Кіріспе

Латын Америка музыкасының ықпалымен пайда болған джаз стилі.

Латын джазы – латын Америкалық ырғақтарға негізделген джаз жанры. Оның екі негізгі түрі бар: кубалық халықтық би музыкасына негізделген, остинато үлгілерін немесе клавені пайдаланатын ритмдік бөлімі бар афро-кубалық джаз және самба мен босса-нованы қамтитын афро-бразилиялық джаз.

"Испаниялық реңк"Тұңғыш джазда және латын джазындағы кубалық ықпал

Африкалық американдық музыка 19-шы ғасырда, хабанера (кубалық контраданса) халықаралық деңгейде танымал болған кезде, афрокубалық музыкалық мотивтерді қабылдай бастады. Хабанера – ритмикалық тұрғыдан африкалық мотивке негізделген алғашқы жазылған музыка. Хабанера ырғағы (конго, танго конго немесе танго деп те аталады) тресильо мен бэкбиттің үйлесімі ретінде қарастырылуы мүмкін. Уинтон Марсалис трессильоны Нью-Орлеанның «клавесі» деп санайды, бірақ техникалық тұрғыдан алғанда, бұл үлгі клавенің жартысы ғана. В.К. Хендидің 1914 жылғы «Сент-Луис Блюзі» бас партиясында хабанера тресильосы бар. Хенди Уилл Тайлердің «Маори» туындысындағы хабанера ырғағына реакцияны атап өтті: «Ақ бишілердің ырғаққа кенеттен, мақтанышпен және әдемілікпен жауап бергенін байқадым. Мен оларды байқағандай, олар оны қадаммен қабылдады. Мен бұл ырғақтың негроидтық сипаты бар екеніне күмәндана бастадым». «La Paloma» әнінде де осыған ұқсас реакцияны байқағаннан кейін, Хенди осы ырғақты «Сент-Луис Блюзіне», «Мемфис Блюзінің» аспаптық нұсқасына, «Бил Стрит Блюзінің» хорына және басқа да шығармаларына енгізді. Джелли Ролл Мортон тресильо хабанерасын (оның «испандық бояуы» деп атағанын) джаздың маңызды бөлігі деп есептеді. Хабанера ырғағын «The Crave» (1910, 1938 жылы жазылған) сияқты әндерде оның сол қолынан естіп бақылауға болады. Менің ең алғашқы әндерімнің бірі – «Нью-Орлеан Блюзінде» испандық бояуды байқауға болады. Шын мәнінде, егер сіз әндеріңізге испандық бояудың нюанстарын қоса алмасаңыз, сіз джазға қажетті дәмдеуді ешқашан ала алмайсыз, мен оны джаз деп атаймын, – деді Мортон (1938: Конгресс кітапханасының жазбасы). Джаз синкопациясының нақты шығу тегі ешқашан белгілі болмаса да, хабанера тресильосының оның пайда болуынан бері бар екенін көрсететін дәлелдер бар. Бадди Болден, алғашқы танымал джаз музыканты, хабанераға негізделген үлгі – «үлкен төрттік» құрастырғаны үшін мақталады. «Үлкен төрттік» (төменде) – стандартты ритмнен ауытқыған алғашқы синкоптық бас барабан үлгісі. Төмендегі мысал көрсеткендей, «үлкен төрттік» үлгісінің екінші жартысы – хабанера ырғағы. Жалпы алғанда, қарапайым африкалық ырғақ үлгілері джазда сақталғанын айтуға болады, себебі оларды еуропалық ырғақ тұжырымдамаларына оңай бейімдеуге болады. Кейбіреулері аман қалды, ал еуропалықтандыру процесіне байланысты басқалары жойылды. Бұл сондай-ақ [tresillo сияқты үлгілердің] сақталуын түсіндіруге болады. Шуллер (1968) айтқандай, «жақсылық» – джаздағы ең пайдалы және кең таралған синкоптық үлгілердің бірі болып қала береді. Кубалық ықпал 1940 жылдарға дейінгі көптеген джаз туындыларында байқалады, бірақ ырғақтық тұрғыдан олардың барлығы тресильо сияқты бір жасушалы мотивтерге негізделген, екі жасушалы, клавеге негізделген құрылымды қамтымайды. Хуан Тизоль жазған және 1936 жылы алғаш орындалған «Караван» – ертедегі латын джаз композициясы. Бұл клавеге негізделмеген.

