Ньютонның ғылыми емес еңбектерінің жаңаша қаралымы

Кіріспе

Ньютонның еңбектері қазір ғылыми емес деп есептеледі. Ағылшын физигі және математигі Исаак Ньютон уақыт санағын, Библияны түсіндіруді (әсіресе Апокалипсис) және алхимияны зерттейтін еңбектер жазған. Олардың кейбіреулерін құпия ілім деп санауға болады. Ньютонның ғылыми еңбегі оған жеке басында осылай маңызды болмаған болуы мүмкін, себебі ол ежелгі даналықты қайта ашуға көбірек мән берді. Ньютонның ғылымымен байланысты құпия ілімдерге жасаған тарихи зерттеулер сын теориясындағы рационалдану туралы айтылымға қарсы дәлел ретінде де пайдаланылды. Ньютонның өмір сүрген ерте заманда білімді адамдардың әлемге деген көзқарасы кейінгі ғасырлардан өзгеше болды. Ғылым, сенім-балауса және жалған ғылым арасындағы шекаралар әлі толық қалыптаспаған, ал Батыс мәдениетіне терең христиандық Библиялық көзқарас енген еді.

Алхимиялық зерттеулер

Исаак Ньютонның оккульттік зерттеулері деп аталатындардың көп бөлігі оның алхимияны зерттеуіне байланысты болуы мүмкін. Ньютон жас кезінен бастап табиғат ғылымдары мен материалтанудың барлық түрлеріне қызығушылық танытты, бұл қызығушылық оның ғылымға қосқан ең танымал үлестеріне әкелді. Оның алхимиялық теориялар мен тәжірибелермен алғашқы кездесуі бала кезінде, он екі жасар Исаак Ньютон дәріханашының шатырында тұрғанда болды. Ньютонның өмірінде химия ғылымы әлі де дамудың бастапқы сатысында болғандықтан, оның көптеген тәжірибелік зерттеулерінде алхимия мен оккультизммен байланысты эзотерикалық тіл мен тұманды терминология қолданылды. Ньютонның өлімінен кейін бірнеше онжылдықтар өткен соң ғана Антуан Лавуазьенің пионерлік еңбектерімен стехиометрия бойынша тәжірибелер жүргізілді, ал аналитикалық химия, оның номенклатурасымен бірге, қазіргі заманғы химияға ұқсас бола бастады. Дегенмен, Ньютонның замандасы және Корольдік қоғамның мүшесі Роберт Бойль қазіргі химияның негізгі принциптерін ашқан және химиядағы тәжірибелік тәжірибе мен коммуникацияның қазіргі заманғы нормаларын орнатуды бастаған, бірақ Ньютон бұл ақпаратты пайдаланбады. Ньютонның алхимияға қатысты көптеген жазбалары зертханасындағы өртте жоғалған болуы мүмкін, сондықтан оның осы саладағы жұмысының нақты көлемі қазіргі білетінімізден әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Ньютон алхимиялық жұмыстары кезінде нервтік күйзелістен де зардап шекті. Ньютонның айтуынша, Диана ағашы – ерітіндіден күмістің дендриттік "өсуін" тудыратын алхимиялық демонстрация – металдардың "бір түрлі өмірге ие екенін" көрсетеді. Ньютонның өмірінде Англияда алхимияның кейбір түрлеріне тыйым салынды, себебі осы тәжірибелерді пайдаланған адал емес адамдар бай демеушілерді алдап, оларға шындыққа сай келмейтін нәтижелерді уәде етіп, ақша табуға тырысты. Англия тажы, жалған алтын жасау арқасында алтынның құны төмендеуінен қорқып, алхимия үшін жазаны өте қатаң етті. Кейбір жағдайларда рұқсатсыз алхимия үшін жазалауда қылмыскерді алтын жалатылған, зерекпен және басқа да әшекейлермен безендірілген дарға ілуді қамтиды. Бұл құжаттар мен Ньютонның өлім маскасын аукционда экономист Джон Мейнард Кейнс сатып алды, ол өмірі бойы Ньютонның алхимиялық жазбаларын жинады. Кейіннен Кейнстің жинағының көп бөлігі эксцентрикті құжаттарды жинаушы Абрахам Юдаға берілді, ол өзі Исаак Ньютонның түпнұсқа қолжазбаларын құлшынып жинады. Кейнс пен Юда жинаған көптеген құжаттар қазір Иерусалимдегі еврей ұлттық және университеттік кітапханасында сақталады. Соңғы жылдары бірнеше жоба Ньютонның алхимиялық тақырыптар бойынша жұмыстарының шашыраңқы жинағын жинауға, каталогтауға және көшіруге кірісті, оларды онлайн қолжетімділікке еркін жеткізуде. Олардың екеуі – АҚШ Ұлттық ғылым қоры қолдаған Исаак Ньютон химиясы жобасы және Ұлыбританияның өнер және гуманитарлық ғылымдар зерттеу кеңесінің қолдауымен Ньютон жобасы. Сонымен қатар, еврей ұлттық және университеттік кітапханасы Ньютонның түрлі құжаттарының жоғары сапалы сканерленген суреттерін жариялады.

