Кіріспе
Ағылшын биологы және салыстырмалы анатомы (1825–1895) Томас Генри Хаксли (4 мамыр 1825 – 29 маусым 1895) – салыстырмалы анатомияға маманданған ағылшын биологы және антропологы. Ол Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын жақтауы үшін «Дарвиннің бульдогы» деп танылды. Хакслидің 1860 жылы Сэмюэл Уилберфорспен Оксфордта өткен эволюция жөніндегі тартысы эволюцияның кеңінен қабылдануының және оның өзінің мансабының маңызды сәті болды, бірақ кейбір тарихшылар осы тартыстың сақталған баяны кейінірек жасалған туынды деп санайды. Хаксли бұрынғы күні Оксфордтан кетпек болған, бірақ Роберт Чемберспен, «Жаратылыстың қалдықтары» авторымен кездескеннен кейін, ол шешімін өзгертті және тартысқа қатысуға бел буды. Уилберфорсқа Ричард Оуэн жаттықтырды, Хаксли оған қарсы адамдардың маймылдармен тығыз байланысты болуы мүмкін бе деген мәселе бойынша пікір алмасты. Хаксли Дарвиннің кейбір идеяларын, мысалы, постепендік эволюцияны қабылдауға асықпады және табиғи іріктеу туралы нақты шешімге келмеді, бірақ оған қарамастан, Дарвинге толық қолдау көрсетті. Ұлыбританияда ғылыми білім беруді дамытуға үлкен үлес қосып, діни дәстүрдің радикалды түрлеріне қарсы күресті. Хаксли 1869 жылы «агностицизм» терминін енгізіп, 1889 жылы оны кеңейтіп, білуге болатын және білуге болмайтын нәрселер тұрғысынан талаптардың мәнін түсіндірді. Хакслидің ресми білімі шектеулі болғандықтан, ол негізінен өзіндік білім алды. Ол 19 ғасырдың соңындағы ең көрнекті салыстырмалы анатомисттердің бірі болды. Ол омыртқасыз жануарлармен жұмыс істеді, бұрын аз зерттелген топтар арасындағы байланыстарды анықтады. Кейіннен омыртқалы жануарлар, әсіресе маймылдар мен адамдар арасындағы қарым-қатынастарды зерттеді. Археоптериксті Компсогнатустың үлгілерімен салыстырғаннан кейін, ол құстардың шағын жыртқыш динозаврлардан пайда болғанына тоқталды, бұл пікірді қазіргі биологтар да қолдайды. Оның бұл жоғары анатомиялық еңбегі, эволюцияны қолдау бойынша оның белсенді және даулы қызметімен және ғылыми білім беру саласындағы кең ауқымды қоғамдық жұмысымен қабылдануда, олардың екеуі де Ұлыбритания мен басқа елдердегі қоғамға маңызды әсер етті. Хакслидің 1893 жылғы «Эволюция және этика» атты Романес лекциясы Қытайда өте ықпалды болды; Хакслидің лекциясының қытай тіліне аудармасы тіпті Дарвиннің «Түрлердің пайда болуы» кітабының қытай тіліне аудармасын өзгертті.
Thomas Henry Huxley (4 May 1825 – 29 June 1895) was an English biologist and anthropologist who specialized in comparative anatomy. He has become known as "Darwin's Bulldog" for his advocacy of Charles Darwin's theory of evolution. The stories regarding Huxley's famous 1860 Oxford evolution debate with Samuel Wilberforce were a key moment in the wider acceptance of evolution and in his own career, although some historians think that the surviving story of the debate is a later fabrication. Huxley had been planning to leave Oxford on the previous day, but, after an encounter with Robert Chambers, the author of Vestiges, he changed his mind and decided to join the debate. Wilberforce was coached by Richard Owen, against whom Huxley also debated about whether humans were closely related to apes. Huxley was slow to accept some of Darwin's ideas, such as gradualism, and was undecided about natural selection, but despite this, he was wholehearted in his public support of Darwin. Instrumental in developing scientific education in Britain, he fought against the more extreme versions of religious tradition. Huxley coined the term "agnosticism" in 1869 and elaborated on it in 1889 to frame the nature of claims in terms of what is knowable and what is not. Huxley had little formal schooling and was virtually self taught. He became perhaps the finest comparative anatomist of the later 19th century. He worked on invertebrates, clarifying relationships between groups previously little understood. Later, he worked on vertebrates, especially on the relationship between apes and humans. After comparing Archaeopteryx with Compsognathus, he concluded that birds evolved from small carnivorous dinosaurs, a view now held by modern biologists. The tendency has been for this fine anatomical work to be overshadowed by his energetic and controversial activity in favour of evolution, and by his extensive public work on scientific education, both of which had significant effects on society in Britain and elsewhere. Huxley's 1893 Romanes Lecture, "Evolution and Ethics", is exceedingly influential in China; the Chinese translation of Huxley's lecture even transformed the Chinese translation of Darwin's Origin of Species.
Ерте өмір
Томас Генри Хаксли Миддлсекстің сол кездегі ауылы Илингте дүниеге келген. Ол Джордж Хаксли мен Рейчел Уизерстің сегіз баласының екіншісі болды. Оның ата-анасы Англия шіркеуінің мүшелері болған, бірақ ол конформистерге жаны кіріп, көңіл бөлетін. 19 ғасырдағы Альфред Рассел Уоллес сияқты британдық ғалымдар сияқты, Хаксли де қиын жағдайға тап болған сауатты орта таптық отбасында өскен. Оның әкесі Great Ealing мектебінде математика пәнінің мұғалімі болған, бірақ мектеп жабылып, отбасын қаржылық қиындыққа ұшыратқан. Нәтижесінде Томас 10 жасында мектепті тастап, бар болғаны екі жыл ғана білім алған. Формальды білімі болмаса да, Хаксли өзін-өзі тәрбиелеуге бел буды. Ол 19 ғасырдың ең ұлы өзін-өзі оқыған ғалымдарының біріне айналды. Алғашында ол Томас Карлайлдың, Джеймс Хаттонның «Геология» және Гамильтонның «Логика» еңбектерін оқыды. Жасөспірім шағында ол неміс тілін өздігінен үйреніп, ақырында ағылшын тілін еркін меңгерді, ал Чарльз Дарвин оны неміс тіліндегі ғылыми материалдарды аударушы ретінде пайдаланды. Ол латын және грек тілдерін үйреніп, Аристотельдің түпнұсқасын оқыды. Кейіннен, жас кезінде ол өзін-өзі сарапшы етіп дамытты, алдымен омыртқасыз жануарлар, кейін омыртқалы жануарлар туралы білім алды. Ол теңіз омыртқасыздары туралы жарияланымдарына көптеген суреттер салған. Кейінгі дебаттарында және ғылым мен дін туралы жазғандарында оның теологияны түсінуі көптеген дін қызметкерлерінен жақсы болды. Ол қысқа мерзімге бірнеше дәрігерге шәкірт болып оқыды: 13 жасында Ковентридегі қайын інісі Джон Кукке, ол оны Томас Чандлерге тапсырды, ол медициналық мақсаттар үшін мезмеризмді пайдалану тәжірибелерімен танымал болды. Чандлердің практикасы Лондонның Ротерхиттегі Диккенс сияқты кедейлердің қиын жағдайында болды. Кейін оны үлкен әпкесінің күйеуі Джон Солт қабылдады. 