Кіріспе

Каписа провинциясы (дәрі/пашту: کاپيسا) – Ауғанстанның отыз төрт провинциясының арасындағы ең кішісі және елдің солтүстік-шығысында орналасқан. Халық саны шамамен 496 840 адамды құрайды. Солтүстікте Панджшир провинциясымен, шығыста Лағман провинциясымен, оңтүстікте Кабул провинциясымен және батыста Парван провинциясымен шектеседі. Махмуд-и-Рақи – провинцияның орталығы, ал Каписаның ең халқы көп қаласы және ауданы – Ниджраб.

Тарих

Каписа туралы ең алғашқы сілтемелер б.з.д. V ғасырдағы үнді ғалымы Панинидің еңбектерінде кездеседі. Панини Каписи қаласын, Каписа патшалығының қаласын, қазіргі Баграмды атайды. Панини сонымен қатар Капишанадан шыққан танымал шарапты да еске алады. Каписи қаласы Аполлодот I және Евкратидтің грек-үнді монеталарында Кависие деп те белгіленген. 1939 жылғы археологиялық жаңалықтар Каписа қаласының Каписяна шарабының сауда орталығы болғанын растады, сол заманғы шарап саудасына тән көптеген шыны құтылар, балық пішіндес шарап ыдыстары және ішімдік кеселерді жарыққа шығарды. Аймақтың жүзімі (Капишаяни Дракша) және шарабы (Капишаяни Мадху) бірнеше ежелгі үнді әдебиеттерінде айтылған. "Махабхарата" эпосында да қаладағы құлдықтың кең таралғандығы туралы мәлімет бар. 644 жылы сапар шеккен қытай саяхатшысы Сюаньцзянның баяндамасына сүйенсек, кейінірек Каписа он көршілес мемлекеттерге, соның ішінде Ламбака, Нагахара, Гандхара және Бануға билік ететін кшатрия патшалығының бір бөлігі болған сияқты. Сюаньцзян аймақтағы Шэн тұқымды жылқыларды, сондай-ақ көптеген астық дақылдары мен жемістердің өндірісін, және Юькин деп аталатын хош иісті тамырды да атап көрсетеді.

Грек-Бактрия патшалығы мен Маур империясы

Каписа провинциясының аумағы Чандрагупта Маурья басқарған Маурья империясына қарады. Мауриялар буддизм мен индуизмді бұл аймаққа таратты, бұл аймақ тарихының барлық кезеңінде индуизмді ұстанған болатын. Олар жергілікті грек-бактриялық әскерлерін және Александр Селевкідің бас генералын жеңгеннен кейін Орталық Азияның көбірек аумағын жаулауды жоспарлады. Селевк Чандрагуптамен бейбіт келісімге келіп, оған қызын әйелдікке берді, Маурияларға Хиндукуштан оңтүстікке қарайғы аумақты басқару құқығын және 500 пілді сыйға берді. Александр бұл пілдерді арийлерден тартып алып, өздерінің елді мекендерін құрды, бірақ Селевк Никатор оларды Сандрокоттқа (Чандрагуптаға) үйлену шартымен және 500 пілді алмастыру шартымен бергенге дейін он жылдай сақталды. Сандрокотт осылайша таққа отырып, Селевк өзінің болашақ құдіретінің негізін қалап жатқан кезде Үндістанды биледі. Барлық одақтас күштер біріккен соң, шайқас болды, онда Антигон қаза тауып, оның ұлы Деметрий қашқанға ұшты. Ауғанстанның маңызды ежелгі материалдық және рухани буддалық мұрасы көптеген археологиялық жаңалықтар арқылы сақталған, оның ішінде діни және өнерлік ескерткіштер бар. Будданың өмірінде (б.з.д. 563-483 жылдары) буддалық ілімдер тіпті Балхқа дейін жеткені хабарланады, деп Сюаньцзян жазған. Осыған байланысты Сюаньцзян жазған аңыз Будданың алғашқы екі үй иесі – Трапуса мен Бхаллика туралы айтады, олар осы елде буддизмді таратуға жауапты болды. Бастапқыда бұл екеуі Балхика патшалығының саудагерлері болған, өйткені Бхаллука немесе Бхаллика деген аттың біреудің осы елмен байланысын көрсететіні болжамдалады. Олар сауда үшін Үндістанға барып, Будданың жаңа ғана ағарған сәтіне Бодхгаяда тап келді.

География

Каписа провинциясы Кабулдың солтүстік-шығысында орналасқан. Солтүстік жағынан Панджшир провинциясы, шығысынан Лагман провинциясы, оңтүстігінен Кабул провинциясы және оңтүстік-батысынан Парван провинциясымен шектеседі. Провинцияның аумағы шамамен 3,645 шаршы километрді құрайды, бұл оны Ауғанстанның ең кіші провинциясы етеді. Каписа провинциясының жер бедері биік тау шатқалдары, таулы өзен аңғарлары және кең жазықтардан тұрады. Провинцияның ең биік нүктелері шығысында, Панджшер және Лагман провинцияларымен шекарасында орналасқан.