Much of what are known as Isaac Newton's occult studies can largely be attributed to his study of alchemy. From a young age, Newton was deeply interested in all forms of natural sciences and materials science, an interest which would ultimately lead to some of his better known contributions to science. His earliest encounters with certain alchemical theories and practices were during his childhood, when a twelve year old Isaac Newton was boarding in the attic of an apothecaries shop. During Newton's lifetime, the study of chemistry was still in its infancy, so many of his experimental studies used esoteric language and vague terminology more typically associated with alchemy and occultism. It was not until several decades after Newton's death that experiments of stoichiometry under the pioneering works of Antoine Lavoisier were conducted, and analytical chemistry, with its associated nomenclature, came to resemble modern chemistry as we know it today. However, Newton's contemporary and fellow Royal Society member, Robert Boyle, had already discovered the basic concepts of modern chemistry and began establishing modern norms of experimental practice and communication in chemistry, information which Newton did not use. Much of Newton's writing on alchemy may have been lost in a fire in his laboratory, so the true extent of his work in this area may have been larger than is currently known. Newton also suffered a nervous breakdown during his period of alchemical work. Newton reportedly believed that a Diana's Tree, an alchemical demonstration producing a dendritic "growth" of silver from solution, was evidence that metals "possessed a sort of life." Some practices of alchemy were banned in England during Newton's lifetime, due in part to unscrupulous practitioners who would often promise wealthy benefactors unrealistic results in an attempt to swindle them. The English Crown, also fearing the potential devaluation of gold because of the creation of fake gold, made penalties for alchemy very severe. In some cases the punishment for unsanctioned alchemy would include the public hanging of an offender on a gilded scaffold while adorned with tinsel and other items. At the auction many of these documents, along with Newton's death mask, were purchased by economist John Maynard Keynes, who throughout his life collected many of Newton's alchemical writings. Much of the Keynes collection later passed to eccentric document collector Abraham Yahuda, who was himself a vigorous collector of Isaac Newton's original manuscripts. Many of the documents collected by Keynes and Yahuda are now in the Jewish National and University Library in Jerusalem. In recent years, several projects have begun to gather, catalogue, and transcribe the fragmented collection of Newton's work on alchemical subjects and make them freely available for on line access. Two of these are The Chymistry of Isaac Newton Project supported by the U. S. National Science Foundation, and The Newton Project supported by the U. K. Arts and Humanities Research Board. In addition, The Jewish National and University Library has published a number of high quality scanned images of various Newton documents.

Философтардың тасы

1936 жылы Sotheby's аукционында сатылған материалдардың бірнеше құжаттары Ньютонның философ тасын алуға немесе жасауға деген қызығушылығын көрсетеді. Ең маңыздысы – «Артефийдің құпия кітабы» деп аталатын құжаттар, одан кейін Иоанн Понтанның хаты, онда ол Артефийдің кітабына куәлік етеді; бұл өзі Николай Фламмельдің «Оның иероглифтік суреттерді түсіндіруі» деген жұмысынан алынған үзінділер жинағы, ол бұл суреттерді Париждегі Сен-Инносент шіркеуі ауласындағы аркаға салған. «Артефийдің құпия кітабы» және Иоанн Понтанның хаты бірге: Философтар тасының теориялық және практикалық аспектілерін қамтиды. Ньютон бұл еңбекті Лазар Зетцнердің «Theatrum Chemicum» кітабындағы латын тіліндегі нұсқасында да кездестірген болуы мүмкін. Бұл том көбінесе «Турба философорум» және басқа да ерте еуропалық алхимия қолжазбаларымен байланысты. Аталған жұмыстың бір тақырыбы – Николас Фламмель, ол танымал, бірақ жұмбақты тұлға, көбінесе философ тасын, иероглифтік суреттерді, тароның алғашқы түрлерін және оккультизмді табумен байланысты. Артефий және оның «құпия кітабы» 17 ғасырдың алхимиктері үшін де қызығушылық тудырды. Сондай-ақ, Ньютонның жинағының 1936 жылғы аукционында 1562 жылы дүниеге келген Эдуардус Generosus Anglicus innominatus жазған «Денсаулық қазынасының тұжырымы» болды. Бұл – философ тасын, Жануар немесе Періште тасын, Келешекті көру тасын немесе Мұсаның сиқырлы тасын, сондай-ақ өсімдік немесе өсу тасын қамтитын 28 беттік трактат. Трактат алхимиялық өлеңмен аяқталады.

