Кіріспе

16-17 ғасырлардағы Еуропадағы жалдамалы жаяу әскердің түрі.

Ландскнехттер (жекеше: Landsknecht, ), сондай-ақ Ландскнехттер немесе Ланскенецтер деп те аталады, ерте заманауи кезеңде пика мен оқ ату тактикасын қолданған неміс жалдамалылары болды. Олардың құрамында негізінен пикамен қаруланған және қолдау көрсеткен жаяу әскерлер болды, ал алдыңғы қатарда Zweihänder және аркебус қолдануымен танымал болған "қос жалақылылар" (Doppelsöldner) тұрды. 15 ғасырдың соңынан 17 ғасырдың басына дейін Киелі Рим империясының императорлық армиясының негізгі бөлігін құрады, Габсбург-Валуа соғыстарында, Габсбург-Осман соғыстарында және Еуропалық дін соғыстарында шайқасты. Жасымаған жалақылары үшін көтеріліс шығаруға бейім және қатарында католиктер мен лютерандарға бөлінген болса да, Ландскнехттер жақсы қаруланған және тәжірибелі жауынгерлер болды, оларды Киелі Рим императоры Германия мен Австрияның барлық аймақтарынан көптеп жалдады. Бұл империя әскеріне бір жарым ғасыр бойы сандық және сапалық артықшылықты қамтамасыз етті. Габсбургтер әулетінен шыққан Карл V патшаның билігі кезінде және Георг фон Фрунсберг, Николай Салм сияқты көрнекті командирлердің басшылығымен императорлық Ландскнехттер 1525 жылы Павия шайқасында Франция королі Франциск I-ді тұтқындау, ал 1529 жылы Вена қоршауында Сүлеймен Шайтан бастаған Осман түріктеріне қарсы тұру сияқты маңызды жетістіктерге қол жеткізді, сонымен қатар 1527 жылы Римді тонауға да жауапты болды.

Этимология

Герман тіліндегі Landsknecht (бұрынғы Lantknecht, "s" қосылысыз) сөзі "жердің қызметшісі" деген мағынаны беретін Land және Knecht сөздерінің бірігуінен пайда болған. Lantknecht термині 15 ғасырда сот орындаушылары немесе сот хатшылары үшін қолданылған. Landsknecht сөзі алғаш рет шамамен 1470 жылы неміс тілінде Бургундия герцогы Карлдың әскеріндегі белгілі бір әскерлерді сипаттау үшін пайда болды. 1500 жылға қарай бұл термин Lanzknecht деп өзгертілді, бұл бөлімнің негізгі қаруы ретінде сүңгіні пайдалануымен байланысты болды.

