at Sävar to about 482 killed or captured (29 officers), and 362 wounded (37 officers); in total, 844 men. Kamensky stated that 265 unharmed Swedes had been captured and that an additional 300 wounded had been "collected at the battlefield"; if the reported number of 270 captured can be considered accurate, a conclusion can be drawn at about 212 Swedes killed. The report of Swedish losses at Sävar—included in Generalstaben's work—however, also occasionally includes losses sustained the following day at Ratan. Kamensky, on the other hand, estimated the total Swedish losses to about 2,000 men. The Swedish regimental losses were (from highest to lowest): The Engelbrechten Regiment (141); the Queen's Life Regiment (139); the Södermanland Regiment (136); the Jönköping Regiment (127); the Life Grenadier Regiment (98); the Svea Life Guards (95); the Kronoberg Regiment (46); the Västmanland Regiment (21); the Life Guards of Horse (19); the jägers of the Uppland Regiment (17); the Svea Artillery Regiment (4); the Kalmar Regiment (1). According to Generalstaben, Kamensky reported his losses as 612 killed (5 officers), 738 wounded (33 officers) and 260 captured (1 officer); in total 1610 men, which includes the casualties sustained at Ratan (estimated by Kamensky as 150); Hornborg, however, believes that the figure of 612 killed Russians should instead be "killed and missing" and that it already accounts for the 260 captured; leaving 1,350 Russian casualties in total. Furthermore, he assumes that no more than 800 Russians were killed or wounded at Sävar which, together with an additional 200 captured, would give a total of about 1,000 losses. Hornborg also believes that the Russian casualty figure at Ratan, presented by Kamensky, is unreliable and that it should undoubtfully be a lot larger; other sources puts these as high as 500–700. In his work on the Finnish War, Alexander Mikhailovsky Danilevsky gives Kamensky's total losses as: One major general and four officers killed, one major general and 33 officers wounded and no less than 1,500 privates killed or wounded; leaving around 1,389 losses (after excluding the ones lost at Ratan). Other authors believes that the Russians had lost three major generals, about 30 to 40 officers and between 2,000 and 3,000 privates in total during the expedition.

Салдары

Вахтмайстердің шегіну туралы шешімі, сондай-ақ шайқастағы оның ұдайы шешім қабылдамауы көптеген адамдар тарапынан қатты сынға алынды: өзінің әскерін өзен артына бірден шығарып алудың орнына, ол жаудың басымдығын қайтарып алуға жартылай ынтамен тырысты, оның әскері саны жағынан кемдікке тап болды (2300–2800-ге қарсы 3850), қолдауында тек екі зеңбірек болғанда, жаудың сегіз зеңбірегі бар еді; Крутбронеттегі шешуші сәтте оның қолында әлі бес батальон резерві болды. Күштерін өзен артына шығарғаннан кейін Вахтмейстер өзінің артиллериясы алаңға толық үстемдік ете алатын тиімді позицияны иеленді. Оның соңғы позициясы, тіпті жау екі жағынан да шабуыл жасағанмен, оны қорғауға күш салғанда, жау үшін алуға тым берік болар еді. Әскерлер мен офицерлер арасындағы шайқас соңғы наразылықтың себебі – әскер жеңілгендей сезінбеді, тек генерал ғана. Вахтмейстер шегіну туралы шешімін ауыр шығындармен байланыстырды (мүмкін, корольдің бұрынғы өтінішінен әсер еткен, ол соңғы швед резервін бекер жұмсамауды сұраған). Ал орыстар, керісінше, үлкен шығынға ұшырады, бірақ оларды жеңіске ұмтылған генерал басқарды; уақыт оған қарсы болғанына қарамастан, Каменский шаршаған және ашқан әскерін барлық қиындықтарға қарамастан жеңіске жеткізді.

