Кіріспе

Жас клеткалық ісіктің түрі
Бұл жас клеткалық ісіктің бір түрі (сперма немесе жұмыртқа клеткаларын тудыратын клеткалардан басталатын ісік). Олар екі түрге бөлінеді: жетілген және жетілмеген. Жұмыртқалықтың көп бөлігі жетілген болып келеді. Ересектерде, ұрықтық тератомалар көбінесе қатерлі ісік болып табылады. Нақты диагноз тінді биопсиялау арқылы қойылады. Көкқауыршық, ұрықтық және жұмыртқалық тератомаларын емдеу көбінесе хирургиялық жолмен жүргізіледі. Ұрықтық және жетілмеген жұмыртқалық тератомалары да көбінесе химиотерапиямен емделеді. Әйелдер ерлерге қарағанда жиірек ауырады. Жұмыртқалық тератомалары жұмыртқалық ісіктердің шамамен төрттен бірін құрайды және көбінесе орта жаста анықталады. Олар балалар мен ересектерде де кездесуі мүмкін. Бұл термин грек тіліндегі "көрініссіз" деген сөзден және ісіктер үшін қолданылатын "ома" жұрнағынан алынған.

Жетілген терратома

Жетілген терратома – 0-дәрежелі терратома. Олар пішіні мен гистологиялық құрамы бойынша әртүрлі болуы мүмкін, қатты, сұйықтыққа толы немесе олардың аралас түрінде кездеседі. Жетілген терратома көбінесе тері, бұлшық және сүйек сияқты әр түрлі тіндерден тұрады. Тері кистаны айналап, көп мөлшерде шашты өсіруі мүмкін (дермоидты кистаға қараңыз). Жетілген терратомалар көбінесе қатерсіз болады, бірақ 0,17-2% жетілген кистоздық терратомалар қатерліге айналуы мүмкін.

Жетіспеген терратома

Жас терратома – ересекті терратоманың қатерлі нұсқасы болып табылады және көбінесе алғашқы немесе ұрықтық нейроэктодермалық гистопатологияны көрсететін жетілмеген тіндерді қамтиды. Жас терратома кез келген ісік түрінің арасында соматикалық мутация деңгейі ең төменгілерінің біріне ие және мейоздық қателіктердің бес механизмінің бірінен туындайды.

Перитонеялық глиоматоз

Перитонейлік глиоматоз, яғни перитонейде жетілген глиальды жасушалардың жиналуы, көбінесе жұмыртқа безі тератомасымен қатар ғана кездеседі. Экзомалық секвенирлеу арқылы жүргізілген генетикалық зерттеулер глиоматоздың генетикалық тұрғыдан аналық жұмыртқа безі ісігімен бірдей екенін және жұмыртқа безі тератомасынан тараған жасушалардан дамығанын көрсетті. Жетілген тератомалардың ішіндегі кисталарда мүшелердің қанағаттанарлық деңгейде дамымаған жүйелері болуы мүмкін: жартылай қана дамыған бас сүйектері, ұзын сүйектер және соққылы, жасқанша жүрек туралы хабарлар бар. Фетустағы ұрық және фетиформды тератома бір нысанды құрай ма, әлде екі бөлек нысанды құрай ма, олар эктопиялық жүктіліктен өзгеше және оларды шатастыруға болмайды.

Жұмыршықтардың түйіршігі

Struma ovarii (жұмыртқалық зоб немесе жұмыртқалық бездің зобы деп те аталады) – негізінен қалқанша безі тінінен тұратын сирек кездесетін жетілген терратоманың бір түрі.

Эпигнатус

Эпигнатус – жатыр ішінде пайда болатын, ауыз-жұтқыншақ аймағында басталатын сирек кездесетін тератома. Ол туған кезде ауыздан ішке қарай ісік түрінде көрінеді. Емделмесе, тыныс алу мүмкін емес. EXIT процедурасы – ұсынылатын бастапқы емдеу.

Белгілері мен симптомдары

Тератомалар нәрестелерде, балаларда және ересектерде кездеседі. Эмбрионалдық тератомалар көбінесе нәрестелерде, кішкентай балаларда және ультрадыбыстық зерттеулер енгізілгеннен кейін ұрықтарда табылады. Ең көп диагнозы қойылатын ұрықтық тератомалар – сакрококцигеалды тератома (Альтманның I, II және III типтері) және мойын тератомасы. Осы тератомалар ұрықтың денесінен амниотикалық сұйықтыққа қарай шығыңқы болғандықтан, оларды жүктілік кезеңіндегі стандартты ультрадыбыстық тексерулерде көруге болады. Ұрықтың ішіндегі тератомаларды ультрадыбыспен анықтау қиын; олар үшін жүкті әйелдің жатырының МРТ-сы (магниттік-резонанстық томографиясы) көбірек мәлімет береді.

