Кіріспе
Венгрияда сол атпен белгілі қала Смедерево () – Сербияның шығысындағы Поддунавье ауданының әкімшілік орталығы. Ол Дунай өзенінің оң жағалауында, Сербия астанасы Белградтан төмен ағыс бойында орналасқан. 2022 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 59 261 адамды құрайды, ал әкімшілік аумағында 97 930 адам тұрады. Қаланың тарихы б.з.б. 1 ғасырда Рим империясының жаулап алуынан кейін, Винцея деген елді мекеннің пайда болуымен басталады. Қазіргі қаланың тамыры соңғы тәуелсіз серб мемлекетінің астанасы болған орта ғасырдың соңына (1430–39 және 1444–59 жылдары) дейін жетеді, одан кейін Осман империясы басып алды. Смедерево темір мен жүзім қаласы деп аталады.
Smederevo (, ) is a city and the administrative center of the Podunavlje District in eastern Serbia. It is situated on the right bank of the Danube, about downstream of the Serbian capital, Belgrade. According to the 2022 census, the city has a population of 59,261, with 97,930 people living in its administrative area. Its history starts in the 1st century BC, after the conquest of the Roman Empire, when there existed a settlement by the name of Vinceia. The modern city traces its roots back to the Late Middle Ages when it was the capital (1430–39, and 1444–59) of the last independent Serbian state before Ottoman conquest. Smederevo is said to be the city of iron and grapes .
Аттар
Сербия тілінде қала Смедерево (Смедерево) деп, латын, итальян, румын және грек тілдерінде Семендрия, венгр тілінде Сзендро немесе Вег Сзендро, түрік тілінде Семендире деп аталады. Смедерево атауы алғаш рет 1019 жылғы Византия императоры Василий II-нің жарғысында, Браничево епархиясы туралы бөлімде (Охрид архиепархиясының қарасты епархиясы) тіркелген. Тағы бір жазба 1381 жылғы Сербияның герцогы Лазарьдың жарғысында кездеседі, онда ол Раваница монастырын, ауылдар мен мүлікті "Ұлы Богосавқа коммунамен және мұрамен бірге" сыйлаған. Латын-итальянша атауы Belogradum et Semendria және Belgrado e Semendria түрінде де кездеседі, бұл 20-шы ғасырдағы Белградтың латын титулярлық епархиясының қысқа ғұмырлы синонимдерінің екеуі. 1948 жылы Белградтың (Београд) тұрақты латын архиепархиясы және "жаңадан" құрылған Алба Маритима титулярлық епархиясының пайдасына ол таратылды.
Елтаңба
Смедерево қаласының гербінде көк түстің екі түрі қолданылған, бұл геральдикалық принциптерге қайшы келеді (әр түстің тек бір түрі болуы керек, және олар контрастты болуы тиіс). Сонымен қатар, 1430 жылы жазылған жолақ қалқанның үстіне орналасқан. Эмблема элементтері – 3 + 2 + 1 орналасқан алты ақ диск, олар жүзімді, Смедерево бекінісін, қою көк және ақ көлденең жолақтарды (Дунайды көрсетеді) бейнелейді.
Ерте кездері
Біздің заманымыздан бұрын 7 мыңжылдықта Старчево мәдениеті мыңжылдықтар бойы гүлденді, одан кейін біздің заманымыздан бұрын 6 мыңжылдықта Винча мәдениеті де осы аймақта өркендеді. Дактар мен фракиялықтардың палеобалқандық тайпалары б.з.д. 2 мыңжылдықта осы аймақта пайда болды, ал б.з.д. 3 ғасырда кельттік скордискілер Балқанды шапты. Б.з.д. 1 ғасырда Рим империясы Винцеяны жаулап алды. Содан кейін ол Моэзия құрамына енді, кейіннен Моэзия-Супериордың бөлігі болды. Диоклетианның (244–311) әкімшілік реформалары кезінде ол Моэзия епархиясына, ал кейін Дакия епархиясына қосылды. Винцея Маргус және Бронгус өзендерінің қосылған жеріне жақын орналасқан Моэзия-Супериордың маңызды қаласы болды.
Орта ғасырлар
Қаланың қазіргі заманғы негізін салушы – 15 ғасырдағы серб деспоты Джурадж Бранкович, ол 1430 жылы Смедерево бекінісін жаңа серб астанасы ретінде салды. Смедерево Бранкович әулетінің резиденциясы және 1430 жылдан 1439 жылға дейін Сербия деспотының астанасы болды, екі айлық қоршаудан кейін Осман империясы тарапынан басып алынды.
Смедеревоның санжағы
1444 жылы Венгрия Корольдігі мен Осман империясы арасындағы Сегед бейбіт шартының талаптарына сәйкес, Сұлтан Смедеревоны Джон Хунядимен одақтас Джурадж Бранковичке қайтарды. 1444 жылдың 22 тамызында серб князі эвакуацияланған қаланы бейбіт түрде иеленді. Хуняди бейбітшілік шартын бұзғанда, Джурадж Бранкович бейтараптық сақтады. Сербия Венгрия Корольдігі мен Осман империясы арасындағы шайқас алаңына айналды, ал ашулы Бранкович 1448 жылы Косово шайқасының екінші кезеңінде Хунядидің жеңіліске ұшырауынан кейін оны тұтқынға алды. Хуняди қысқа мерзімге Смедерево бекінісінде қамауда болды. 1454 жылы Сұлтан Мехмед II Смедеревоны қоршап алып, Сербияны қиратты. Қала Хуняди тарапынан азат етілді. 1459 жылы Бранковичтің қайтысынан кейін Смедерево Османдықтар тарапынан қайта басып алынды. Қала түрік шекаралық бекінісіне айналып, 1526 жылға дейін Осман-Венгрия соғыстарында маңызды рөл атқарды. Стратегиялық орналасуының арқасында Смедерево біртіндеп қайта құрылып, кеңейтілді. Ұзақ жылдар бойы қала Смедерево санжағының орталығы болды. 1476 жылдың күзінде венгрлер мен сербтердің біріккен әскері Османдықтардан бекіністі басып алуға тырысты. Олар үш ағаштан жасалған қосымша бекініс салған, бірақ бірнеше айлық қоршаудан кейін Сұлтан Мехмед II оларды ығыстыру үшін өзі келді. Қызу шайқастан кейін венгрлер кері шегінуге келісті. 1494 жылы Пал Кинизи Османдықтардан Смедеревоны басып алуға әрекеттенді. 1512 жылы Иоанн Заполья қаланы сәтсіз қоршауға алды.