16 жасында Хаксли Сиденхэм колледжіне (Университет колледжінің артында) – анатомия мектебіне оқуға түсті. Осы уақытқа дейін Хаксли оқу бағдарламасын жалғастырды, бұл оның формальды білімінің жетіспеушілігін толықтырды. Бір жылдан кейін, тамаша нәтижелерге қол жеткізіп, Аптекагерлердің жылдық конкурсында күміс медаль жеңіп алған Хаксли Чарлинг-Кросс ауруханасына оқуға қабылданды, онда ол шағын стипендия алды. Чарлинг-Кроста оны Лондон университетінің колледжінде офтальмология және хирургия профессоры Томас Уортон Джонс оқытты. Джонс Роберт Нокстің көмекшісі болған, ол Бурк пен Хейрден өліктер сатып алған кезде. Арадашы болып әрекет еткен жас Уортон Джонс қылмыстан ақталды, бірақ Шотландиядан кетуді жөн деп тапты. 1845 жылы Уортон Джонстың басшылығымен Хаксли өзінің алғашқы ғылыми мақаласын жариялады, онда шаштың ішкі қабығында бұрын белгісіз қабат бар екенін көрсетті, бұл қабат кейін Хаксли қабаты деп аталды. Өмірінің соңында Хаксли өзінің ескі ұстазына зейнетақы ұйымдастырды. Жиырма жасында ол Лондон университетінде алғашқы М. Б. емтиханын тапсырып, анатомия мен физиологиядан алтын медаль жеңіп алды. Алайда, ол финалдық (Екінші М. Б.) емтиханға түспеді, сондықтан университет дипломын алуға құқылы болмады. Оның шәкірттік курсы мен емтихан нәтижелері Корольдік флотқа өтініш беру үшін жеткілікті негіз болды. Досының ұсынысы бойынша ол Корольдік теңіз флотына қызметке орналасты. Оның мінез-құлқы мен сертификаттары, шәкірттікке кеткен уақытын және дисекция мен дәріхана сияқты талаптарды көрсетеді. Уильям Бернет, әскери-теңіз флотының бас дәрігері, онымен сұхбаттасып, хирургтар колледжінің оның құзыреттілігін тексеруін ұйымдастырды (аудандық сұрақ-жауап арқылы). Ақырында, Хаксли Жаңа Гвинея мен Австралияға зерттеу және зерттеу сапарына шығатын HMS Rattlesnake кемесіне хирург көмекшісі («хирургтің серігі», бірақ іс жүзінде теңіз табиғаты) болып тағайындалды. 1846 жылдың 3 желтоқсанында «Жыбырлы жылан» Англиядан шығып, оңтүстік жарты шарға жеткен соң, Хаксли өз уақытын теңіз омыртқасыздарын зерттеуге арнады. Ол өзінің ашылған деректерін Англияға жіберіп, Эдвард Форбс (Нокстің оқушысы) баспаға шығаруды ұйымдастырды. Форбс сапарға дейін де, одан кейін де Хакслидің ақылшысы болды. Хакслидің «Анатомия және Медузалар отбасының туыстық қатынастары туралы» атты еңбегі 1849 жылы Корольдік қоғамның «Философиялық мәмілелер» жинағында жарияланды. Хаксли гидроидты және сертулярлық полиптерді медузалармен біріктіріп, кейіннен гидрозоадалар деп атаған класты құрады. Оның тұжырымдамасы бойынша, бұл топтың барлық мүшелері екі жасушалық қабаттан тұрады, олар орталық қуысты немесе асқазанды қоршап тұрады. Бұл қазіргі кездегі Cnidaria деп аталатын түрге тән. Ол бұл ерекшелікті жоғары жануарлардың ұрықтарының сероздық және шырыштық құрылымдарымен салыстырды. Соңғы кезде, Корольдік қоғамнан баспаға шығару үшін грант алғаннан кейін, Хаксли бұл жұмысын 1859 жылы Ray Society баспасында «Океандық гидрозоадалар» атты кітапта жинақтады. Хакслидің жұмысының құндылығы мойндалып, 1850 жылы Англияға оралғаннан кейін ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Келесі жылы, жиырма алты жасында, ол ғана емес, Корольдік қоғамның медалін алды, сонымен қатар Кеңеске де сайланды. Ол Джозеф Далтон Хукермен және Джон Тиндаллмен танысты, олар өмір бойы оның достары болды. Әскери-теңіз флоты оны номиналды түрде хирург көмекшісі ретінде сақтап қалды, осылайша ол «Жыбырлы жылан» сапары кезінде жинаған үлгілерді және жасаған байқауларды зерттей алатын болды. Ол Иоганнес Петер Мюллердің жануарлар әлеміндегі орнын анықтай алмаған Appendicularia мәселесін шешті. Ол және Ascidians екеуі де, Хаксли көрскендей, туникаттар, бүгінде Chordata түріндегі омыртқалыларға жақын топ ретінде қарастырылады. Басқа да қағаздар, цефалоподтардың морфологиясы және брахиоподтар мен ротиферлер туралы еңбектері де маңызды.
Кейінгі өмірі
30 сәуірде Корольдік институтта өткен лекциядан кейін британдық биолог Томас Генри Хаксли 1852 жылы ғалым ретінде жеке тамақ табудың қиын екенін айтты. Бұл туралы ол 1852 жылғы 3 мамырда жазған хатында: «Англиядағы ғылымның барлығы бар, бірақ ТӨЛЕМЕЙДІ. Мақтауға ие боласыз, бірақ нанға емес» деп жазды. Алайда Хаксли әскери қызметке оралудан бас тартып, тез арада әскери қызметтен кетті. 1854 жылдың шілдесінде ол Корольдік тау-кен мектебінде табиғат тарихы профессоры болды, ал келесі жылы Британ геологиялық қоғамының натуралисі атанды. Сонымен қатар, ол 1855–1858 және 1865–1867 жылдары Корольдік институтта Фуллериан профессоры, 1863–1869 жылдары Корольдік хирургтар колледжінде Хантериан профессоры, 1869–1870 жылдары Британ ғылымын дамыту қауымдастығының президенті, 1878 жылы Квекет микроскопиялық клубының президенті, 1883–1885 жылдары Корольдік қоғамның президенті, 1881–1885 жылдары Балық шаруашылығы инспекторы және 1884–1890 жылдары Теңіз биологиялық қауымдастығының президенті болды. Хакслидің Корольдік тау-кен мектебінде табиғат тарихы кафедрасын басқарған отыз бір жылы омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және британдық өмірде ғылымның орнын арттыруға бағытталған көптеген жобаларды қамтыды. Хаксли 1884 жылы басталған депрессиялық аурудан кейін 1885 жылы зейнеткерлікке шықты. Ол Корольдік қоғамның президенті лауазымынан, Балық шаруашылығы инспекторы лауазымынан және кафедрадан (мүмкіндігінше ертерек) кетіп, алты ай демалысқа шықты. Оның зейнетақысы жылына 1200 фунт стерлинг құрады. Хакслидің Лондондағы үйі, онда ол көптеген еңбектерін жазды, 4 Марлборо Плейс, Сент-Джонс Вуд мекенжайында орналасқан. 1870-ші жылдардың басында үйде үлкен зал және асхана салынды, онда ол бейресми жексенбілік кездесулер өткізді. 1890 жылы ол Лондоннан Истборнға көшіп, Ставелей жолында жер сатып алып, күйеу баласы Ф. Уоллердің қадағалауымен «Ходесли» үйін салдырды.