Асқынулар

Тератомалар ұрыққа ешқандай қауіп келтірмейді, егер массалық әсер туындамаса немесе ісіктен көп мөлшерде қан ағып кетпесе (қан тамырларын тонау деп аталады). Массалық әсер көбінесе қоршаған органдардан сұйықтықтың қалыпты ағынына кедергі келтіруден тұрады. Қан тамырларын тонау ұрықтың өсіп келе жатқан жүрегіне үлкен жүктеме түсіруі мүмкін, тіпті жүрек жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін, сондықтан оны ұрықтық эхокардиография арқылы бақылау қажет. Тератомалар N метил D аспартат (NMDA) рецепторлық энцефалит деп аталатын аутоиммундық ауруды тудыруы мүмкін. Осы жағдайда тератомалар NMDA рецепторларына қатысты спецификалық B жасушаларын қамтуы мүмкін. Тератоманы хирургиялық жолмен алып тастағаннан кейін, оның орнында немесе жақын жердегі органдарда қайта өсу қаупі бар.

Патофизиология

Тератомалар түйінсіз ұрықтық жасушалар тобының бір бөлігі болып табылады. Осы топқа жататын барлық ісіктер көпқабілетті жасушалардың – ұрықтық және эмбриональды жасушалардың қалыптан тыс дамуының нәтижесі болып табылады. Эмбриональды текті тератомалар туа біткен болады; ұрықтық жасушалардан пайда болған тератомалар туа біткен болуы да, болмауы да мүмкін. Тератоманың денедегі орналасуын шектеуден басқа, көпқабілетті жасушаның түрі аса маңызды емес. Ұрықтық жасушалардан пайда болған тератомалар ұрықшада және жұмыртқалықтарда кездеседі. Эмбриональды жасушалардан пайда болған тератомалар көбінесе адамның орта сызығында орналасады: мида, бас сүйегінің басқа бөліктерінде, мұрында, тілде, тіл астында және мойында (мойын тератомасы), медиастинумда, ретроперитонеумда және құйрыққа жалғанады. Тератомалар басқа да жерлерде кездесуі мүмкін: өте сирек қатты органдарда (әсіресе жүрек және бауыр) және қуыс органдарда (мысалы, асқазан мен көпіршік), сондай-ақ жиі бас сүйегінің тігістерінде. Тератомалар көбінесе тістер, ми материясы, көздер немесе дене бөліктері сияқты күрделі дене мүшелерін қамтымайды.

Шығу гипотезалары

Тератомалардың пайда болуына қатысты көптеген гипотезалар бар. Бұл гипотезаларды, фетустағы ұрық (төменде қараңыз) тератома емес, оның орнына паразиттік егіз екендігі туралы басқаша гипотезамен шатастыруға болмайды.

Диагностика

Тератомалардың ана жатырында пайда болады деп есептеледі, сондықтан туа біткен ісіктер деп қарастырылады. Көптеген тератомалар балалық шақта немесе ересек жаста ғана анықталады. Ірі ісіктерді ертерек анықтау мүмкін. Саурококцигеалды және жатыр мойны тератомалары көбінесе жүктілік кезеңіндегі ультрадыбыс тексеруі арқылы анықталады. Қосымша диагностикалық әдістерге жүктілік кезеңіндегі магниттік-резонанстық томография жатады. Кей жағдайларда ісік тым үлкен болса, ұрық зақымдануы немесе қайтыс болуы мүмкін. Ірі саурококцигеалды тератомалардың жағдайында ұрықтың қан ағынының маңызды бөлігі тератомаға («ұрлау синдромы» деп аталатын құбылыс) бағытталады, бұл ұрықтың жүрек жеткіліксіздігіне немесе гидропсына әкеледі. Кейбір жағдайларда ұрықтың хирургиялық араласуы қажет болуы мүмкін. Жаңа туғаннан кейінгі кезеңде тератоманың белгілері оның орналасқан жеріне және пайда болған органына байланысты болады. Жұмыртқалық тератомалар көбінесе іш немесе жамбас аймағындағы ауырсынумен бірге жүреді, бұл жұмыртқалықтың бұрылуынан немесе оның байламдарының тітіркенуінен туындауы мүмкін. Жақында анықталған, жұмыртқалық тератомалардың N-метил-D-аспартат рецепторына (NMDAR) қарсы антиденелермен байланысты энцефалитке әкелетін жағдайы, көбінесе «NMDA рецепторына қарсы энцефалит» деп аталады, ол ауыр асқыну ретінде анықталды. Науқастарда психоз, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, ұстамалар және тілдің бұзылуынан басталып, кейін қалыпты емес қозғалыстармен байланысты кататониялық белгілермен, вегетативтік және тыныс алу жүйесінің тұрақсыздығымен сипатталатын жауапсыздық күйіне дейін дамитын көп сатылы ауру пайда болады. Тестікулярлы тератомалар – бұл мүшеде анықталатын сезімтал ісік; медиастинальды тератомалар көбінесе өкпелер мен тыныс жолдарының қысылуына себеп болады және кеудедегі ауырсыну және/немесе тыныс алу белгілерімен көрінеді. Кейбір тератомалардың құрамында сары қабық элементтері болады, олар альфа-фетопротеин бөліп шығарады. Оның анықталуы диагнозды растауға көмектеседі және көбінесе рецидивтің немесе емнің тиімділігінің маркері ретінде қолданылады, бірақ бастапқы диагноз қою әдісі ретінде сирек қолданылады. (Аналық сарысудағы альфа-фетопротеин Даун синдромы, спина бифида және гастрошиз сияқты іш қабырғасының ақаулары сияқты басқа ұрықтық жағдайларды анықтау үшін пайдалы скринингтік тест болып табылады.)