Саясат және қауіпсіздік

Кохистан, Махмуд Рақи және Кохбанд аудандары, олардың барлығы Жәмият и Ислами ұйымына жатады және көбінесе тәжік халқы қоныстанған аймақтар, көтерілісшілердің басты назарында болды. Олар Кабулға жеткілікті жақын болғандықтан, ондағы шабуылдар Кабул қаласындағы шабуылдармен теңестірілді. Тағаб, Аласай және Нижраб аудандары Гүлбұддиннің Хизб-и-Ислами партиясын қолдайды және паштун, тәжік және паша тайпаларының өкілдері тұрады. Каписаның маңыздылығы оның Пәнджшер өзені аңғарына қарайтын бағытта орналасқандығында. 2001 жылдан кейін Ауғанстандағы Жәмияттың белгілі тұлғалары байлық пен билікке ие болды, ал Хизб-и-Ислами өкілдерінің көпшілігі мұндай мүмкіндікке қол жеткізе алмады. Осы себепті, аймақтағы зорлық-зомбылықтың көп бөлігін дәстүрлі түсінігіміздегі «Талибан» жасамайды, оның орнына «Талибан» деп атайтын Хизб-и-Ислами жауынгерлері (көбінесе қарапайым бұзақылар) әрекет етеді. 2007 жылдың шілде айында президент Хамид Карзай Абдул Саттар Мурадты қызметтен шеттетуге бұйрық берді, оның орнына Ғұлам Кавис Абубакер тағайындалды. Мурадты қызметтен алудың ресми себебі – «тиімсіз басқару» болды, бірақ баспасөз құралдары Мурадтың «Ньюсвик» журналына берген сұхбатындағы провинцияның шалғай аудандарындағы орталық үкіметтің тиімсіздігіне қатысты сынды айтқаны үшін қызметтен алынғанын хабарлады. 2006 және 2007 жылдары провинцияда көтерілісшілердің белсенділігі күшейді. Аймақтың оңтүстік бөлігі, әсіресе Тағаб ауданы, АҚШ және Ауғанстан күштері мен көтерілісшілер арасындағы қақтығыстардың ошағы болды. 2009 жылдың 19 қаңтарында коалициялық әскери күштер Каписаның Тағаб ауданындағы Инзери ауылына қарасты аймақта рейд жүргізді. Коалиция күштері кем дегенде 15 көтерілісшінің жойылғанын (оның ішінде жергілікті Талибан командирінің) мәлімдеді, ал жергілікті тұрғындар қаза тапқандардың көп бөлігі бейбіт азаматтар екенін хабарлады. Бұл рейдті Ауғанстан президенті Хамид Карзай қатаң сынап, мұндай рейдтер ұлттық үкіметтің беделін түсіретінін мәлімдеді. Ауыл тұрғындарына 40 000 доллар көлемінде көңіл айту ақысы төленді және бейбіт азаматтардың қазасына байланысты кешірім сұралды. 2009 жылдың 17 қарашасында Талибан көтерілісшілері француз әскерлері тайпа ақсақалдарымен кездесіп жатқан Тағаб ауданындағы базарға ракеталық шабуыл жасады, нәтижесінде 10 ауған азаматы қаза тауып, 28 адам жараланды. Каписа елдегі көтерілісшілдікке қарсы күресте маңызды стратегиялық мақсат болып саналады, провинцияны «Кабулға қақпа» деп атайды, оның кішкентай аумағына қарамастан, маңызды аймақ ретінде қарастырылады. Бұл – тік жарлы аңғарларда орналасқан, биік таулармен қоршалған, көп этностық топтардың шоғырланған жері. Мұнда пашаи және парачи сияқты ерекше этникалық топтар, сондай-ақ сафи сияқты ерекше паштун тайпалары және тәжіктер көп шоғырланған аймақтар бар. Каписа 2005 жылдан бері көтерілісшілдікке қарсы күрестің бірнеше сәтсіз әрекеттеріне куә болды. Аймақта кем дегенде екі арнайы операция жүргізілді және аумақты тазарту және бақылауда ұстау үшін кем дегенде үш ірі коалициялық күш жұмылдырылды. Каписа провинциясы – батыс және солтүстік аймақтарда тәжік халқының басымдығымен және Талибанға қарсы тұратын оңтүстік-шығыстағы паштун және пашаи тайпаларының шоғырланған аймақтары арасындағы көрінбейтін шекараны құрайтын аймақ, мұнда көтерілісшілдердің белсенділігі жоғары. Осы этникалық бөліну Каписа көтерілісінің түбінде жатыр. Каписа провинциясының астанасы Махмуд-и-Рақиде тәжік халқы басым, мұнда Масудпен бірге соғысқан жауынгерлер Талибан жақтастарынан көп. Олардың Талибанға қарсы қатайып тұрған ұстанымы бұл провинцияда, әсіресе Тағаб және Аласай аудандарында, ерекше жағдай. Провинция – күрделі саяси және этникалық арена, онда шетелдік әскерлерге қатысты көптеген түсініксіздіктер бар. Каписа – Ауғанстанның бөлініп-жарылған және құпиялы бейнесін көрсететін метафора.