Босса-нова

Босса-нова – самба ырғағына негізделген гибридтік музыкалық форма, бірақ Дебюссиден бастап АҚШ джазына дейінгі еуропалық және американдық музыканың ықпалына тап болды. Босса-нова 1950-ші жылдары пайда болды, негізінен бразилиялық Антонио Карлос Жобим мен Жоао Гилбертоның еңбектерінің арқасында. Оның ең танымал әні – Гилберто мен оның әйелі Аструд Гилберто орындаған «Ипанемалық қыз». Музыкалық стиль самбадан дамығанмен, одан гармониялық тұрғыдан күрделірек және аспаптық жағынан сәл кем дыбысты. Босса-нова Рио-де-Жанейроның сәнді жағажай маңындағы аудандарынан пайда болды, ал самба Рио-де-Жанейроның фавелаларында туған. Кейбір ұқсас элементтер бұрыннан-ақ байқалды, тіпті батыс классикалық музыкасына да әсер етті, мысалы Гершвиннің «Латын» клаве ырғағына ие «Кубалық увертюрасы». Босса-новаға салқын джаз сияқты джаз стильдерінің ықпалы тарихшылар мен жанкүйерлер арасында жиі талқыланады, бірақ ұқсас «салқын сезімталдық» байқалады. Босса-нова 1950 жылдардың ортасында Бразилияда дамыды, оның құрушылары ретінде Джонни Альф, Антонио Карлос Жобим және Жоао Гилберто есімдері аталады. Алғашқы әндердің бірі – Гилбертоның «Bim Bom» әні. Босса-нованы Доривал Кайммидің «Saudade da Bahia» және Элизате Кардосоның «Chega de Saudade» әнін жазған «Canção do Amor Demais» альбомы танымал етті. Біраз уақыттан кейін әнді Гилберто орындады. Гилбертоның алғашқы шығармалары және 1959 жылы халықаралық деңгейде танымал болған «Orfeu Negro» («Қара Орфей», сазгері Луис Бонфа) фильмі осы музыкалық стильдің Бразилияда және Латын Америкасының басқа аймақтарында танымалдығын арттырды, ол американдық джаз музыканттары арқылы Солтүстік Америкаға тарады. Чарли Берд пен Стэн Гетцтің жазбалары оның танымалдығын бекітіп, 1963 жылғы «Getz/Gilberto» альбомымен бүкіл әлемде кең таралды, сондай-ақ Элла Фицджеральд («Ella Abraça Jobim») және Франк Синатра («Francis Albert Sinatra & Antônio Carlos Jobim») сияқты танымал джаз орындаушыларының көптеген жазбалары шықты. Осыдан кейін босса-нова стилі ондаған жылдар бойы әлемдік музыкаға елеулі әсер етіп келеді, тіпті қазір де әсерін жойған жоқ. Халықаралық танымалдылыққа қол жеткізген алғашқы босса-нова синглы, бар болғаны 1964 жылғы «Getz/Gilberto» альбомындағы «The Girl From Ipanema» әні болды, онда Гилбертоның сол кездегі әйелі Аструд Гилбертоның ғана орындауы қалдырылды. Жанр келесі төрт онжылдық бойында танымал артистер тарапынан «сусыздануға» төтеп берді. Босса-новаға алғашқы ықпал еткен ән – француз әншісі Анри Сальвадордың «Dans mon île» әні, ол 1957 жылы Алессандро Бласеттидің «Europa di notte» итальяндық фильмінде пайда болды; ән Бразилияда таратылды және кейіннен бразилиялық артистер Эумир Деодато («Los Danseros en Bolero – 1964») және Каэтано Велосо («Outras Palavras – 1981») орындады. 2005 жылы Анри Сальвадор Бразилияның мәдени еңбегі орденімен марапатталды, оны әнші және Мәдениет министрі Гилберто Гил президент Луланың қатысуымен табыс етті, оның бразилиялық мәдениетіне тигізген ықпалы үшін. «Bossa nova clave» (немесе «Бразилиялық клаве») босса-новада барабан жиынтығының тұзақ жиегінде ойналады. Бұл үлгі сона клавеге ұқсас ырғаққа ие, бірақ екі жағындағы екінші нота бір соққыға кешіктіріледі (бөлініс). Бұл үлгі Бразилияда жазылғандай 2/4 өлшемінде көрсетілген. Солтүстік Америкадағы ноталар жиі қысқартылған өлшемде жазылады. Барабаншы Бобби Санабрияның сөзіне сәйкес, бұл үлгіні жасаған бразилиялық композитор Антонио Карлос Жобим оны жай ғана ырғақты мотив деп санайды, ал клаве (бағыт беруші үлгі) емес. Кейіннен Жобим латын музыканттарының осы босса-нова үлгісінің рөлін дұрыс түсінбегендеріне өкінді.