Басқа жұмыстар

Ньютонның сақталған әлхимиялық дәптерлері оның әлхимия мен қазіргі ғылым арасында ешқандай шекара қоймағанын нақты көрсетеді. Оптикалық тәжірибелер құпия көздерден алынған рецепттермен бірге жазылған. Ньютон химиялық тәжірибелерін әрдайым толыққанды түсінікті етіп жазбаған. Алхимиктер өз жазбаларын түсініксіз терминологиямен жасырумен белгілі болды; Ньютонның өзі де жаңа символдар мен жүйелерді ойлап тапты.

Киелі кітап зерттеулері

1704 жылы жазылған қолжазбада Ньютон Киелі кітаптан ғылыми ақпарат алуға жасаған әрекеттерін сипаттайды және әлем 2060 жылдан бұрын аяқталмайды деген болжам жасайды. Осыған қатысты ол: "Бұл ақыр заманның қашан болатынын нақты айту үшін емес, ақыр заманды жиі болжап, құрметсіздікке ұшыратып жүрген қиялдаушылардың асығыс пікірлеріне тоқтау салу үшін айтылып отыр. Олардың болжамдары дұрыс болмаған сайын қасиетті болжамдардың сенбеушілікке ұшырауына себеп болады" деді.

Ньютонның Сүлеймен ғибадатханасын зерттеуі

Ньютон Сүлеймен ғибадатханасын жан-жақты зерттеді және оған арналған еңбектер жазды, тіпті "Ежелгі патшалықтардың хронологиясы" кітабының бір толық тарауын ғибадатханаға арнады. Ньютонның ақпараттың негізгі көзі – еврей тіліндегі 1 Патшалар кітабындағы және Езекиел кітабындағы құрылыстың сипаттамасы болды. Нютон ғибадатхананы зерттегенде, өзінің тіл білімі шектеулі болғандықтан, сөздіктердің көмегімен еврей тілінен Езекиел кітабын өзі аударды. Ғибадатхананы зерттеуде Киелі кітаптан басқа, Ньютон түрлі ежелгі және заманауи дереккөздерге де сүйенді. Ол көптеген ежелгі дереккөздер қасиетті даналықпен толы деп сенді.

Ньютонның ғибадатхананы зерттеуінің тағы бір маңызды көзі – Хуан Баутиста Виллалпандо болды, ол бірнеше онжылдық бұрын "In Ezechielem explanationes et apparatus urbis, ac templi Hierosolymitani" (1596–1605) атты ықпалды қолжазбасын жариялаған еді. Бұл еңбекте Виллалпандо Езекиел пайғамбардың көріпкелдіктеріне түсініктеме берген, соның ішінде Сүлеймен ғибадатханасының егжей-тегжейлі реконструкциялары мен жеке түсіндірмелерін ұсынған. Виллалпандоның ғибадатханаға арналған жұмысы өз уақытында Еуропа бойынша үлкен қызығушылық тудырып, кейінгі сәулетшілер мен ғалымдарға елеулі әсер еткен. Ньютон ғибадатхананы Сүлеймен патшаның ерекше көзімен және құдайлық басшылықпен жобаланғанына сенді. Ньютон үшін ғибадатхананың геометриясы – математикалық жоба ғана емес, сонымен қатар еврей тарихының уақыт белгісін көрсеткен. Сондықтан ол "Ежелгі патшалықтардың хронологиясы" кітабында ғибадатханаға арналған тарауды қосты, бұл бөлім кітаптың тарихи сипатына қарамастан, алғашқыда байланыссыз сияқты көрінеді. Ньютонның пікірінше, ежелгі философтардың, ғалымдардың және Киелі кітаптағы тұлғалардың жазбаларында жасырылған қасиетті даналық болғандай, олардың сәулет өнерінде де солай. Ол бұл адамдар өз білімдерін күрделі символдар мен математикалық тілдің кодында жасырған, оны шешіп алғанда табиғаттың жұмыс істеу принциптерін білуге болады деп сенді.