Тарих

Бургундия соғыстары кезінде Чарльз Батылдың жақсы ұйымдастырылған және жабдықталған әскерлері швейцариялық конфедерациямен қайта-қайта жеңілді, олар арнайы жасақтанған әскерді қолданды. Чарльздың әскерінде феодалдар, жалдамалылар және салық төлеушілер болғандықтан, олардың рухы төмен еді. Швейцария әскері нашар ұйымдастырылған болса да, өте ынталы, агрессивті және қару-жарақты жақсы меңгерген. Рейслюфер аталған швейцариялық пикмендер бірнеше рет жеңіліп, ақырында Чарльзды өлтіріп, Бургундияны еуропалық держава ретінде жойды. 1477 жылы Бургундияның Мариясына үйленіп, Бургундия жерлерінің билеушісі болған эрцгерцог Максимилианға швейцариялықтардың жеңістері зор әсер етті. Француздар мұраны таласқа салғанда, Максимилиан фламанд әскерін жинап, 1479 жылы Гвинегейт шайқасында француздарды жеңді. Соғыс аяқталғанда оның жинаған әскерінің тарауы Максимилианның өз өңірін қорғау үшін Конфедерация сияқты тұрақты және ұйымдасқан әскери күшті қалағанын көрсетті. Алайда, Бургундияның қазіргі құрылымы бұл мақсатқа жеткіліксіз болды, сонымен қатар француздар Рейслюферді жалдауға монополияны иеленді. Максимилиан 1486 жылы алғашқы Ландскнехт бөлімдерін құрастыруды бастады, олар 6000-8000 жалдамалыдан жиналды. Осы бөлімдердің бірін ол Этель Фридрих II, Гогенцоллерн графына берді, ол оларды 1487 жылы Брюггеде швейцариялық нұсқаушылармен «Қара гвардия» – алғашқы Ландскнехттерге айналдыру үшін оқытты. 1488 жылы Максимилиан Бавария мен Богемияны тыйым салу үшін 12000 жаяу және 1200 атты әскерден тұратын Шваб лигасының құрамын ұйымдастырды. Бұл Германияда құрылған алғашқы Ландскнехт армиясы саналды. Максимилиан 1490 жылғы Австрия-Мажар соғысына күшті әскер жинады және мажарларды Австриядан ығыстыруға қол жеткізді. Оның әскеріндегі Ландскнехттер Стальвайсенбургті (қазіргі Секешефхервар, Венгрия) тонап, еңбекақының төленбегенін және Максимилианның Будаға қарсы жорығын тоқтатуды айтып, қызметтен бас тартты. Стальвайсенбург оқиғасының қайталануын болдырмау үшін Максимилиан енді Ландскнехттерді толық кәсіби және негізінен германдық әскери күшке біріктіруге тырысты. 1490 жылдары жақсы даярланған Ландскнехттер айтарлықтай үлкен фриз әскерлерін жеңіп алды. Ол 1502 жылдың шілдесінде Дания патшасы үшін күрескен Äлvsборг бекінісін қоршау туралы былай деп жазды: «Біз 1800 неміс едік, ал бізге 15000 швед шаруасы шабуыл жасады, біз олардың көпшілігін өлтірдік». 1513 жылы Новара шайқасынан кейін швейцариялықтар француздар үшін соғысқан жүздеген неміс жалдамалыларын өлімге жіберді. Бикокка шайқасында және Мариньяно шайқасында (1515) Ландскнехттер атақты Рейслюферді жеңіп, жақсы нәтижелер көрсетті. 