Латын джазынан тыс

Бразилиялық перкуссионист Аирто Морейра 13 жасында кәсіби музыкант болды. Ол самба-джаз пионерлері Самбалансо Трионың құрамында және 1967 жылы Гермето Паскоалмен бірлескен "Квартето Ново" атты жазбасы арқылы танымал атанды. Ұзақ өтпей ол әйелі Флора Пуриммен АҚШ-қа көшті. АҚШ-қа келген соң Аирто афро-бразилиялық халық аспаптарын джаз стилінің алуан түрлеріне бұрынғыдан беймәлім жолдармен енгізді. Чик Кореаның түпнұсқалық Return to Forever тобында Аирто самба шеберлігін түрлі соққы аспаптарында, оның ішінде барабан да қоса, көрсетті. Дегенмен, 1970 жылдардағы АҚШ-тағы Airto қатысқан музыканы "джаз-самба" немесе "латын джазы" деп атау жеткіліксіз. Аирто сол заманғы ең маңызды екі авангардтық электрлі джаз тобы – Майлз Дэвис пен Weather Report құрамында ойнады. Ол CTI Records сияқты танымал альбомдарда да өнер көрсетті. Күшті ырғақтың құрылымымен қатар, Аирто перкуссияға түс қосты, қоңыраулар, шайқаулар мен сыбызғылар арқылы еске алатын дыбыстар жасады. Аирто Гермето Паскоал сияқты басқа да авангардтық бразилиялық музыканттардың Солтүстік Америка джаз сахнасына енуіне жол ашты. Тағы бір инновациялық бразилиялық перкуссионист – Нана Васкончелос. Васкончелос 1976 жылдан 1980 жылға дейін Джон Хасселлдің төрт альбомына (оның ішінде Брайан Ино мен Хасселлдің "Possible Musics" альбомына) және кейін Пат Метень тобының бірнеше жұмыстарына, сондай-ақ 1980 жылдардың басынан 1990 жылдардың басына дейінгі Ян Гарбарек концерттеріне қатысты. 1984 жылы ол Пьер Фаврдің "Singing Drums" альбомында Пол Мотианмен бірге ойнады. Ол Арил Андерсеннің "If You Look Far Enough" альбомында Ральф Тауннермен де бірге қатысты. Васкончелос Дон Черри мен Коллин Уолкоттпен "Codona" тобын құрды, ол 1978, 1980 және 1982 жылдары үш альбом шығарды. Васкончелос афро-бразилиялық ырғақтар мен аспаптарды қолданғанымен, Airto сияқты, бразилиялық джаз бен латын джазының шеңберінен шықты.