Ньютонның пайғамбарлықтарды түсіндіруі

Ньютон өзін Құдайдың Киелі кітапты түсіну міндетін арнайы таңдаған бірқатар адамдардың ішіндегі бірі деп есептеді. Ол Киелі кітаптың пайғамбарлық тұрғыдан түсіндірілуіне берілген адам еді, және протестанттық Англиядағы көптеген замандастары сияқты, Джозеф Медтің ілімі мен еңбектеріне зор құрмет пен терең қызығушылық танытты. Пайғамбарлық туралы тұтас еңбек жазбаса да, Ньютонның сенімі оны осы тақырыпта бірнеше трактаттар жазуға жетеледі, соның ішінде "Киелі жазбалардағы сөздер мен тілді түсіндіру ережелері" атты, жарияланбаған пайғамбарлық түсіндіру нұсқаулығы да бар. Осы қолжазбада ол Киелі кітапты дұрыс түсіндіру үшін қажетті талаптарды толық сипаттайды. Бұған қоса, Ньютон өмірінің көп бөлігін Киелі кітаптағы кодты іздеуге және ашуға жұмсады. Ол Аян кітабын түсіндіруге ерекше мән берді, осы кітапқа кеңінен жазып, өзінің түсіндірулерін егжей-тегжейлі баяндаған бірнеше қолжазбалардың авторы болды. Нағыз пайғамбар сияқты емес, Ньютон пайғамдық айту үшін қолданыстағы Киелі кітапқа сүйенді, өзінің түсіндірулері оның "түсініксіз" деп санайтын нәрселерге қарсы шындықты орнатуға көмектеседі деп сенді. 1754 жылы, Исаак Ньютонның қазасынан кейін 27 жыл өткен соң, оның "Киелі кітаптың екі көрнекті бұрмалануы туралы тарихи есеп" атты трактаты жарық көрді. Бұл еңбекте пайғамбарлық мағынаға қатысты ешқандай аргумент келтірілмесе де, Ньютонның Киелі кітапты түсінудегі бір жалпы қателіктердің мысалы болып табылады. Ньютонның осы зерттеулерге деген тәсілі ғылыми деп санамасақ та, ол өз табыстарын дәлелдерге негізделген зерттеулердің нәтижесі ретінде жазды.

Ньютонның Атлантидасы

"Ежелгі патшалықтардың толықтырылған хронологиясы" кітабында Атлантида жерін тікелей атаған бірнеше мәтін кездеседі. Мұндай мәтін алғашқысы – оның "Қысқа жылнамасы", онда Гомердің "Улисс" б.з.б. 896 жылы Огигия аралын қалдырғанына сенетіні айтылады. Грек мифологиясында Огигия – Атлас қызы Калипсоның (Атлантида осы атпен аталып кеткен) мекені болған. Кейбір ғалымдар Огигия мен Атлантиданың орналасуы байланысты екенін, немесе тіпті бір арал болғанын болжайды. Нютонның жазбаларынан оның да осы пікірді қолдағаны көрінеді. Сондай-ақ, Нютон Огигияның болуы мүмкін жерлері ретінде Кадис немесе Калес қалаларын да атайды, бірақ оған сену себептерін түсіндірмейді.