1521 жылы испандықтар өз елін француздарға қарсы қорғауға неміс жаяу әскерлерін жалдады, себебі олар «біздің жаяу әскеріміз өз елінде шетелдегідей жақсы жұмыс істемейді» деп мәлімдеді. Императордың көптеген жеңістерінде, соның ішінде 1525 жылы Павия шайқасында императордың Ландскнехттері маңызды рөл атқарды. Сол жылы олар империядағы шаруалар көтерілісін де басып тастады. XVI ғасырдың басында Ландскнехттер батыл әрі адал сарбаздар ретінде танымал болды. Алайда, кейінірек бұл қасиеттері жоғалып кеткен болуы мүмкін. Ландскнехттер сондай-ақ Габсбург императоры мен Валенсияның патшалық билігі 1526 жылғы Еспаданың бірінші көтерілісін басуда жұмыс істеді. Бұл көтеріліс қазіргі испандық Кастелло провинциясындағы (содан кейін Арагон Корольдігінің Валенсиясы) Еспада тауларында болды. Олар Наварраның корольдері Иоанн III және оның мұрагері Генрих II-нің (1512-1524) Наварраны қайтадан басып алу науқаны кезінде әскерлеріне қосылған деп расталған. Осыған байланысты олар Карл V жағында соғысқан көрінеді (Гондаррибия үшін шайқас, 1521-1524), онда олар күшті болды. Олар сондай-ақ Австрия (1532), Франция (1542), Герман реформацияланған лигасы (1547) және барлық итальян соғыстарында императорлық әскерде көп қызмет етті. Басқалары Габсбургтер империясының шекарасында да соғысты. Рим императорының әскері Италиядағы француз әскерін жеңді, бірақ сарбаздарға ақы төлеуге қаражат болмады. Императордың 34 мың әскері көтеріліске шығып, оларды Римге қарай бастап жүруге өзінің қолбасшысы Карл III Бурбон герцогын мәжбүрледі. 1527 жылы Римді тонауды Герцогтың басшылығымен 6000 испандық, Георг фон Фрунсбергтің басшылығымен 14000 Ландскнехт, кейбір итальяндық жаяу әскерлері және кейбір атты әскерлер орындады. Теренс Макинтош Максимилиан I мен Карл V-тің ертедегі қазіргі заманғы Германия ұлтының кеңеюші, агрессивті саясаты (дегенмен, бұл саясаттың мақсаты Германия ұлтының мүддесіне тікелей қатысты емес еді), негізінен неміс күшіне сүйенгендігі және қатыгез Ландскнехттер мен басқа жалдамалыларды пайдаланғандығы (Павия шайқасы және Римді тонау сияқты қылмыстармен байланысты болғандығы), Германия саясатына көрші елдердің көзқарасын әсер ететінін айтады, бірақ ұзақ мерзімді перспективада Германия көбінесе бейбіт болды. 1560 жылдан бастап, Фрунсбергтің қайтысынан кейін Ландскнехттердің беделі тұрақты түрде төмендеді. Францияның діни соғыстарында және сексен жылдық соғыста олардың батылдығы мен тәртібі сынға түсті, Фландрия армиясының испандық элементтері Ландскнехттердің шайқастағы пайдалылығын әділ емес түрде кемсітті. Олардың мәртебесіне испандық терциолардың өсіп келе жатқан беделі де кері әсер етті, олар азырақ болғанымен, оқытуға көбірек шығын кетті. Оңтүстік Еуропада қызмет еткен кезде Ландскнехттер әлі де элиталық әскерлер саналды. Голланд көтерілісшілерінің армиясында көптеген неміс жалдамалылары жұмысқа алынды, бірақ олар өзендерді кешіп өту және теңіз шайқастарындағы тәртіптерін арттыру үшін кейбір Ландскнехт дәстүрлерінен бас тартуға мәжбүр болды. Саптардағы тәртіпсіздік күшейгеніне байланысты олар жақсартылған неміс армиясын құру жүйесімен, яғни жалдамалыларға көбірек тәуелді емес, Кайзерлихер Фусскнехтпен ауыстырылды.