Экспедицияның нәтижесі

Вахтмейстер бастапқыда ең тиімді позиция болған Дьякнебодада тұрақтап, қорғануды жоспарлаған, бірақ оның қанатынан шабуылға ұшырау қаупі тым жоғары екенін түсінді және оның орнына Ратанға қарай жорық жасады; бұл ресейліктерге негізгі жол арқылы шегінуге мүмкіндік берді. Ресейліктердің солтүстікке қарай шегінуін қамтамасыз ету және шведтерді кемелерін шығаруға мәжбүрлеу үшін Каменский келесі күні сағат 15:00-де шамамен 3000 әскермен шабуыл жасады. Вахтмейстердің қолбасқаруында 6000-ға жуық әскер болғанымен (теңізшілерді есептемегенде), қарсы шабуылға тырыспады. Бес сағатқа созылған шайқас пен нәтижесіз келіссөздерден кейін Каменский әскерімен бірге Дьякнебодаға қайтты, онда Вахтмейстерді бақылады; Дьякнебода маңындағы ұсақ шайқастардан басқа, швед әскері 22-сіне дейін әрекетсіз күйінде болды, содан кейін флотты шығарды. Вреде мен Сандельс 19-ы күні түстен кейін швед әскерінің Ратанға қонғандығы туралы хабар алды – Савар шайқасының нәтижесі белгілі болғаннан кейін, олар келесі күні Умеоға қарай солтүстікке қарай жорық жасады; ресейліктердің шегінуі кезінде барлық көпірлерді қиратып салғандықтан, жорық баяу жүрді. Шведтер келесі күні, 21-і күні Уме өзеніне жетті, дәл сол кезде соңғы орыс батальоны өзеннен өтіп жатқан еді. Ұсақ шайқас болды, одан кейін өзен арқылы артиллериялық атысу жүрді. Екі тарап та оннан астам адам қаза тапты және бірнеше адам жарақат алды. Швеция әскерінің шағын тобы өзеннен Умеоға өтіп, ресейлік госпитальға шабуыл жасап, бірнеше тұтқынға алды. 22-сі күні, Вреде қалаға шабуылға дайындалып жатқанда, Каменский жалпы шегінуге бұйрық берді, өйткені Пуке солтүстікке қонса, тағы да қоршауға түсуінен қорқады. Соңғы орыс батальоны Умеодан 23-і күні, ал келесі күні Дьякнебодадан кетті, содан кейін шегіну Питеаға қарай жалғасты, онда Каменский 29-ы күні жетті. Вреде 24-і күні Умеоға кірді. Ресейліктердің шегінуін кесіп тастау үшін солтүстікке тездей жүзудің орнына, Пуке Умеоны қамтамасыз етумен қанағаттанды; Вахтмейстер 28-і күні тағы да Ратанға қонды және қалаға қарай жорық жасады, онда флот та келесі күні шықты. Осылайша екі күш, сәл кешігіп болса да, белгіленген жерде бірікті. Каменский Вестерботтеннен Питеаға дейін уақытша шығарылғанымен, экспедицияның мақсаты – ресейлік армияны жоюға қол жеткізілмеді; екі швед күшінің арасындағы артық сақтық пен үйлесімсіздік шешуші фактор болды. Экспедиция шведтерге 1077 адамды өлтіру, жарақаттау немесе тұтқынға алумен аяқталды, ал ресейліктердің жоғалғандары 1539 мен 1610 адам арасында болды. 25 тамызда Каменский Пите өзеніндегі бекіністеріне жасалған швед шабуылын тойтарды, мақсаты солтүстікке жабдықтау жолын кесу еді. Швеция 33-50 ресейліктерге 23-25 адамнан айырылды – бұл соғыстағы соңғы әрекет болды. 2 қыркүйекте екі тарап Фредрикшамн шартнамасына қол қойылғанға дейін күшінде болатын қарулы келісімге келді: Швеция шығыс аумағын (Финляндияны) Торне өзенінен бастап, Аланд аралдарын қоса алғанда, берді. Каменскийдің Вестерботтеннен шегінуі, бастапқыда көптеген отандастарының наразылығын тудырды, бұл Александр I-нің жұмсақ талаптарына ықпал еткен болуы мүмкін. Бейбітшілікке Дань-Швед соғысын аяқтаған Йонкёпинг шарты және Швецияның Ұлыбританияға қарсы Континенттік жүйеге қосылуы туралы келісім кірді (Швед Помераниясын сақтап қалды), бұл екі бұрынғы одақтас арасындағы белсенді емес соғысқа әкелді.

Wachtmeister initially planned to make a stand at Djäkneboda, which was an utmost advantageous position, but he determined that the risk of being outflanked was too great and instead marched on towards Ratan; this enabled the Russians to use the main road to retreat. To cover the Russian retreat north and force the Swedes to embark their ships, Kamensky attacked the following day at 15:00, with about 3,000 men. Wachtmeister, despite having almost 6,000 men at his dispositional (excluding the naval personnel), made no serious attempt to counterattack. After five hours of fighting and fruitless negotiations, Kamensky withdrew with his army to Djäkneboda from where he observed Wachtmeister; apart from some minor skirmishing near Djäkneboda, the Swedish army remained idle until the 22nd, when it embarked the fleet. Wrede and Sandels had received word of the Swedish landing at Ratan on the afternoon of the 19th—as the battle of Sävar was already decided—and they set march north towards Umeå the next day; the march went slow since the retreating Russians had destroyed all bridges behind them. The Swedes reached the Ume River the following day, on the 21st, just as the last Russian battalion was in the process of crossing. A small skirmish occurred, which was followed by an artillery duel across the river. The fighting had cost both sides a little more than ten dead and some wounded. A small Swedish force crossed the river to Umeå and attacked the Russian field hospital, taking some prisoners. On the 22nd, as Wrede made preparations to storm the city, Kamensky ordered a general retreat as he feared being cutoff once again, had Puke landed further north. The last Russian battalion left Umeå on the 23rd and Djäkneboda the following day, after which the retreat continued towards Piteå, where Kamensky arrived on the 29th. Wrede marched into Umeå on the 24th. Instead of immediately sailing north to cut off the Russian retreat, Puke was contented with securing Umeå; Wachtmeister once again disembarked at Ratan on the 28th and marched towards the city, where the fleet likewise sailed the next day. The two forces were thus finally united at the given destination, albeit a little too late. Even though Kamensky had been temporarily forced out of Västerbotten all the way to Piteå, the expedition had failed to reach its mail goal to have the Russian army destroyed; the excessive cautiousness and inadequate coordination displayed between the two Swedish forces was a deciding factor. The expedition had cost the Swedes a total of 1,077 men in dead, wounded or captured, while the Russian casualties reached between 1,539 and 1,610 men. On 25 August, Kamensky fended off a Swedish attack on his fortifications at the Pite River, aimed to cut off his supply lines north. The Swedes lost 23–25 men to 33–50 Russians—it would be the last action of the war. On 2 September, the two sides agreed to an armistice which would be in effect until the Treaty of Fredrikshamn was signed: Sweden ceded its eastern territorium (Finland) all the way from the Torne River, including the Åland Islands; Kamensky's retreat from Västerbotten, which was initially met with disappointment from many of his countrymen, had most likely contributed to Alexander I's softer demands. The peace was followed up by the Treaty of Jönköping, which ended the Dano–Swedish War, and the Treaty of Paris in which Sweden agreed to enter the Continental System against the United Kingdom (while retaining Swedish Pomerania), leading to an inactive war between the two former allies.