Жіктеу

Тератома денедегі орналасуына қарамастан, қатерлі ісік сатылану жүйесі бойынша жіктеледі. Бұл хирургиялық араласудан өзге, химиотерапия немесе сәулелік терапия қажет болу мүмкіндігін көрсетеді. Тератома көбінесе Гонсалес Крусси классификациясы бойынша жіктеледі. Тератома басқа гермдік жасуша ісігінің элементтерін қамтуы мүмкін, мұндай жағдайда ол таза тератома емес, аралас гермдік жасуша ісігі болып табылады және қатерлі. Сәбилер мен кішкентай балаларда бұл элементтер көбінесе эндодермальді синус ісігі, одан кейін хориокарцинома болып келеді. Соңында, тератома таза және қатерлі емес, бірақ өте агрессивті болуы мүмкін; мұны өсуге бейім тератома синдромы мысалымен түсіндіруге болады, онда химиотерапия аралас ісіктің қатерлі элементтерін жояды, ал таза тератома қалдырылады, ол парадоксалды түрде өте жылдам өсе бастайды.

Қатерлі ісіктің өзгеруі

"Жағымды" 0 (жетілген) дәрежелі терратома, бәрібір қатерлі ісік қаупін сақтайды. Бұрынғы жағымды жетілген терратомаларда, тіпті фетиформды терратомалар мен фетус ішінде фетус жағдайында да қатерлі эндодермаль синус ісігінің қайталануы туралы хабарламалар бар. Алғашқы хирургиялық араласу кезінде жетілген кістік терратомада жалаңаш клеткалы карцинома табылды. 1-дәрежелі жетілмеген, бірақ жағымды болып көрінетін (мысалы, АФП жоғарыламағандықтан) терратома қатерлі ісікке ұшырау ықтималдығы әлдеқайда жоғары, сондықтан жеткілікті бақылау қажет. Осы дәрежедегі терратоманы дұрыс диагностикалау қиын болуы мүмкін. Оны нейробластома, гиперкальциемиялық типтегі шағын жасушалы карцинома, примитивті нейроэктодермалық ісік, Вилм ісігі, десмопластикалық шағын дөңгелек жасушалы ісік және Ходжкин емес лимфома сияқты басқа шағын дөңгелек жасушалы неоплазмалармен шатастыруға болады. Қатерлі өзгеріске ұшыраған терратома – терратоманың өте сирек кездесетін түрі, ол лейкемия, карцинома немесе саркома сияқты соматикалық қатерлі ісіктердің элементтерін қамтуы мүмкін. Бес карцинома, екі глиома және екі эмбрионалды карцинома (мұнда соңғылары гермдік жасушалар ісігіне жатады).

Сырты омыртқа эпендимомасы

Экстраспинальды эпендиома, көбінесе глиома (герм емес жасушалық ісіктің бір түрі) деп есептеледі, бірақ ол жетілген тератоманың сирек түрі болуы мүмкін.

Хирургиялық операция

Емдеудің таңдаулы әдісі – толық хирургиялық жолмен алып тастау (яғни, толық резекция). Терматомалар көбінесе жақсы қапталған және айналағы тіндерге басып кірмейді, сондықтан оларды айналағы тіндерден алып тастау салыстырмалы түрде оңай. Мидағы тератомалар және өте ірі, күрделі тератомалар – ерекше жағдайлар, олар жақын орналасқан бұлшықеттер мен басқа да құрылымдарға еніп, араласып кетеді. Қайталанудың алдын алу үшін айналағы тіндерді бірге алып тастау қажет емес.