Мемлекеттік төлемдер мен сыйлықтар
1870 жылдан бастап Хаксли ғылыми зерттеулерден қоғамдық міндеттердің талаптарымен біршама алыстады. Ол 1862 жылдан 1884 жылға дейін сегіз Корольдік комиссияда қызмет етті. 1871 жылдан 1880 жылға дейін ол Корольдік қоғамның хатшысы, ал 1883 жылдан 1885 жылға дейін президенті болды. Ол 1868 жылдан 1870 жылға дейін Геологиялық қоғамның президенті болды. 1870 жылы ол Ливерпульдегі Британдық қауымдастықтың президенті болды және сол жылы жаңа құрылған Лондон мектеп кеңесінің мүшесі болып сайланды. Ол 1877-1879 жылдар аралығында Квекет микроскопиялық клубының президенті болды. Ол Корольдік қоғамды реформалаушылардың, үкіметті ғылымға сендірудің және британдық мектептер мен университеттерде ғылыми білім беруді құрудың басты тұлғасы болды. Ол сол кездегі ағылшын ғалымдарына берілетін ең жоғары марапаттарды иеленді. 25 жасында (1851) оны Fellow ретінде сайлаған Корольдік қоғам келесі жылы (1852) Чарльз Дарвиннің сол жүлдесін алғанға дейін бір жыл бұрын оған Корольдік медаль берді. Ол мұндай марапатты алған ең жас биолог болды. Кейіннен ол 1888 жылы Копли медалімен, 1894 жылы Дарвин медалімен марапатталды; Геологиялық қоғам оған 1876 жылы Волластон медалімен марапаттады; Линнеев қоғамы оған 1890 жылы Линнеев медалімен марапаттады. Көптеген басқа да сайлаулар мен тағайындалулар болды көрнекті ғылыми органдар; бұл және оның көптеген академиялық наградалары "Өмір және хаттар" кітабында тізімделген. Ол көптеген басқа тағайындаулардан бас тартты, атап айтқанда Оксфордтағы зоологиядағы Линакр кафедрасы мен Оксфорд университетінің магистрлік колледжі. 1873 жылы Швеция королі Хаксли, Хукер және Тинделлді Полярлық жұлдыз орденінің рыцарьлары етті: олар белгілерді кие алды, бірақ Ұлыбританияда атақты қолданбады. Хаксли көптеген шетелдік қоғамдардың құрметті мүшелігін, академиялық наградаларды және Ұлыбритания мен Германияның құрметті докторлық дәрежесін жинады. Сондай-ақ, ол 1892 жылы Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. 1916 жылы Нью-Йорктегі Бронкстегі бір көшеге оның құрметіне (Хаксли даңғылы) ат қойылды. Көптеген қоғамдық қызметтерін мойындау үшін ол 1892 жылы құпия кеңесші болып тағайындалды. Көптеген жетістіктерге қарамастан, ол өмірінің соңына дейін британ мемлекетінен ешқандай марапатталған жоқ. Бұл ретте ол мемлекет тарапынан ешқандай марапатталмаған Дарвиннен жақсы нәтиже көрсетті. (Дарвиннің ұсынған рыцарлық атына Вилберфорс сияқты шіркеу кеңесшілері вето салды.) Мүмкін, Хаксли өзінің құрметке деген жеккөрініші туралы жиі пікір білдірген шығар, немесе мүмкін, ұйымдасқан діннің дәстүрлі нанымдарына көптеген шабуылдары оның құрылуындағы жауларын жасады. Бенджамин Дизраэли, Уильям Эварт Гладстон және Артур Балфурмен баспа бетінде қызу пікірталастар болды, ал Лорд Солсберимен қарым-қатынасы тыныш емес еді. Хаксли шамамен отыз жыл бойы эволюцияның ең тиімді қорғаушысы болды, ал кейбіреулер үшін Хаксли "тоғызыншы ғасырдағы ғылымның ең басты қорғаушысы болды [бұрынғы ағылшын тілінде сөйлейтін] бүкіл әлем үшін". Оның көптеген құрметті адамдары мен шәкірттері болса да, зейнетке шыққаннан кейін, ол қайтыс болғаннан кейін, британдық зоологиясы көшбасшылықтан айырылды. Ол тікелей немесе жанама түрде келесі ұрпақтың мансабы мен тағайындалуына басшылық етті. Хаксли "менің жұмысымды орындай алатын жалғыз адам" деп ойлады: Балфур мен В. К. Клиффордтың өлімі "біздің заманымыздағы ғылымға ең үлкен шығын болды". Бұл таңғажайып, түсініксіз идеяны зерттеу үшін ғылым тарихшылары көп еңбек сіңірді. Хаксли фанерозойдағы ордерлердің жоғалуын 7% -ға дейін төмендетуде қателесті және ол жаңа ордерлердің санын бағаламады. Тұрақты типтер Дарвиннің ақыл-ойының ағынынан басқа, ыңғайсыз болды; ақыл-ойының көптігіне қарамастан, Хаксли эволюцияның кейбір әсерлерін бағалау үшін таңқаларлық ұзақ уақыт қажет болды. Алайда, Хаксли біртіндеп осы консервативті ойлау стилінен аулақ болды, өйткені оның палеонтологияны түсінуі және пәннің өзі дамыды. Хакслидің анатомиялық жұмысының егжей-тегжейі әрқашан бірінші дәрежелі және өнімді болды. Оның фоссильді балықтармен жұмыс істеуі оның ерекше көзқарасын көрсетеді: Дарвинге дейінгі натуралистер жинаған, анықтаған және жіктеген болса, Хаксли негізінен топтар арасындағы эволюциялық қатынастарды ашу үшін жұмыс істеді. Жүректі балықтардың (мысалы, теректілер мен өкпелі балықтардың) ішкі қаңқасы бір сүйекпен, мықты сүйекпен немесе жамбас сүйекпен иыққа немесе жамбас сүйекке жалғастырылған. Осы балықтарға деген қызығушылығы оны төрт аяқтылардың пайда болуына жақындатты, омыртқалылар палеонтологиясының ең маңызды салаларының бірі. Фоссильді жорғалаушыларды зерттеу оның құстар мен жорғалаушылардың негізгі туыстығын көрсетуіне әкелді, оларды ол Сауропсида деген атпен біріктірді. Археоптерикс және құстардың пайда болуы туралы оның мақалалары сол кезде үлкен қызығушылық тудырды және қазір де солай. Адамның примат екенін және маймылдармен бірдей тектен шыққандығын әлемге сендіруге деген қызығушылығынан басқа, Хаксли сүтқоректілермен көп жұмыс істемеді, бір ерекшелік болды. Америка сапары кезінде Хакслиге О. С. Марш ашқан фоссильді жылқылардың керемет сериясы көрсетілді, бұл Йель университетінің Пибоди мұражайында сақталған. Марш шығыстың адамы болған, Американың алғашқы палеонтология профессоры болған, бірақ ол сонымен қатар жаулап алушы үнділердің жеріне қазбалар іздеу үшін барып, бизон аңдап, Ред-Клаудпен кездескен (1874). Өзінің тағысы Джордж Пибодидің қаржыландыруымен Марш керемет жаңалықтар жасады: үлкен кретациялық су құсы Хесперорнис және Коннектикут өзені бойындағы динозавр іздері сапарының өзіне тұрды, бірақ жылқының қазбалары шынымен ерекше болды. Марш пен оның қазбаларымен бір апта өткізгеннен кейін Хаксли қуанышпен жазды: "Қазбалар жинағы мен көрген ең керемет нәрсе." Роберт Чемберстің Жаратылыстың табиғи тарихының қалдықтары туралы кітабына, эволюцияның пайдасына кейбір маңызды аргументтерді қамтитын кітабына да қатысты. Хаксли Ламарктын трансмутация теориясын да жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты жобады. Бұл күмәннің бәрі Корольдік институттағы лекцияда біріктірілді, бұл Дарвинды Хакслидің ойын өзгертуге күш салуға жеткілікті түрде алаңдатты. Бұл Дарвиннің ең жақын ғылыми достарымен жасаған нәрсесі болды, бірақ ол Хаксли туралы, жас шағында да әсерлі адам болған Хаксли туралы қандай да бір интуицияға ие болуы керек. Сондықтан Хаксли Дарвиннің идеяларын жариялау алдында білетін шағын топтың бірі болды (топқа Джозеф Далтон Хукер және Чарльз Лайелл кірді). Дарвиннің идеяларын алғаш рет жариялаған кезде Уоллес Дарвинге табиғи іріктеу туралы әйгілі мақаласын жіберді, ол 1858 жылы Лайелл мен Хукердің Линнеев қоғамына Дарвиннің жазбаларынан үзінділермен және Дарвиннің Аса Грейге жазған хатымен бірге ұсынды. Хакслидің табиғи іріктеу идеясына берген әйгілі жауабы: "Бұған ойлап табуға қаншалықты ақымақ болмаған!" Алайда, ол табиғи іріктеу эволюцияның басты әдісі екеніне толық көз жеткізбеді, бірақ ол бұл гипотеза жұмыс істеуге жарамды негіз екенін мойындады. Логикалық тұрғыдан алғанда, алдымен эволюция болған-болмағаны туралы сұрақ туындады. Дарвиннің "Түрлердің пайда болуы" еңбегінің көп бөлігі осы сұраққа арналған. 1859 жылы оның жариялануы Хакслиді эволюцияға толық сендірді және оның Дарвинге деген құрметі мен дәлелдерді жинау және пайдалану жолы оның кітап жарияланғаннан кейін болған пікірталастарда Дарвинге қолдау көрсетуінің негізін құрады. Хакслидің қолдауы 1859 жылғы 26 желтоқсандағы "Таймс" газетіндегі "Түрлердің пайда болуы" туралы анонимді жағымды шолумен басталды және бірнеше мерзімдік басылымдардағы мақалалармен және 1860 жылғы ақпан айындағы Корольдік институттағы лекциямен жалғасты. Сонымен қатар, Ричард Оуэн "Түрлердің пайда болуы" туралы Эдинбург шолуындағы өте жаулы анонимді шолу жазды және Сэмюэл Вилберфорсқа "Төртінші шолуда" 17 000 сөзден тұратын мақала жазды. Соңғы шолудың авторлығы Вилберфорстың ұлы оның өмірбаянын жазғанға дейін толық белгілі болған жоқ. Осылайша, Дарвин Х-ты...