Ньютон және құпия қоғамдар

Исаак Ньютон тарих бойы әртүрлі құпия қоғамдар мен бауырластық ұйымдармен жиі байланыстырылып келді. Мұндай ұйымдардың құпиялылығына, оларды қолдайтын жария материалдардың жетіспеуіне және Ньютонның осы топтарға қатысуын дәлелдеудің күмәнді себептеріне байланысты, оның нақты мүшелігін кез келген нақты ұйымға орнату қиын, тіпті оның құрметіне арналған бірнеше масондық ғимараттар бар деген де болжам бар. Өзінің мүшелік статусына қарамастан, Ньютон көптеген адамдармен байланыста болды, олардың көпшілігі әртүрлі эзотерикалық топтардың мүшелері деп есептелді. Бұл байланыстардың оның белгілі және танымал ғалым болуынан, 1703–1727 жылдар аралығында Корольдік қоғамның ерте мүшесі және президенті болуынан, мемлекеттік қайраткер және Монета сарайының басшысы болуынан, немесе Ньютонның өзі осы эзотерикалық ұйымдарға белсенді мүше болуды іздегенінен туындаған-дыр. Өмірінде алхимиялық тәжірибелердің сипаты мен заңдылығын, сондай-ақ алхимиялық зерттеулерге қатысты түрлі материалдар мен қолжазбаларды иеленгенін ескере отырып, Ньютон бірдей ойлы адамдар мен әріптестер тобының мүшесі болған болуы мүмкін. Бұл топтың ұйымдасқан деңгейі (егер мүлдем болған болса), олардың құпиялылығының шамасы, сондай-ақ Ньютонның оларға қатысу тереңдігі әлі де белгісіз. Ньютон көбінесе оңашаланған тұлға ретінде қарастырылғанмен және көпке көрінуге құштар болмаса да, өмірінде "қоғамдарға" немесе "клубтарға" мүше болу – адамдар арасындағы байланыс орнатудың кең таралған тәсілі болды. Оның жоғары әлеуметтік статусын ескере отырып, Ньютонның әртүрлі деңгейдегі осындай топтармен байланысы болған болуы ықтимал. Ол Лондон Корольдік қоғамының (Табиғаттануды жетілдіру үшін) және Спэлдинг джентльмендер қоғамының мүшесі болды, бірақ бұл екі қоғам да эзотерикалық емес, білімді қоғамдар саналады. Ньютонның кез келген құпия қоғамдағы мүшелік статусы растауға келмейтін және көбінесе болжамдық болып қала береді, алайда бұл оған танымал сенсация тудыруға мүмкіндік береді.

Isaac Newton has often been associated with various secret societies and fraternal orders throughout history. Due to the secretive nature of such organizations, lack of supportive publicized material, and dubious motives for claiming Newton's participation in these groups, it is difficult to establish his actual membership in any specific organization, even considering there are supposedly a number of masonic buildings that have been dedicated in his honour. Regardless of his own membership status, Newton was a known associate of many individuals who themselves have often been labeled as members of various esoteric groups. It is unclear if these associations were a result of his being a well established and prominently publicized scholar, an early member and sitting President of the Royal Society (1703–1727), a prominent figure of State and Master of the Mint, a recognized Knight, or if Newton actually sought active membership within these esoteric organizations himself. Considering the nature and legality of alchemical practices during his lifetime, as well as his possession of various materials and manuscripts pertaining to alchemical research, Newton may very well have been a member of a group of like minded thinkers and colleagues. The organized level of this group (if in fact any existed), the level of their secrecy, as well as the depth of Newton's involvement within them, remains unclear. Although Newton was largely considered a reclusive personality and not prone to socializing, during his lifetime being a member of "Societies" or "Clubs" was a very popular form of interpersonal networking. Considering his esteemed social status, it is probable that Newton would have had at least some contact with such groups at various levels. He was most certainly a member of The Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge and the Spalding Gentlemen's Society, however, these are considered learned societies, not esoteric societies. Newton's membership status within any particular secret society remains verifiably allusive and largely speculative, however, it still lends itself to popular sensationalism.

Ньютон мен розенкрейсерлер

Исаак Ньютонға ең көп әсер еткен қозғалыс Розенкрейцерлік ағым болған болуы мүмкін. Розенкрейцерлер қозғалысы он жетінші ғасырдың басында Еуропа ғылымдарының қауымдастығында үлкен қызығушылық тудырғанмен, Ньютон есейген кезде бұл қозғалыстың сенсациялық әсері азайды. Дегенмен, Розенкрейцерлер қозғалысы Ньютонға, әсіресе оның алхимиялық еңбектері мен философиялық ойларына терең ықпал етті. Розенкрейцерлердің періштелермен немесе рухтармен байланысқа түсу қабілетіне ие болу үшін ерекше таңдалған деген сенімі Ньютонның болашақты болжауға байланысты сенімдерінде көрінеді. Сонымен қатар, Розенкрейцерлер өмір эликсирін қолдану арқылы мәңгілік өмір сүре алатындарын және философ тасын пайдалану арқылы шексіз уақыт пен алтын жасауға болатындарын жариялады, олар осы тасқа ие екендерін мәлімдеді. Ньютон сияқты, Розенкрейцерлер де терең діндар, ашық христиан, католиктерге қарсы және саяси белсенді болды. Исаак Ньютон олардың алхимиялық ізденістеріне ғана емес, сонымен қатар ежелгі дәуірдің эзотерикалық шындықтарына сенулеріне және табиғатты, физикалық ғаламды және рухани әлемді түсінуге қабілетті ағартушы тұлғаларға сенулеріне де қызығушылық танытты.

Исаак Ньютонның еңбектері

(Библиялық түсіндіру, еврей ғибадатханасының сәулеті, ежелгі тарих, алхимия және Апокалипсис).