2010 жылғы Волеси Жирга сайлауы

Каписаға Ауғанстан Парламентінің Төменгі палатасы – Волеси Джиргада төрт орын бөлінген, оның біреуі әйел кандидаттарға арналған. 2010 жылғы Волеси Джирга сайлауында провинцияда 45 271 дауыс берілді. Тек бір ғана қайта сайланған кандидат, Мұхаммед Иқбал Сафаи, екінші орынды иеленді. Мырдад Хан Ниджраби бірінші орынды, Аға Жан үшінші орынды, ал жеңімпаз әйел кандидат Тахира Мужадиди төртінші орынды иеленді.

Аудандар

Каписа провинциясының аудандары
Аудан
Аудан орталығы
Халық саны (2022)
Ауданы
Халық тығыздығы (2022)
Этностық құрамы
Ескермелер
Аласай
42,780
327
131
60% ауданның жоғарғы жартысында пашхайлар, ал төменгі жартысында 40% паштундар.
Hesa Awal Kohistan
76,925
88
872
Тажиктер
2005 жылы Кохистан ауданы ішінде құрылған
Hesa Duwum Kohistan
50,885
38
1,346
Тажиктер
2005 жылы Кохистан ауданы ішінде құрылған
Кох Банды
26,572
163
163
Пашаи
Махмуд Раки
Махмуд и Раки
72,716
173
422
70% тажиктер және 30% паштундар
Нижраб
Нижраб
127,013
594
214
80% тажиктер, 14% паштундар және 6% пашаи
Тагаб
Тагаб
91,407
497
184
90% паштундар және 10% пашаи
Каписа
488,298
1,908
256
57.4% тажиктер, 28.5% паштундар, 14.1% пашаи.

Демография

2021 жылғы жағдай бойынша провинцияның халқы шамамен 495 028 адамды құрайды. Каписа халқының көп бөлігін тажиктер құрайды деп саналады, одан кейін пуштундар (25%) және пашаилер (9,2%) келеді.

Экономика

Ауыл шаруашылығы экономиканың ең ірі бөлігін құрайды. Шафран деген бір ерекше өсімдік провинциядағы маңызды сауда тауары ретінде енгізілді. Аптасына бір рет сауда күні (Мела деп аталады) өткізіледі. Мела тұжырымы ежелгі заманнан келеді және парсы тілінде "той" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл шара сауда күні ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жиын болып табылады. Каписа провинциясы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, сауда және қызмет көрсету коммерциялық белсенділіктің көп бөлігін құрайды. Ауыл шаруашылығы 62% үй шаруашылығы үшін табыс көзінің маңызды бөлігін құрайды. Дегенмен, ауылдық үй шаруашылықтарының 32 пайызы сауда және қызмет көрсетуден табыс табады, ал 35 пайызы ауыл шаруашылығымен байланысты емес жұмыстан табыс алады. Мақта, кунжут, темекі, қант-кондитерлік өнімдер, бал, қарақұл терісі және қантты тәттілер осы аймақта ең көп өндірілетін өнеркәсіптік тауарлар болып табылады. Қолөнер өндірісімен айналысатын ауылдардың саны өнеркәсіппен айналысатын ауылдардан бес есе көп болғанына қарамастан, жалпы өндіріс көлемі төмен деңгейде қалып отыр. Кілемдер, керамика және зергерлік бұйымдар ерекше қолөнер туындылары болып ерекшеленеді. Провинциядағы үй шаруашылықтарының 96%-ы суармалы жерге, ал ауылдық үй шаруашылықтарының 7%-ы жаңбырға тәуелді жерге қол жеткізеді. Бидай, жүгері және арпа ең маңызды дақылдар болып табылады. Құс, ірі қара, өгіз, қой және ешкі ең көп кездесетін мал түрлері.

Спорт

Каписа провинциясы Ауғанстанның ішкі крикет турнирлерінде Каписа провинциясының крикет командасы арқылы ұсынылады.

Білім

Каписада Аль-Берони университеті орналасқан, ол осы өңірден шыққан ислам ғалымы Аль-Бирунидің құрметіне аталған. Университет ауыл шаруашылығы, инженерия, исламтану, құқық, медицина және әдебиет бағыттары бойынша білім береді. Университет Кохистан ауданында орналасқан және Ахмад Шах Масуд салған. Жалпы сауаттылық деңгейі (6 жастан жоғары жастағылар арасында) 2005 жылы 39%-дан 2011 жылы 31%-ға дейін төмендеді.

Денсаулық

Таза ауыз сумен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының үлесі 2005 жылы 27%-дан 2011 жылы 15%-ға дейін төмендеді. Білікті акушерлік көмекпен туған балалардың үлесі 2005 жылы 12%-дан 2011 жылы 7%-ға дейін төмендеді.