Кіріспе
Шри-Ланкадағы қала Анурадхапура () – