Кіріспе

Көп мақтауға ие болған туынды – шедевр, magnum opus немесе (қазіргі қолданыста) – сыншылардың жоғары бағасына ие болған, әсіресе адамның өміріндегі ең маңызды жұмысы немесе ерекше шығармашылық, шеберлік, терең ой және кәсіби біліктілікті көрсететін туынды. Тарихи тұрғыдан алғанда, "шедевр" дегені – көркем өнер мен қолөнер салаларындағы гильдияға немесе академияға қабылдану үшін жасалған, өте жоғары сапалы жұмыс.

Этимология

Мастерстик формасы 1579 жылғы Абердин гильдиясы ережелері жинағында ағылшын немесе шотланд тілдерінде тіркелген, ал шедевр 1605 жылы Бен Джонсонның пьесасында, гильдиялық контекстен тыс алғаш рет кездеседі. Masterprize ағылшын тіліндегі тағы бір ерте түрі болды. Ағылшын тілінде бұл термин тез арада шығармашылықтың өте жақсы туындыларына қатысты әртүрлі жағдайларда қолданыла бастады және "алғашқыда Құдай немесе Табиғаттың шедеврі ретінде адамға жиі қолданылды".

Тарих

Бастапқыда шедевр термині ескі еуропалық гильдия жүйесінде шебер қолөнерші болуға ұмтылған шәкірт немесе жолаушы жасаған жұмысты білдірді. Оның гильдияға мүшелікке жарамдылығы ішінара шедеврмен бағаланды, ал сәтті болса, бұл туынды гильдияда сақталды. Сондықтан, кез келген кәсіпте – кондитерлік бұйымдар жасау, сурет салу, алтын жасау, пышақ жасау, былғары жасау немесе басқа да көптеген кәсіптерде – жақсы бұйым жасау үшін үлкен қамқорлық жасалатын. Мысалы, XVII ғасырда Лондонда Алтын шеберлерінің «Компаниясы» алтын шеберлер залындағы «жұмысханада» шәкірттен шеберлік туынды жасауды талап етті. Жұмысхана компания алтын шеберлерінің біліктілік деңгейі төмендеп бара жатқанына алаңдағаннан кейін стандарттарды қатаңдату мақсатында құрылды. Компанияның басқарушылары 1607 жылы «Алтын жасау өнерінің құпиясы мен өнерінің нағыз тәжірибесі үлкен құлдырауға ұшырап қана қоймай, сонымен қатар көп бөліктерге тарады, сондықтан қазір өте аз жұмысшылар көптеген қолдардың көмегінсіз бір табақты барлық әшекейлерімен және бөліктерімен аяқтап, жетілдіре алады» деп шағымданды. Сол алтын бұйымдарын жасау ұйымы әлі де шедевр жасауды талап етеді, бірақ ол енді бақылау астында жасалмайды. 1531-1572 жылдары Нюрнбергте (Германия) алтын шеберлері болуға ұмтылған шәкірттер алтын шеберлер гильдиясына қабылдану үшін колумбин тостағандары, болат мөрге арналған қалыптар және қымбат тастармен әшекейленген алтын жүзіктер жасауды міндетті түрде орындау керек болды. Егер оларды қабылдамаса, онда олар басқа алтын шеберлері үшін жұмыс істей алатын, бірақ өздері шебер ретінде емес. Кейбір гильдияларда шәкірттерге толық мүшелік алғанша үйленуге рұқсат берілмейтін. Бастапқы мағынасында термин көбінесе материалдық заттармен шектелген, бірақ кейбір жағдайларда гильдиялар материалдық емес өнімдерді жасаушыларды қамтығанда да сол жүйе қолданылды. Бүгінгі таңда ең танымал мысал – Рихард Вагнердің «Мейстерзингер фон Нюрнберг» операсы (1868), онда сюжеттің көп бөлігі кейіпкердің «шедевр» әнін шығаруы мен орындауымен байланысты, бұл оған Нюрнберг гильдиясында (коммерциялық емес) мейстерзингер болуға мүмкіндік береді. Бұл гильдияның сақталған ережелеріне сәйкес келеді. Шедевр жасау тәжірибесі кейбір қазіргі заманғы өнер академияларында жалғасып келеді, онда мұндай туындыларға арналған жалпы термин қазір «қабылдау жұмысы» болып табылады. Лондондағы Корольдік академия «дипломдық жұмыс» терминін қолданады және ол мүшелік шарты ретінде алынған дипломдық жұмыстардың бай жинағын жинады.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі заманда шедевр – өнердің кез келген саласындағы, көптеп сынға түскен және жоғары бағаланған туынды, әсіресе адамның өміріндегі ең маңызды жұмысы немесе ерекше шығармашылық, шеберлік, терең ойлылық немесе сапалы орындалуымен ерекшеленетін шығарма. Мысалы, Чарльз Диккенстің "Дэвид Копперфилд" романы әдебиеттегі шедевр саналады. Бұл термин көбінесе кең мағынада қолданылады, және кейбір сыншылар, мысалы The Tracking Board сайтынан Эдвард Дуглас, оның соңғы түсірілген фильмдерді сипаттауда тым көп қолданылатынын айтады.