Since Lord Brougham assailed Dr Young, the world has seen no such specimen of the insolence of a shallow pretender to a Master in Science as this remarkable production, in which one of the most exact of observers, most cautious of reasoners, and most candid of expositors, of this or any other age, is held up to scorn as a "flighty" person, who endeavours "to prop up his utterly rotten fabric of guess and speculation," and whose "mode of dealing with nature" is reprobated as "utterly dishonourable to Natural Science." If I confine my retrospect of the reception of the Origin of Species to a twelvemonth, or thereabouts, from the time of its publication, I do not recollect anything quite so foolish and unmannerly as the Quarterly Review article
Since his death, Huxley has become known as "Darwin's Bulldog", taken to refer to his pluck and courage in debate, and to his perceived role in protecting the older man. The sobriquet appears to be Huxley's own invention, although of unknown date, and it was not current in his lifetime. While the second half of Darwin's life was lived mainly within his family, the younger and combative Huxley operated mainly out in the world at large. A letter from Huxley to Ernst Haeckel (2 November 1871) states: "The dogs have been snapping at [Darwin's] heels too much of late."
Уилберфорспен пікірсайыс
Хакслидің Уилберфорсқа жауап беруі танымал болды. Бұл оқиға 1860 жылдың 30 маусымында Оксфорд университетінің мұражайында өткен Британдық қауымдастықтың мәжілісінде болды. Хакслидің осы жерде болуына алдыңғы күні кешке, ол шотландтық баспагер және «Vestiges» кітабының авторы Роберт Чемберспен кездескенде ықпал етті. Чемберс Оксфорд көшелерінде көңілсіз күйде жүріп, көмек сұрап жалбарынды. Пікірсайыс Джон Уильям Дрейпердің баяндамасынан кейін өтті, оны Дарвиннің бұрынғы ботаника пәнінің оқытушысы Джон Стивенс Хенслоу жүргізді. Дарвиннің теориясына Оксфорд епископы Самуэль Уилберфорс қарсы шықты, ал Дарвиннің жақтастары Хаксли, Хукер және Любок болды. Платформада Броди мен профессор Бил болды, ал Дарвиннің саяхаты кезінде HMS Beagle кемесінің капитаны болған Роберт Фицрой Дарвинге қарсы сөйледі. Уилберфорс эволюцияға қарсы бұрынғы Оксфорд қауымдастығының мәжілісінде 1847 жылы Чемберстің «Vestiges» кітабына шабуыл жасаған кезде де жұмыс істеген. Ал, «Тектес шығу» туралы теорияға және адамның маймылдан тарағаны туралы ұсынысқа қарсы тұрудың қиын міндеті үшін оған Ричард Оуэн тынымсыз жаттықтырды. Оуэн пікірсайыстан бір күн бұрын онымен бірге болды. Сол күні Уилберфорс өзінің «Quarterly Review» журналындағы мақаласынан (жазылған, бірақ әлі жарияланбаған) кейбір аргументтерді қайталады, содан кейін қауіпті жағдайға түсті. Оның Хакслиге айтқан атақты сөзі (Хакслинің анасының немесе әкесінің жағынан маймылдан тарағаны туралы) мүмкін жоспарланбаған және әрине ақылға сыймас еді. Хакслинің «Мен өзінің зор қабілетін пікірталасқа жол бермеу үшін қолданған адамнан гөрі маймылдан тарағанды қалаймын» деген жауабы, нақты сөздері белгісіз, памфлеттерде және пародиалық пьесаларда кеңінен таралды. Альфред Ньютонның ағасына жазған хатында пікірсайыстың куәгері туралы айтылған, ол оқиғадан бір ай өткен соң жазылған. Басқа куәгерлер де (әсіресе Хукер өзінің ең жақсы аргументтерін айтқанын ойлады) оқиғадан кейін әртүрлі уақыттарда ұқсас есептер берді. Жалпы пікір бойынша, Хаксли бұл пікірсайыстан көп пайда тапты, бірақ Уилберфорс өзі де жақсы өнер көрсеткенін ойлады. Сөзбе-сөз баяндама болмағандықтан, әртүрлі түсініктерді әділ бағалау қиын; Хаксли Дарвинге егжей-тегжейлі есеп жазды, бірақ ол хат сақталмаған. Алайда, оның досы Фредерик Дэниел Дайстерге жазған хаты оқиғадан үш ай өткен соң сақталған. Пікірсайыстың бір салдары – газеттер мен журналдардағы есептер арқылы білімді адамдар арасында Хакслидің танымал болуының артуы болды. Тағы бір салдары – оны қоғамдық пікірсайыстың маңыздылығына назар аудару болды: ол ешқашан ұмытпаған сабақ. Үшінші салдары – Дарвиндік идеяларды оңай жоққа шығаруға болмайтынын көрсету болды: керісінше, олар дәстүрлі сенімдерге қарсы күшпен қорғалатын болады. Төртінші салдары – ғылымдағы кәсібиліктің дамуына ықпал ету болды, бұл ғылыми білімнің қажеттілігін білдіреді. Бесінші салдары жанама болды: Уилберфорстың қорқатынындай, эволюцияны қорғау Ескі Ғидатқа, әсіресе Жаратылыс кітабына деген сөзбе-сөз сенімді әлсіретті. Мәжілісте болған либералды дін қызметкерлерінің көпшілігі пікірсайыстың нәтижесіне риза болды; олар, мүмкін, даулы «Эсселер мен шолулар» кітабын қолдаған. Осылайша, ғылым және дін тарапынан да пікірсайыс маңызды болды және оның нәтижесі елеулі болды. (Толық мәліметтер төменде) Хаксли мен Уилберфорс пікірсайыстан кейін сыпайы қарым-қатынаста болды (және Метрополитен білім беру кеңесі сияқты жобалар бойынша бірге жұмыс істей алды), бұл екі адам туралы бірдеңе айтады, ал Хаксли мен Оуэн ешқашан татуласпады.
That Huxley and Wilberforce remained on courteous terms after the debate (and able to work together on projects such as the Metropolitan Board of Education) says something about both men, whereas Huxley and Owen were never reconciled.
Табиғи іріктеу
Дарвинге қатысты Хакслидің мінезі құлшынбағандығы анық. Барлық өмірбаянында көрсетілгендей, олардың мінездері мүлдем әртүрлі және бір-бірін толықтыратын болған. Маңыздысы, Дарвин далалық табиғат зерттеушісі болса, Хаксли анатомист болғандықтан, табиғатты қабылдауларында да айырмашылық болды. Сонымен қатар, Дарвиннің ғылымға деген көзқарасы Хакслидің көзқарасынан өзгеше болды. Дарвин үшін табиғи іріктеу эволюцияны түсіндірудің ең жақсы жолы болды, себебі ол табиғи тарих фактілері мен байқауларының кең ауқымын түсіндірді: ол мәселелерді шешті. Ал Хаксли – көзімен көргеніне сенетін эмпирик болды, ал кейбір нәрселерді көру оңай емес еді. Осыны ескере отырып, олардың арасындағы пікірталасты бағалай аламыз, Дарвин хаттарын жазды, Хаксли ешқашан Дарвиннің дұрыс екенін ойлағанын айтуға осыншалықты бармады. Хакслидің табиғи іріктеуге қатысты тартыншақтығы «бір-бірімен өнімсіз будандасатын түрлерді іріктеу мен селекция арқылы көруге болмайынша, табиғи іріктеуді дәлелдеу мүмкін емес» деген сипатта болды. Хакслинің іріктеуге қатысты ұстанымы агностикалық болды; бірақ ол басқа теорияға сенім білдірмеді. Дәлелдерге қатысты осы алаңдаушылыққа қарамастан, Хаксли эволюция өзгергіштік, көбею және іріктеу арқылы болса, басқа да нәрселер де сондай қысымға ұшырайтынын түсінді. Бұл идеяларды да қамтиды, өйткені олар адамдар тарапынан ойлап табылып, еліктеліп, таңдалады: «Күрес болу үшін күрес зияткерлік әлемде де, физикалық әлемде де бірдей. Теория – бұл ойлаудың бір түрі, ал оның өмір сүру құқығы бәсекелестерінің жойылуына қарсы тұру қабілетімен шектеседі». Бұл 1976 жылы Ричард Докинс ұсынған мем теориясымен сабақтас идея. Дарвиннің талқылаудағы үлесі көбінесе хаттар арқылы болды, ол әдеттегідей: «Сіз талап ететін эмпирикалық дәлелдер практикалық тұрғыдан мүмкін емес, тіпті қажет те емес. Бұл бір түрдің екінші түрге айналуының (немесе бөлінуінің) әр қадамын көруді сұрағанмен тең. Менің жолымда көптеген мәселелер түсіндіріледі және проблемалар шешіледі; басқа ешқандай теория осылай жақсы орындамайды». Хелена Крониннің тапқыр айтуынша, Хакслидің тартыншақтығы жұқпалы болды: «Ол дарвинизмге күмәнданатын барлық түрлер арасында жылдар бойы тарады». Бұл күмәннің бір себебі салыстырмалы анатомия тек тектік мәселені шеше алатындығы, бірақ механизм мәселесін шеше алмайтындығы еді.
Қақпашы
1882 жылғы 26 сәуірде Хаксли Чарльз Дарвиннің қорымға көмілуіне қатысып, табын ұстады.
Х-клуб
1864 жылдың қараша айында Хаксли X клубы деп аталатын тамақтандыру клубын құрып, ғылымды дамытуға ұмтылған, бірдей ойлы адамдардан тұратын клуб ашты. Тоғыз мүше болды, және олар алғашқы отырыстарында енді мүше қабылдамайтындықтарына келісті. Мүшелер: Хаксли, Джон Тиндалл, Дж. Д. Хукер, Джон Любок (банкир, биолог және Дарвиннің көршісі), Герберт Спенсер (әлеуметтік философ және Economist журналының қосымша редакторы), Уильям Спотисвуд (математик және Королеваның баспагері), Томас Хирст (Лондон университетінің физика профессоры), Эдвард Франкланд (Корольдік институтының жаңа химия профессоры) және Джордж Буск, зоолог және палеонтолог (бұрын HMS Dreadnought кемесінің хирургі). Спенсерден басқа барлығы Корольдік қоғамның мүшелері болды. Тиндалл оған ең жақын дос болды; көп жылдар бойы олар үнемі кездесіп, күнделікті мәселелерді талқылады. Хаксли бірнеше рет Тиндаллдың Альпіге жасаған саяхаттарына қосылып, оның мұзтауларды зерттеуіне көмектесті. Сонымен қатар, Уильям Фловер және Джордж Ролстон (Хакслидің шәкірттері), және Вестминстер соборының деканы, либералды дін қызметкері Артур Стэнли сияқты маңызды X клубының серіктестері болды. Чарльз Дарвин мен Герман фон Гельмгольц сияқты қонақтар да келіп тұратын. Олар мейрамханадағы бірінші бейсенбі күндері ерте тамақтанып, не істеу керектігін жоспарлайтын; күн тәртібіндегі басты мәселе – Корольдік қоғам кеңесінің жұмыс істеу тәсілін өзгерту болды. Кеңес сол күні кешке жиналғаны бекер емес. X клуб мүшелерінің алғашқы мақсаты – Дарвинге Копли медалін беру болды, және олар көп күреспен оған қол жеткізді. Келесі қадам – өз идеяларын тарату үшін журнал алу болды. Бұл апталық Reader журналы еді, оны олар сатып алып, жаңартып, жаңа бағыт берді. Хаксли бұған дейін Любок, Ролстон, Буск және Карпентердің (X клуб мүшелері мен серіктестері) қолдауымен "Табиғат тарихына шолу" журналының бір бөлігіне ие болған еді. Журнал Дарвиннің идеяларын қолдауға көшті және 1861 жылдың қаңтарында қайта жаңартылды. Жақсы мақалалардың көптігінен кейін NHR төрт жылдан соң жабылды, бірақ ол эволюцияның орнауы үшін маңызды кезеңде көмектесті. "Оқырман" да сәтсіздікке ұшырады, өйткені ол өнер мен әдебиетті де, сондай-ақ ғылымды да қамтыды. Сол кезде мерзімді басылымдар нарығы тым толып жатты, бірақ ең маңызды фактор Хакслидің уақыты болды; ол тым көп міндеттерді алды және толық уақытты редакторларды жалдауға шамасы жетпеді. Оның өмірінде мұндай жағдай жиі кездесетін: Хаксли тым көп жобаға кірісіп, Дарвин сияқты басқаларды жұмыс істеуге итермелеуде шебер болмады. Алайда, "Оқырман" журналымен алған тәжірибесі 1869 жылы X клубы Nature журналын құруға қолдау көрсеткенде пайдалы болды. Бұл жолы ешқандай қателік жіберілмеді: ең бастысы, Норман Локкьер тұрақты редактор (бірақ толық емес) болды, ол 1919 жылға дейін, өлімінен бір жыл бұрын қызмет етті. 1925 жылы оның туған күнін тойлау үшін Nature журналы Хакслиге арналған қосымша шығарды. X клубының ықпалының ең жоғары нүктесі 1873 жылдан 1885 жылға дейін болды, өйткені Хукер, Спотисвуд және Хаксли Корольдік қоғамның президенттері болып кезегімен тағайындалды. Спенсер 1889 жылы Хакслимен ғылымға мемлекеттік қолдау көрсету мәселесі бойынша даудан кейін отставкаға кетті. 1892 жылдан кейін ол тірі қалған мүшелердің кездесуіне ғана мүмкіндік берді. Хукер 1911 жылы қайтыс болды, ал Любок (қазір Лорд Авебери) соңғы тірі қалған мүше болды. Хаксли 1869 жылдан 1880 жылға дейін жұмыс істеген Метафизикалық қоғамның да белсенді мүшесі болды. Ол дін қызметкерлерінің төңірегінде құрылып, түрлі пікірлерді қамтыды. Тиндалл мен Хаксли кейіннен Оуэн келмейтініне көз жеткізгеннен кейін Доктор Джонсон құрған Клубқа қосылды.
Білім берудегі ықпал
Хаксли өзі жас кезінде британ университеттерінде биологиялық ғылымдар бойынша дерлік ешқандай мамандықтар болмаған, ал курстар да аз болған. Оның замандастарының көпшілігі өздігінен оқыған немесе медициналық білім алған. Ол зейнетке шыққан кезде көптеген университеттерде биологиялық пәндер бойынша бекітілген кафедралар ашылды және оқу жоспарлары бойынша жалпы келісімге келді. Хаксли осы өзгерістердегі ең басты ықпалды тұлға болды.
Тау-кен және зоология мектебі
1870-ші жылдардың басында Корольдік кен мектебі Оңтүстік Кенсингтонға көшірілді; соңында ол Лондон Императорлық колледжінің құрамдас бөлігіне айналды. Бұл көшу Гакслиге биология оқытуда зертханалық жұмыстарға көбірек мән беруге мүмкіндік берді, бұл идея неміс университеттеріндегі тәжірибеден туындаған. Гакслинің демонстраторлары таңдаулы адамдар еді – олардың барлығы кейінірек Ұлыбританиядағы биологияның жетекшілеріне айналып, Гакслинің идеяларын және өз ойларын таратуға атсалысты. Майкл Фостер Кембриджде физиология профессоры болды; Рей Ланкестер 1875–91 жылдары Лондон университетінің колледжінде зоология профессоры, 1891–98 жылдары Оксфордта салыстырмалы анатомия профессоры және 1898–1907 жылдары Табиғат тарихы мұражайының директоры болды; С. Х. Вайнс Кембриджде ботаника профессоры болды; В. Т. Тисселтон Дайер Кьюде Хукердің орнын басты (ол Хукердің күйеу баласы еді!); Т. Джеффри Паркер Кардифф университетінің колледжінде зоология және салыстырмалы анатомия профессоры болды; ал Уильям Резерфорд Эдинбургте физиология профессоры болды. Уильям Фловер, Хантериан мұражайының консерваторы және ТХХ-ның көптеген диссекцияларындағы көмекшісі, сэр Уильям Фловер атанды, салыстырмалы анатомия профессоры болды және кейіннен Табиғат тарихы мұражайының директоры болды. Гакслидің студенттерге арналған курстары өте шешік болғандықтан, көптеген адамдар оның өзінен өзгешелігіне таң қалды: «Таңдалған жануар түрлерін пайдалану арқылы зоологияны оқыту көп сынға ұшырады». 1914 жылы студенттік кезін еске түсіріп, сэр Артур Шипли: «Дарвиннің кейінгі еңбектерінің барлығы тірі организмдермен айналысты, бірақ біздің қызығушылығымыз өлілерге, сақталған денелерге және ең ұсақ тілімдерге бөлінді» деді. Э. В. Макбрайд: «Гаксли жануарларды тірі, белсенді жандар ретінде емес, материалдық құрылымдар ретінде қарастырды; бір сөзбен айтқанда, ол некролог еді». Қарапайым тілмен айтқанда, Гаксли өз көзімен көрген нәрселерді оқытуды жөн көрді. Салыстырмалы анатомияның бұл морфологиялық бағдарламасы жасушалық және молекулалық биологияның пайда болуы мен эволюциялық экологияға қызығушылықтың артуына дейін жүз жыл бойы биологиялық білімнің негізгі бөлігі болып қалып келді, содан кейін түбегейлі қайта қарау қажет болды. Эволюция теориясын дамытуда жетекшілік еткен (Дарвин, Уоллес, Фриц Мюллер, Генри Бейтс) далалық натуралистердің әдістері Гакслидің бағдарламасында көрініс таппағаны қызықты. Экологиялық зерттеулер, тіршілікті оның ортасында зерттеу іштей жоқ еді, ал теория, эволюциялық немесе басқа да, екінші орында тұрды. Майкл Руз Гакслидің бірде-бір емтиханында эволюция немесе дарвинизм туралы ештеңе таба алмады және екі толық лекция жинағына сүйене отырып, лекция мазмұнын растады. Дарвин, Уоллес және Бейтс ересек өмірінде оқытушылық қызмет атқармағандықтан (ал Мюллер Бразилиядан қайтып келмеген), Гакслидің бағдарламасындағы бұл теңсіздік түзетілмеді. Гакслидің курстарында тропиктік өмір туралы натуралистер жинаған дәлелдердің болмауы таңғажайып нәрсе; олар осы дәлелдерді өте сенімді деп тапқан және табиғи іріктеу арқылы эволюция туралы олардың көзқарастары өте ұқсас болған. Адриан Дезмонд «биология қарапайым, синтетикалық және сіңірілуге тиіс болды [өйткені] ол мұғалімдерді даярлау үшін және басқа ешқандай эвристикалық функциясы болмады» деді. Бұл себептің бір бөлігі болуы мүмкін; шындығында, бұл мектептегі биологияның көп бөлігінің ақымақтық сипатын түсіндіруге көмектеседі. Бірақ зоология барлық деңгейде оқытылатын бір адамның өнімі болды. Гаксли салыстырмалы анатомиямен жақсы таныс еді, ол сол кездегі ең білікті маман еді. Ол Дарвин сияқты жан-жақты натуралист емес еді, ол өмірдің кең ауқымында нақты фактілік ақпаратты және нәзік аргументтерді қалай тоқуға және байланыстыруға болатынын көрсеткен. Гаксли өзінің оқытуында (және белгілі бір дәрежеде зерттеулерінде) жеке күшті жақтарына назар аудара отырып, қарапайым жолды таңдады.
Мектептер мен Киелі кітап
Хаксли британ мектептерінің бағытына да зор ықпал етті: 1870 жылы қарашада ол Лондон мектеп кеңесінің алғашқы сайлауында сайланды. Бастауыш білім беруде ол қазіргі кезде оқытылатын пәндерге ұқсас, кең ауқымды пәндерді жақтады: оқу, жазу, арифметика, өнер, ғылым, музыка және т.б. Орта білім беруде ол екі жыл негізгі либералдық білімді, содан кейін екі жыл жоғары деңгейдегі, нақтырақ мамандыққа бағытталған оқуды ұсынды. Мұның практикалық мысалы – оның 1868 жылы жарық көрген, сол жылдың соңында Лондондағы Macmillan's Magazine журналында эссе ретінде басылған «Шығалақ сыныбы туралы» әйгілі лекциясы. Бұл жұмыста қарапайым шығалақ арқылы Ұлыбританияның геологиялық тарихы қайта жаңғыртылады және ғылым «ұйымдастырылған салауатты ақыл» ретінде көрсетіледі. Хаксли мектептерде Библияны оқуды қолдады. Бұл оның агностицизм рухына қайшы сияқты көрінуі мүмкін, бірақ ол Библияның маңызды моральдық ұстанымдары мен көркем тілі ағылшын өмірі үшін маңызды деп сенді. «Мен кемеңізді көбелектерден құтылу үшін өртеп жіберуді ұсынбаймын». Дегенмен, Хаксли «ғылым адамдары мүлдем және толығымен мойындамайтын кемшіліктер мен қателіктерден» арылған, өңделген Библия нұсқасын жасауды ұсынды. Оның бұл ұсынысын қабылдамады. Сонымен қатар, мемлекеттік қаржыны шіркеу мектептеріне жұмсауға қарсы дауыс берді. Осындай мәселелер бойынша қызу пікір-таластар өтті және олардың барлығы егжей-тегжейлі протоколға енгізілді. Хаксли: «Мен мемлекетке осы елдің балаларын конфессиялық мектептерге жіберуге мүмкіндік беруге ешқашан келіспеймін» деді. Парламент мектептерді құру туралы заңға сәйкес, Библияны оқуға рұқсат берілді, бірақ ешқандай діни доктринаны оқытуға рұқсат берілмеді. Гакслинің өмірі мен еңбектері британдық қоғамның келесі ғасырда біртіндеп секуляризациялануына үлкен үлес қосты деп санауға болады. Эрнст Майр: «Білімнің дәстүрлі сенімдер мен құндылықтар жүйесін күйретуге көмектескендігіне күмән жоқ» деді, ал осы үрдістің бастаушысы – Хаксли болды. Кейбір заманауи христиан апологеттері Хакслиді антитеизмнің әкесі деп есептейді, бірақ ол өзі атеист емес, агностик екенін мәлімдеді. Алайда, өмір бойы барлық дерлік ұйымдасқан діндерге, әсіресе «адамзаттың моральдық қасиеттерінің, зиялық еркіндігінің және саяси бостандығының жойқылы жайылуы үшін мұқият есептелген Рим шіркеуіне» қарсы күресті. Осыған байланысты, «Популярлы ғылым» журналында Хаксли «католицизмнің христиандығы» деген сөз тіркесін қолданды, түсіндіре отырып: «Мен «христиандығы» деп атауды ренжіту үшін емес, Назареттік Исаның ілімі туралы сенімді жазбаларда кездеспейтін, қорқынышты болжамға қарсы наразылық ретінде айтамын». Бұл терминді алғаш рет 1869 жылы қолданған Хаксли 1889 жылы «агностицизмді» кеңейтіп, мәлімдемелердің табиғатын не білуге болатын және не білмейтін нәрселер тұрғысынан қарастырды. Гаксли былай деді: «Шындығында, агностицизм – наным емес, әдіс, оның мәні бір ғана қағиданы қатаң қолдануда жатыр – заманауи ғылымның негізгі аксиомасы. Ақыл-ой мәселесінде, ақылыңызбен жүріңіз, басқа ешқандай факторды ескермей. Ақыл-ой мәселесінде, дәлелденбеген немесе дәлелдеуге келмейтін қорытындылар нақты екенін көрсетуге тырыспаңыз». Бұл терминге қазірге дейін қолданылып келеді (Томас Генри Хаксли және агностицизмді қараңыз). Хакслидің агностицизмінің көп бөлігі Канттың адамдық қабылдау туралы көзқарастарымен және сенім жүйелеріне емес, рационалды дәлелдерге сүйену қабілетімен байланысты. 1893 жылы екінші Романес лекциясына дайындық кезінде Хаксли «либералды» теологияның кемшіліктеріне көңіл бөлді, оның доктриналарын «халықтың иллюзиялары» деп сипаттады, ал олардың орнына қойылған ілімдер «қате болғанымен, шындыққа жақын» көрінеді. Владимир Ленин Хаксли үшін «агностицизм – материализмнің жасыл жеңі» екенін айтты. (Уилберфорспен болған пікір-таласты да қараңыз.)
