Кіріспе
18 ғасырдағы құл африкалық ер адам (шамамен 1705–1775), Укаусау Гронниосау (шамамен 1705–28 қыркүйек 1775), сондай-ақ Джеймс Альберт деп те белгілі, Ұлыбританияда алғаш жарияланған африкалық болып саналатын құл африкалық. Гронниосау 1772 жылғы "Африкалық ханзада Джеймс Альберт Укаусау Гронниосаудың өміріндегі ең қызықты оқиғалар" атты өмірбаянымен танымал, ол Англияда жарық көрген тұңғыш құл туралы әңгіме болды. Оның автобиографиясында қазіргі Нигериядағы балалық шағы, құлдыққа түсуі және соңында азаттыққа ие болуы туралы айтылған.
Ukawsaw Gronniosaw (c. 1705 – 28 September 1775), also known as James Albert, was an enslaved African man who is considered the first published African in Britain. Gronniosaw is known for his 1772 narrative autobiography A Narrative of the Most Remarkable Particulars in the Life of James Albert Ukawsaw Gronniosaw, an African Prince, as Related by Himself, which was the first slave narrative published in England. His autobiography recounted his early life in present day Nigeria, his enslavement, and his eventual emancipation.
Өмір
Гронниосау 1705 жылы Борнуда (қазіргі Нигерияның солтүстік-шығысында) дүниеге келген. Ол Заара патшасының немересі ретінде ерекше құрметпен қаралатынын айтты. 15 жасында оны Алтын жағалаудағы пил сүйегі саудагерлері ұрлап, голландиялық капитанға екі метрлік матаға сатты. Бір американдық оны Барбадостан сатып алып, Нью-Йоркке алып келді және оны "Мырза Фриландхаусқа, өте мейірімді, жақсы пасторға" 50 фунт стерлингке сатты. Фриландхаус – Нью-Джерсиде тұратын голланд реформаторлық шіркеудің пасторы, Теодорус Якобус Фрелингхуйзен. Сол жерде Гронниосау оқу-жазуды үйреніп, христиан дінінде тәрбиеленді. Гронниосау өзінің өмірбаянында Африкадағы отбасына қайта оралуды қалағанын жазды, бірақ Фрелингхуйзен бұл өтінішті қабылдамай, оған христиандық сенімге назар аударуды айтты. Фрелингхуйзенмен бірге болған кезде Гронниосау өзін-өзі өлтіруге тырысты, өйткені ол христиан ретінде өзінің жетіспеушіліктерін сезінді. Ол Мартиника мен Кубада қызмет етті, содан кейін демалысқа шығып, Англияға келді. Алғашында ол Портсмутқа қоныстанды, бірақ үй иесі оны ақшасынан айырып, Лондонға бақ іздеуге мәжбүр етті. Сол жерде ол ағылшын жесірі Беттиге үйленді. Оның бір баласы болған және ол одан кем дегенде тағы екеуін дүниеге әкелді. Ол қаржылық дағдарыс пен өнеркәсіптік алабөлік салдарынан жұмысынан айырылып, Колчестерге көшіп барды. Оларды ашаршылықтан Осгуд Ханбери (квакер заңгер және аболиционист Фоуэлл Бакстонның атасы) құтқарды, ол Гронниосауды құрылыс жұмысына жұмысқа алды. Норвичке көшіп келгенде Гронниосау мен оның отбасы тағы да қиындықтарға тап болды, өйткені құрылыс саласы көбінесе маусымдық болатын. Олар тағы да квакер Генри Гурнидің (Фоуэлл Бакстонның әйелі Ханна Гурнидің атасы) мейірімділігімен құтқарылды, ол олардың төленбеген жалдама ақысын төледі. Бір қызы қайтыс болғаннан кейін жергілікті дін қызметкері оны шомылдыру рәсімінен өтпегендіктен жерлеуден бас тартты. Бір пастор ақырында оны шіркеу ауласына жерлеуге рұқсат берді, бірақ ол жерлеу рәсімін оқымады. Бар мүлкін кепілге салып, отбасы Киддерминстерге көшіп барды. 