Ұйымдастыру және жұмысқа алу

Landsknechte, көбінесе Оңтүстік Германиядан тартылған, халық санының тез өсуімен, жұмыссыздықтың артуымен, әртүрлі мәдени факторлармен және иерархиялық құрылымның әлсіреуімен (швейцариялықтардың қатаң ұйымдастырылған қоғамынан өзгеше) сипатталатын қоғамнан шыққан. Бұл сарбаздардың қатарында мүліктен айырылған шеберлер мен шаруалармен қатар, қала тұрғындары, аристократтар және қашқан құлдар да болды. Олар қару-жарақ тасымалдау еркіндігіне де үйренген. Соның салдарынан сарбаздар босқындыққа (сонымен қатар қатыгездікке) бейім өмір салтын ұстанды. Осы себепті, полктің маңызы, үлгілі басшылық (командирлер көбінесе әскермен бірге шайқасқа түсетін), және қатал тәртіп (өлім жазасын да қамтитын) ерекше атап өтілді. Reisläufer сияқты, Landsknecht полкі (әдетте Landsknecht полкі 4000 адамнан тұратын) лордтың Bestallungsbrief (патенттік хат) арқылы құрылды, ол бөлімнің полковнигін (Obrist) тағайындады. Бұл құжат бөлімнің мөлшері мен құрылымын, сарбаздарының жалақысын және оның соғыс ережелерін (Artikelsbriefe) белгіледі. Комиссияны қабылдап, банк немесе лордтан қаржы алғаннан кейін полковник өзінің басшылық тізбегін құрастырды. Оның капитандығына тағайындалғандар барабаншылар мен сырнайшылармен бірге полковник білетін жерге баратын. Жалданушылар белгіленген уақыт пен жерде жиналып, полковник пен капитандығының қарауында аркадан өтіп, алғашқы айлық жалақыларын алатын. Содан кейін полковник сарбаздарға Bestallungsbrief-ті толық оқып беретін, олар өздерінің себептеріне, офицерлеріне және императорға адал болуға ант ететін. Осы рәсімде бөлімнің штабы мен оның байрақ ұстаушылары (Fähnriche) тағайындалып, олар байрақты ешқашан жоғалтпауға ант беретін. Полковник Landsknecht полкіндегі жоғары шенді офицер еді, бірақ егер оның әскерінде бір полктан көп болса, ол Generalobrist бола алатын. Егер оның құрамында атты әскер мен артиллерия болса, онда ол Feldobrist немесе Generalfeldobrist болатын. Полк полковник болмаған жағдайда подполковник басқаратын. Полк он Fähnlein-нен (ротаға тең) тұратын, оларды капитан басқаратын. Әрбір Fähnlein 400 адамнан, оның ішінде 100 ардагерден құралды. Rotten (взводқа тең), Fähnlein-нің құрылымдық бөлігі болып табылатын, он қарапайым Landsknecht немесе алты Doppelsöldner-ден тұратын, оларды бөлімшелері сайлаған Rottmeister басқарды. Жалпы алғанда, полк 4000 адамнан, он Fähnlein-нен және әрбір Fähnlein-де 40 Rotten-нан тұратын. Feldweibel (майор-сержант) деп аталатын бөлім сержанттары жаттығулар мен формацияны ұйымдастырумен айналысты. Режименттің бас сержанты, Oberster Feldweibel, майдан даласындағы жаттығуларға жауапты болды. Rotten сержанттары, Weibel, тәртіпті сақтауға және сарбаздар мен офицерлер арасында байланыс жасауға жауапты болды. Олардың бірі, Gemeinweibel, сарбаздардың өкілі болып сайланды және ай сайын ауысып тұратын. Император заңдарына сәйкес полковник штабында 22 офицер болуы мүмкін, бірақ іс жүзінде бұл полковниктің байлығына байланысты болды. Бұл штабқа капеллан, хатшы, дәрігер, барлаушы, оның жеке квартирмейстері мен прапорщигі, барабаншы мен сырнайшы, және сегіз сақшыдан (Trabanten) тұратын күзет тобы кірді. Капитанның да осындай штабы болды, бірақ оны қорғау үшін қосымша музыканттар мен екі Doppelsöldner болды. Полковник әскери тәртіпті сақтау және Artikelsbriefe бойынша қылмыстық істерді қарау үшін проконсул маршал мен Schultheiss тағайындады. Провост кінәратсыз, қорқынышты тұлға еді. Қызмет барысындағы бұзық мінез немесе мас болу сияқты құқық бұзушылықтар үшін қатаң жазалар күтілуі мүмкін. Провосттің құрамында түрме бастығы, сот орындаушысы және палач (Freimann) болды.

Жабдық

Рейслюферлер сияқты, Ландскнехттер де найза, алебарда және қылышпен қаруланған, жаттығудан өткен адамдардан құралған. 300 адамнан тұратын Fähnlein-нің мүшелерінің барлығы найзамен қаруланған, бірақ Ландскнехт найзасы әдетте Рейслюфер найзасынан қысқа болды. Тәжірибелі және жақсы жабдықталған сарбаздар, қалыпты Ландскнехт сарбазының жалақысының екі есесін алып, Доппельсольдер атағын алды, және әр Fähnlein-нің төрттен бір бөлігін құрады. Олардың 50-і алебардамен немесе Zweihänder деп аталатын екі қолды қылышпен қаруланған, ал тағы 50-і – аркебузиерлер немесе арбалетшілер болды. Максимилиан бұйрығымен, арбалетке қарағанда отты қаруға басымдық берілді, осы арқылы олар швейцариялықтардан ерекшеленді. Максимилиан 1517 жылы әскери қолданыста арбалеттің пайдалануын тоқтатты (басқа елдер оны қолдануын жалғастырғанмен). Ландскнехттердің көпшілігі, негізгі қаруына қарамастан, жақын шайқаста қолдану үшін Кацбальгер деп аталатын қысқа қылышпен жүрді. Алайда, 16 ғасырдың соңына қарай, бір Fähnlein-дегі найзагерлердің саны шамамен 200-ге дейін азайды.