Ересектер білім беруі
Хакслидің білімге деген қызығушылығы мектеп пен университет сыныптарынан әрі асып кетті; ол барлық қызығушылық танытқан ересектерге жетуге көп күш жұмсады: өзінің көп бөлігін өзі оқыған еді. Жұмысшы ерлерге арналған лекциялық курстар болды, олардың көпшілігі кейін жарияланды, сондай-ақ ол журналистиканы ақша табу үшін де, бірақ көбінесе сауатты жұртшылыққа жету үшін де пайдаланды. Өмірінің көп бөлігінде ол «Вестминстер ревю», «Сэтердей ревю», «Ридер», «Палл Молл Газет», «Макмиллан журналы», «Контемпорари ревю» сияқты журналдарға жазды. Германия ғылымды оқытуда алда болса да, Виктория дәуіріндегі британдықтар өздерінің бастамаларын пайдаланып, мерзімді басылымдарды оқып және кітапханаларды пайдаланып, не болып жатқанын біле алатын. 1868 жылы Хаксли Блэкфрайерс-роудтағы Оңтүстік Лондон жұмысшы колледжінің директоры болды. Бастамашыл – портманто жұмысшысы, Ум. Росситер, ол жұмыстың көп бөлігін атқарды; қаржыны көбінесе Ф.Д. Мористің христиан социалистері берді. Курс үшін алты пенс, ал Хакслидің лекциясы үшін бір пенс – бұл өте тиімді баға еді; сондай-ақ колледж ұйымдастырған тегін кітапхана да тиімді болды, бұл идея кеңінен қолданылды. Хаксли ойлады және айтты, колледжге келген адамдар кез келген елдік помещиктей жақсы екенін. Оның танымал лекцияларын халыққа таралатын мерзімді басылымдарда жариялау әдісі өте тиімді болды. Жақсы мысал – 1868 жылдың 8 қарашасында Эдинбургте оқылған «Өмірдің физикалық негізі» лекциясы. Оның тақырыбы – «тіршілік әрекеті – оны көрсететін протоплазманың молекулалық күштерінің нәтижесі» – тыңдаушыларды таң қалдырды, бірақ 1869 жылғы ақпан айындағы «Фортнайтли ревю» журналында жарияланғаннан кейін болған дау-дамағұл одан да күшті болды. Редактор Джон Морли: «Бір ғасыр ішінде ешбір мақала мұндай сенсация тудырмаған» деді. Бұл нөмір жеті рет қайта басылып, протоплазма тұрмыстық сөз болып кетті; «Панч» өзінің басқа лақап аттарына «Профессор Протоплазманы» қосты. Бұл тақырып Хакслинің өсімдік жасушаларындағы цитоплазмалық ағынды көруімен ынталандырылды, бұл шынымен де сенсациялық көрініс. Бұл аудитория үшін Хакслидің бұл әрекетті тіршілік күші сияқты сөздермен емес, оның құраушы химиялық элементтерінің жұмысымен түсіндіруі таңқаларлық және қызықты болды. Бүгінде біз осы химиялық элементтердің ерекше құрылымын жасушалардың не істейтінін түсінудің кілті деп атауға болар едік, бірақ XIX ғасырда осы туралы көп нәрсе белгілі емес еді. Йорк архиепискобы бұл «жаңа философия» Огюст Конттың позитивизміне негізделген деп ойлағанда, Хаксли оны түзетті: «Конттың философиясы – бұл христиандықтан басқа католицизм» (Хаксли, 1893, «Жиналған эсселердің әдістері мен нәтижелері» 156-том). Кейінгі нұсқасында: «Позитивизм – бұл М. Конттың төрағалығымен Әулие Петрдің креслосындағы таза папизм, және әулиелердің аттары өзгертілген». (Хаксли, 1870, «Діни уағыздар, лекциялар мен шолулар», 149-бет). Хакслидің позитивизмді жоққа шығаруы оған соншалықты зиян келтірді, Конттың идеялары Британияда жойылды.
Хаксли мен гуманитарлық ғылымдар
Өмірінде, әсіресе зейнеткерлікке шыққаннан кейінгі соңғы он жылда, Гаксли гуманитарлық ғылымдарға қатысты көптеген мәселелер туралы жазды. Осы тақырыптардың ең танымалдарының бірі – «Эволюция және этика», ол биологияның моральдық философияға қандай үлес қоса алатынын қарастырады. Хаксли де, оның немересі Джулиан Хаксли де осы тақырыпта Романс лекцияларын оқыды. Біріншіден, Гаксли дінді моральдық авторитет көзі ретінде жоққа шығарады. Одан әрі, ол адамның психикалық ерекшеліктерінің де, физикалық аспектілері сияқты, эволюцияның өнімі екеніне сенеді. Осылайша, біздің эмоцияларымыз, интеллектиміз және топта өмір сүруге, бала-шағамызды тәрбиелеуге ресурстар жұмсауға бейімділігіміз – эволюциямыздың бір бөлігі және осылайша бізге мұра болып берілген. Дегенмен, біздің құндылықтарымыз бен этикамыздың нақты ерекшеліктері мұра болып келмейді: олардың бір бөлігі мәдениетімізбен анықталады, ал қалғаны біздің өзіміздің таңдауымызбен байланысты. Мораль мен міндет жиі табиғи инстинкттермен қақтығысады; этиканы тіршілік күресінен тудыруға болмайды: «Табиғатта моральдық мақсаттың ізіне жолықпадым. Бұл – адам баласының ғана жасаған туындысы». Сондықтан этикалық таңдау жасау – біздің міндетіміз («Этика және эволюциялық этика» қараңыз). Бұл Гакслиді еркін ерік пен детерминизм арасындағы пікірсайыста ымырашыл позицияда тұрғанын көрсетеді. Осы мәселеде Гаксли өзінің ескі досы Герберт Спенсерге қарама-қарсы тұрады. Гакслидің Руссоның адам және қоғам туралы көзқарастарын талдауы – оның кейінгі жұмыстарының тағы бір мысалы. Бұл эссе Руссоның мүлікке иелік туралы идеяларын жоққа шығаруға дайындық ретінде оның адам туралы идеяларын әлсіретеді. Оның ерекшелігі: «Барлық адамдар, қандай да бір мағынада немесе кез келген уақытта еркін және тең болды деген – мүлдем негізсіз қиял». Гакслидің аргументациялау әдісі (оның сөйлеу және жазу арқылы сендіру стратегиясы мен тактикасы) өзі зерттелуге лайық. Оның мансабында ғалымдармен, дін қызметкерлерімен және саясаткерлермен өткізілген даулы пікірсайыстар, Корольдік комиссиялармен және басқа да мемлекеттік органдармен сенімді әңгімелер, жалпы жұртшылыққа арналған лекциялар мен мақалалар, сондай-ақ достарына және басқа корреспонденттерге жазылған көптеген егжей-тегжейлі хаттар бар. Көптеген оқулықтар оның прозасын антологияларға енгізді.