1771 жылы Рождество күні Гронниосаудың қалған балалары – Мэри Альберт (алты жастағы), Эдвард Альберт (төрт жастағы) және жаңа туған Сэмюэл Альберт Киддерминстердегі Ескі тәуелсіз жиналыс үйінде Бенджамин Фосетт, диссидент пастор және Селина Гастингстің досы, Хантингдон графесі және кальвинистік методизмнің маңызды тұлғасы баптысты. Алайда, ХХ ғасырдың соңында Честер хроникасында Гронниосаудың некрологы табылды. 1775 жылғы 2 қазанда жарияланған мақалада былай делінген: «Жексенбі күні [28 қыркүйекте] осы қалада 70 жасында Заараның африкалық ханзадасы Джеймс Альберт Укаусау Гронниосау қайтыс болды. Ол өмірінің басында Құдайды тану және Оған лайықты құлшылық ету үшін елден кетіп қалды. Ол көптеген сынақтар мен масқаралықтарға ұшырады, көп азап шекті және қудаланды. Оның соңғы сәттері осындай уақытта христиан дінінің ұлы шындықтарына деген берік сенімнің әсері болып табылатын қуанышты тыныштықты көрсетті. Ол өзінің өмірбаянын жариялады». Англия шіркеуінің шіркеуінің тізілімінде 1448 жылдан 1881 жылға дейін Честер соборының оңтүстік трансептісінде орналасқан шіркеуде 28 қыркүйек 1775 жылы «Джеймс Альберт (қара нәсілді адам)» деп 70 жасқа дейін жазылған. Гронниосаудың қабірі әлі анықталмаған.
Өзін-өзі баяндау
Гронниосаудың автобиографиясы 1772 жылы Киддерминстерде жарық көрді. Бұл жанр кейін бостандыққа шыққан құлдардың әдебиетімен байланысты. 1772 жылғы желтоқсанда Сомерсет графтығының Бат қаласында басылған кітап Гронниосаудың өмірін – үйінен кетуінен бастап, Африкадағы патшаның құлдығына түсуінен, құлдықта өткен кезеңдерден, Колчестер мен Киддерминстерде еркін адам ретінде кедейлікпен күресуіне дейін толыққанды суреттейді. Ол осы соңғы қалаға Ричард Бакстердің мекені болғандықтан қызығушылық танытты, Ричард Бакстер – 17 ғасырдағы нонконформист пастор, оны Гронниосау өте бағалаған. Алғы сөзді методизмнің кальвинистік бағытының қолдаушысы, Ханттингдон графесі Селина Гастингстің туысы, пастор Уолтер Ширли жазды. Ол Гронниосаудың құлдықтағы тәжірибесі мен Борнудан Нью-Йоркке көшірілуін кальвинистік тағдыр және таңдаудың мысалы ретінде түсіндірді. Ғалым Генри Луис Гейтс-күллі Гронниосаудың баяны құлдықты институт ретінде сынаған кейінгі құлдардың әңгімелерінен өзгеше екенін атап өтті. Ол өз баянында "ақ терілі қарындасы" туралы айтты, Африкадан кетуге дайын болғанын, себебі оның отбасы бір Құдайдың орнына көптеген құдайларға сенгенін (оның христиандық дінге келгеннен кейін білгені), және ол ақ ағылшын қоғамына киім арқылы, бірақ көбінесе тіл арқылы сіңісіп, бақытты болғанын жеткізді. Сонымен қатар, ол құл иесінің үйіндегі қара қызметші Ескі Недтің алғаш рет оған тозақта тұратын және жамандық жасағандарды жазалайтын Ібіліс туралы айтқанын мәлімдеді. Бұл жас Гронниосауды дөрекі сөздерден аулақ болуға итермеледі. Гейтс бұл баянның құлдыққа қарсы көзқарасқа ие емес екенін, кейінгі құлдардың әңгімелерінде бұл көзқарас кең таралғанын тоқтатты. 1775 жылғы некролог пен Гронниосаудың Гастингске жазған қолжазба хаты табылар алдында, оның өмірі туралы маңызды ақпараттың жалғыз көзі осы баян болды.
Қосымша көздер
Эшеро, Майкл. "Ағаш астында" теология: Укаусо Гроннисоу, Уильям Блейк және Уильям Коулдың африкалық топосы". Африка әдебиеттері зерттеулері. 23.4 (1992 жылғы қыс). 51–58. Харрис, Дженифер. "Жарықты көру: Джеймс Альберт Укаусоу Гроннисоуды қайта қарастыру". Ағылшын тіліндегі жазбалар 42.4, 2005: 43–57.