Экономика
Смедерево қаласының жақындағы тарихы ауыр өнеркәсіп пен өндіріспен байланысты, бұл 1950-1960 жылдардағы аймақтың қарқынды индустрияландыруының нәтижесі. Бұрынғыда бұл географиялық аймақ негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге бағытталған. Қала Радиняк қалашығында орналасқан және елдегі жалғыз жұмыс істеп тұрған болат зауыты – «Железара Смедерево» (бұрынғы атауы – «Сартид») орналасқан. Зауыт 2003 жылы 33 миллион долларға «U.S. Steel» компаниясына жекешелендіріліп сатылды. Әлемдік экономикалық дағдарыстан кейін «U.S. Steel» зауытты жабудан сақтау үшін Сербия үкіметіне символдық 1 долларға сатты. Зауыттың атауы «Железара Смедерево» деп өзгертілді және сол кезде 5400 жұмысшы жұмыс істеді. 2016 жылы Сербия үкіметі қытайлық «Hesteel Group» конгломератымен келісімге келді, ол тиімді активтерді 46 миллион долларға сатып алды. «Милан Благоевич» тұрмыстық техника зауыты – қаладағы екінші ірі өнеркәсіптік кәсіпорын. Смедерево сонымен қатар ауыл шаруашылығы аймағы болып табылады, мұнда жеміс-жидек пен жүзімнің маңызды өндірісі жүзеге асырылады. Алайда, ірі ауыл шаруашылығы бірлестігі «Годомин» 1990 жылдардан бері қаржылық қиындықтарға тап болып, 2005 жылға қарай дерлік тоқтатылды. «Смедеревка» деп аталатын жүзім сорты қаланың атымен аталған. «Ишрана» зауыты Сербияның солтүстік және шығыс өңірлерінде нан-тоқаш өнімдерін жеткізуші маңызды кәсіпорын. 2012 жылы АҚШ-Голландия консорциумы «Comico Oil» қаланың индустриалды аймағында 250 миллион долларлық мұнай өңдеу зауытын салуды жоспарлады. Алайда консорциум жерді жалға алу төлемдерін мерзімінде төлемегендіктен, бір жылдан кейін мұнай өңдеу зауытын салуға рұқсаттан айырылды. 2017 жылдың қыркүйек айына қарай Смедерево Сербияда құрылған 14 еркін экономикалық аймақтың біріне ие болды.
Көлік
Смедерево қаласының өзендік көлік инфрақұрылымы Дунай су жолынан, ескі порттан, маринадан, жаңа порттан, Naftna Industrija Srbije сұйық жүктерін тиеу-түсіру терминалынан, сондай-ақ өнеркәсіптік аймақтағы жағалау бойында орналасқан кішігірім кеме тоқтау орындарынан (шағын порстардан) тұрады. Порт халықаралық қатынасқа тіркелген және Смедерево қаласының орталығында орналасқан. Оның қайта тиеу мүмкіндігі бір жылда 1,5 миллион тонна жүк көлемін құрайды. 2019 жылға дейін Сербия үкіметі Смедерево портының қажеттіліктері үшін салынған жаңа темір жол құрылысына 9,5 миллион евро инвестициялады. 2020 жылдан бастап Сербия үкіметі жаңа порт терминалын салуға 93 миллион евро инвестициялауды жоспарлап отырғаны хабарланды.
Туризм
Қаланың басты туристік тартымдары – Смедерево бекінісі және Обренович вилласы. Смедеревоның орталығында ежелгі ақ түсті қара жиде ағашы бар. "Қаражорджый дуды" ("Қаражорджыйдің қара жидесі") деп аталатын бұл ағаштың жасы 300 жылдан асып кеткені шамаланған. Бұл туралы нақты тарихи деректер болмаса да, қала Бірінші серб көтерілісі кезінде азат етілгеннен кейін, 1805 жылдың 8 қарашасында осы ағаш астында қамалдың османдық қолбасшысы Мұхарем Гуша қала кілттерін Қаражорджқа тапсырды деген сенім бар. 2018 жылдың мамыр айында бұл ағаш Смедереводағы алғашқы "жанды" ескерткіш ретінде III санаттағы табиғи ескерткіш деп жарияланды. Ағаш металл тіреулермен қолдауға алынған, бірақ оның орнына ер адам мен әйелдің қолы пішіндес екі мүсін орнату туралы бастама бар.
Демография
2011 жылғы халық санағында қала әкімшілік аумағында 108 209 тұрғын тіркелді, оның ішінде 101 908-і сербтер, ал 2 369-ы рома халқы болды.