Корольдік және басқа комиссиялар
Хаксли он Патшалық және басқа да тапсырыстарда жұмыс істеді (атаулары мұнда қысқартылған). Корольдік комиссия – британдық конституциядағы ең жоғары сараптама органы. Дүркінді талдау көрсеткендей, бес комиссия ғылым және ғылыми білім берумен, үш комиссия медицинамен, үш комиссия балық шаруашылығымен айналысты. Бірнеше комиссия қиын этикалық және құқықтық мәселелерді қамтиды. Барлығы заңнамаға және/немесе әкімшілік тәжірибеге енгізілетін мүмкін өзгерістерге қатысты.
Патшалық комиссиялар
1862 жыл: Шотландия жағалауында сельдь балықты тралмен аулау. 1863–1865: Ұлыбританияның теңіз балық шаруашылығы. 1870–1871: Жұқпалы аурулар туралы заңдар. 1870–1875: Ғылыми оқыту және ғылымды дамыту. 1876: Тірі жануарларды ғылыми тәжірибелерге салу (вивисекция). 1876–1878: Шотландия университеттері. 1881–1882: Медициналық заңдар. [яғни медицинаның заңдық негізі] 1884: Тралмен, тормен және бөренелік тралмен балық аулау.
1884: Trawl, net and beam trawl fishing.
Басқа комиссиялар
1866 ж. Ирландияның Корольдік ғылым колледжі туралы. 1868 ж. Ирландиядағы ғылым және өнер оқыту туралы.
Отбасындағы психикалық проблемалар
Өмірбаянын жазғандар кейде Хаксли отбасында психикалық аурулардың кездесетінін атап өткен. Оның әкесі "балалық ақылсыздықтан да нашар жағдайға түсті", кейін Барминг ауруханасында қайтыс болды; ағасы Джордж "қатты психикалық мазасыздықтан" зардап шекті және 1863 жылы үлкен қарыздармен қайтыс болды. Психиатр және Кент округінің ауруханасының басшысы болған Джеймс бауырлас 55 жасында "ақылды адамға жақын емес" еді. Оның сүйікті қызы, суретші Джон Коллиердің бірінші әйелі болған, өнерге талантты Мэди (Мариан) көп жыл бойы психикалық аурумен күресті. Ол жиырмасыншы жасының ортасында пневмониядан қайтыс болды. Хакслидің өзі туралы толық мәліметтер бар. Он үш-он төрт жастағы медициналық тәжірибешінің шәкірті Хакслиді мәйітте дисекция жасауға алып кетеді. Содан кейін ол "терең ұйқыға" кетіп, Хаксли бұл жағдайды дисекциядан уланумен байланыстырса да, Бибби және басқалар эмоционалдық соққы депрессияны тудырғанын күдіктенуі мүмкін. Хаксли шаруа қожалығында арықтап, сырқаттанды. Хаксли өміріндегі кезекті ауыр депрессиялық эпизод 1848 жылы "ХМС Рэтлзнейк" кемесінің үшінші сапарында болды. Хаксли 1871 жылдың соңында және 1873 жылы тағы депрессиялық кезеңдерді бастан өткерді. Соңында, 1884 жылы ол тағы депрессияға ұшырады, осы жолы 60 жасында 1885 жылы зейнетке шығу шешімін қабылдады. Бұл депрессияның (немесе, мүмкін, жеңіл биполярлық бұзылыстың) өміріне қаншалықты әсер еткенін көрсетеді, бірақ отбасының басқа мүшелерінен айырмашылығы, ол басқа уақыттарда өте жақсы жұмыс істей алды. Бұл мәселелер үшінші буынға дейін сирек болса да жалғасты. Леонардтың екі ұлы ауыр депрессияға ұшырады: Тревеннен 1914 жылы өзін-өзі өлтірді, ал Джулиан 1913 жылы күйзеліске ұшырады, содан кейін өмірінде тағы бес рет.
Расизм туралы пікірталас
2021 жылдың қазан айында отаршылдық байланыстарды зерттеген тарих тобы Лондон Императорлық колледжіне Хакслиді "қазір расистік көзқарастарға ие деп санауға болады" деген негізде, оның бюстін алып тастап, Хаксли ғимаратын қайта атау қажеттігін мәлімдеді. 2020 жылы өткен Black Lives Matter наразылықтарынан кейін құрылған 21 ғалымнан тұратын топ, Империяның "Британ империясымен байланысын" қарастырып, "толыққанды инклюзивті ұйым" құруды мақсат еткен. Олар Хакслидің "Эмансипация – қара және ақ" атты мақаласы "эвгеника идеяларын дамытуға ықпал еткен" нәсілдік интеллект иерархиясын қолдайтынын, бұл "Империяның қазіргі заманғы құндылықтарына қайшы келеді" және оның теориялары "адам эволюциясын зерттеу барысында нәсілдік бөліністерді және иерархиялық жіктеулерді пайдаланғандықтан, оның шығу тегін түсінуге тырысқандығы үшін" "расистік" деп сипатталуы мүмкін екенін атап көрсетті. Империяның проректоры Ян Уолмсли, "біз өткеніміздің жағымсыз немесе қиын жақтарын жасырмай, оларға қарсы тұрамыз" және бұл "мәдениетті жоюға бағытталған әрекет емес" деп жауап берді. Кез келген шара қабылдау туралы шешім қабылдамас бұрын студенттермен кеңесілетін болады. Ник Матцке берген сынды жауабында Хакслинің "адамзат түрлерінің ерекше әртүрлілігін толыққанды көрсету ғылымды олардың [құл иелерінің] жасаған зұлымдықтарына қатысты қорғауға мәжбүр етпейді" және "Солтүстік, американдықтардың моральдық дамуына, саяси бостандығына немесе экономикалық прогресіне қайшы келетін жүйені жою үшін қан мен ақшаны жұмсауға толыққанды құқылы" деп жазған. Ол полигенизмнің расистік ұстанымына, сондай-ақ кейбір адам расаларының аралық түр екендігіне қарсы болған (Хаксли 1867 жылы "қазіргі адамзатқа енгізілген кез келген өзгерісті әлем фаунасы бойынша адам мен одан төмен тұрған жануарлар арасындағы аралық форма ретінде қарастыруға ешқандай негіз жоқ" деді); ғылыми расистік көзқарасты ұстанған Джеймс Ханттың қатал қарсыласы; қара нәсілділерге және әйелдерге тең құқықтар мен дауыс беру құқығын беруді жақтаған саяси радикал болды.
Мәдени сілтемелер
Хаксли Криспин Уиттл жазған "Дарвин Малибуда" пьесасында Чарльз Дарвин мен Сэмюэл Уилберфорспен бірге ойнайды және 2009 жылғы "Жаратылыс" фильмінде Тоби Джонс оның рөлін сомдайды. Хаксли Х.Г. Уэллстің 1896 жылы жарық көрген "Др. Моро аралы" ғылыми-фантастикалық романындағы басты кейіпкер Эдвард Прендиктің тәрбиешісі ретінде көрсетіледі. "Ат қауырсыны" (1932 жылғы Маркс ағайындыларының фильмі) – Гручо Маркс профессор Куинси Адамс Вагстафф рөлінде, Хаксли колледжінің деканы, ал оның қарсыласы – Дарвин колледжі.