Химиотерапия

Қатерлі терратомаларға қатысты, көбінесе хирургиялық операциядан кейін химиотерапия тағайындалады. Егер терратома хирургиялық тұрғыдан қолжетімсіз жерде орналасқан болса, немесе өте күрделі болса, немесе қатерлі болу ықтималдығы жоғары болса (кешіккен анықтама және/немесе емдеу салдарынан), онда кейде алдымен химиотерапия қолданылады.

Қадағалау

Терратома көбінесе қатерсіз деп сипатталғанымен, қатерлі потенциалы бар. Ұлыбританияда 351 нәресте мен балаға "қатерсіз" тератома диагнозы қойылған зерттеуде 227-сінде МТ, 124-інде ИТ анықталды. Хирургиядан кейін 5 жыл өткен соң, жағдайсыз тіршілік ету көрсеткіші 92,2% және 85,9%, ал жалпы тіршілік ету көрсеткіші 99% және 95,1% болды. Италияда жүргізілген ұқсас зерттеуде тератома диагнозы қойылған 183 нәресте мен бала туралы мәліметтер келтірілген. Хирургиядан кейін 10 жыл өткен соң, жағдайсыз тіршілік ету көрсеткіші 90,4% және жалпы тіршілік ету көрсеткіші 98% құрады. Терратоманың құрамындағы тіндерге байланысты, жүйелік әсер ететін әртүрлі химиялық заттарды бөліп шығаруы мүмкін. Кейбір тератомалар " жүктілік гормоны" – адам хориондық гонадотропинін (βhCG) бөліп шығарады, оны клиникалық тәжірибеде HCG бөліп шығаратын тератомасы бар пациенттердің емделуінің сәттілігін немесе рецидивін бақылау үшін пайдалануға болады. Бұл гормон диагностикалық маркер ретінде ұсынылмайды, себебі көптеген тератомалар оны бөліп шығармайды. Кейбір тератомалар тироксин бөліп шығарады, кейбір жағдайларда бұл пациентте клиникалық гипертиреозға алып келуі мүмкін. Ерекше алаңдау тудыратын нәрсе – альфа-фетопротеин (АФП) секрециясы; кейбір жағдайларда АФП тератомадағы сары қабық жасушаларының болуын анықтау үшін диагностикалық маркер ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл жасушалар сары қабықша ісігі немесе эндодермальді синус ісігі деп аталатын қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Тиісті бақылау үшін, қайталап дене бітімін тексеру, сканерлеу (ультрадыбыс, МРТ немесе КТ) және АФП және/немесе βhCG деңгейін өлшеу қажет.

Эпидемиология

Эмбриональды тератомалар көбінесе сакрококцигеалдық аймақта кездеседі; сакрококцигеалдық тератома – жаңа туған адамдарда ең көп табиғатта кездесетін ісік. Бас сүйегінің тігістеріндегі тератомалардың шамамен 50% көз ұясының ішінде немесе оған жақын орналасқан. Лимбальды дермоид – хористома, тератома емес. Тератома сирек кездесетін ауруға жатады, бірақ тым сирек емес. Тек сакрококцигеалдық тератома 40 000 адамның бірінде туған кезде анықталады. Қазіргі халық саны мен туу көрсеткішін ескере отырып, бұл күн сайын бес адамға немесе жылына 1800 адамға тең. Осы санға кейін өмірде анықталатын сакрококцигеалдық тератомалар мен басқа да жерлердегі тератомалар қосылса, тератоманың жылына шамамен 10 000 жаңа диагнозы қойылады.

Стенциалдық зерттеуде қолдану

Плурипотентті дің жасушалары, соның ішінде адам индуцирленген плюрипотентті дің жасушалары, зерттеу зертханасында кеміргіштерге инъекцияланғанда терратомаларды жасауға қабілетті ерекше қасиетке ие. Осы байқаудың бастауы Джексон зертханасының Леррой Стивенске тиесілі. 1970 жылы Стивенс терратомаларды тудыратын жасуша популяцияларының өте ерте эмбриондардың жасушаларына өте ұқсас екенін анықтады. Осы себепті, «тератомалық сынақ» деп аталатын әдіс плюрипотентті дің жасушаларын растаудың алтын стандарты болып саналады. Дифференциацияланған адам плюрипотентті дің жасушалары көптеген регенеративті медицина терапияларының негізі ретінде дамытылып жатқандықтан, қалған дифференциацияланбаған дің жасушалары инъекцияланған науқастарда терратома пайда болуына әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық туындап отыр, сондықтан зерттеушілер осы мәселені шешу үшін жаңа әдістерді әзірлеуде. Жаңа зерттеулер химералық жануарлар моделінде адам терратомасын көп ұрпақты адам дамуын модельдеу, пан-тіндік функционалдық генетикалық скрининг және тіндік инженерия үшін перспективті платформа ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырып отыр.