Латын джазын тура джазбен салыстыру

Түзу джазбен салыстырғанда, латын джазы серпіліссіз (немесе "тең сегіздіктерді") ырғақ қолданады, серпілісті ырғақ емес. Ерте латын джазында кері соққылар көбінесе қолданылмаған, бірақ қазіргі заманғы түрлері кері соққыны клавемен үйлестіреді. Конга, тимбале, гуиро, бонго және клавес – барабан жиынтығына қосымша немесе оның орнына жиі қолданылатын соққы аспаптары.

Форматтар

Латын джазы, көптеген джаз түрлері сияқты, кішкентай немесе үлкен топтарда орындалуы мүмкін. Кішкентай топтар, немесе комболар, көбінесе 1950-ші жылдары Америкада танымал болған бибоп форматын пайдаланады, онда музыканттар стандартты мелодияны орындайды, көптеген музыканттар импровизациялық соло орындайды, содан кейін барлығы мелодияны қайтадан орындайды. Латын джазының белгілі биг-бэндтеріне Артуро О'Фарриллдің «Афро-латын джаз оркестрі», Бобби Санабрияның «Мультиверс биг-бэнді», «Райсес джаз оркестрі», «Мамбо Легендтер оркестрі», «Пасифик Мамбо оркестрі» және тағы да басқалары жатады. Латын джаз тобында перкуссия жиі жеке орындауларда (солода) ерекшеленіп шығады. Гермето Паскоал сияқты музыканттардың заманауи латын джаз шығармалары көбінесе осы кішкентай топтар үшін жазылады, оларда перкуссиялық сололармен қатар көптеген үрмелі аспаптар да қолданылады.

Латын джазы - әлемдік музыка

Джаз тарихының көп бөлігі джаздың тек американдық музыка екенін – 20-ғасырдың басында африкалық американдықтар жасаған стиль, африкалық ырғақ пен импровизация элементтерін еуропалық аспаптармен, гармониялармен және формальды құрылымдармен үйлестіргенін баса көрсетеді. Кариб теңізі мен Латын Америкасының музыкасының ықпалы – Джелли Ролл Мортонның ерте Нью-Орлеан джазының «испандық бояуы» туралы жиі айтылатын пікірлерін және трубашы Диззи Гиллеспидің соғыстан кейін афрокубалық барабаншы Чано Позобен жасаған танымал ынтымақтастығын есептемегенде – американдық университеттерде қолданылатын стандартты джаз оқулықтарында көбінесе айтылмайды. Сондай-ақ, 1973 жылғы ықпалды жазбалар жинағы, Смитсоновтың классикалық джаз жинағы және Кен Бернстің танымал деректі фильмі «Джаз» латын джазы туралы аз мәлімет береді. Жақындағы зерттеулер бұл көзқарасқа қарсы шығып, Кариб теңізі мен Латын Америкасының музыкасы ертедегі Нью-Орлеан джазының пайда болуына, Нью-Йорктегі соғыстан кейінгі дамуына және 21-ғасырдың қалалық орталықтарында джаздың одан әрі дамуына өте маңызды болғанын дәлелдейді. Бұл пікірді қолдайтындар Франк Мачито Грилло, Марио Бауза, Чико О’Фаррилл, Тито Пуэнте, Рей Баррето, Джерри және Энди Гонсалес сияқты ықпалды Карибтік топ жетекшілерін кең ауқымды джаз репертуарына енгізуді ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда, барлық джаз, оның ішінде латын джазы, тек американдық өрнек ретінде емес, «жаһандық музыка» ретінде, «стильдік кеңістігінде мәдениаралық» деп қарастырылады.