Тактикасы

Сонымен қатар, олар швейцариялықтардың тактикасын да көшірді. Ландскнехттер "гевирте Ордунг" деп аталатын, 40-60 адамнан тұратын тік төртбұрыш құрап соғысты. Доппельсолднерлер құрамадағы алғашқы екі қатарды құрады. Содан кейін жалаушалар, одан кейін тік төртбұрыштар орналасты. Пикмендер, гальбердерлердің қолдауымен, тік төртбұрыш құрды, ал семсершілер олардың алдыңғы және артқы қатарын құрады. Ең тәжірибелі сарбаздар жасақтың арт жағына орналасты, ал аркебузиерлер оның қанаттарына орналастырылды. Шабуыл кезінде, жаудың найзаларын бұзу үшін "Жайлы үміт" деп аталатын сарбаздар тобы тік төртбұрышқа алдын ала шабуыл жасады. Пикмендерді швейцариялықтардан көшірілген тактикамен, гальбердерлер қолдады, олар қарсыластың қатарындағы бос орынға шабуылдайтын. Бірлік күшейген сайын, командирлер швейцариялықтардың басын соққылаудан гөрі, нәзіктік пен уақытты дұрыс пайдалануға баса назар аударды. Ландскнехттердің ұрыс техникасы дамыған сайын, олар енді тік сызық бойымен ұрыс жасамай, керісінше, шеңбер тәрізді қозғалысқа көшті, бұл оларға ұрыс алаңындағы кеңістікті тиімді пайдалануға және қарсыластарға әртүрлі бұрыштардан шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Жан Молине "бұршаққабен" деп сипаттаған шеңберлік формация Ландскнехттердің айрықша белгісіне айналды. Жаңа жауынгерлік тәсілдер дене тепе-теңдігін сақтауды қажет етті. Бұл қозғалыстардың жаңашылдарының бірі Максимилиан, топтық тәртіпті сақтаудан (орталық институттардың бақылауынан басқа) олардың тиімділігін жоғары бағалады. Максимилиан мен оның қолбасшылары осы қозғалыстарды танымал етуге тырысқандықтан (бұл тек он бесінші ғасырдың соңында күнделікті практикаға айналды және 1519 жылы Максимилианның қайтысынан кейін үстемдікке ие болды), оларды турнирлерде, фехтованиеде және биде де насихаттады. Сарайлық мерекелер жаңалықтарды сынау алаңына айналды, соның арқасында әскери тәжірибедегі жаңа дамулар болжалды.

Лагерь

Тросс – әрбір ландскнехт жасағымен бірге саяхаттап, әскери қажеттіліктерді, азық-түлік пен әрбір сарбаздың және оның отбасының мүліктерін тасымалдаған лагерьдің серкелері немесе жүк-қойма пойызы еді. Тросс әйелдер, балалар және кейбір шеберлерден құралған. Әйелдер мен жас ұлдар ландскнехт лагерьлерін құрып, тамақ дайындап, жарақаттарды емдеп, дәретханаларды қазып, тазалаған. Ландскнехтке оның бесталлунгсбрифі бойынша жүк-қойма пойызында бір әйелден артық болуға тыйым салынған. Тросс "құмардың сержанты" (Хуренвейбель) бақылауында болды.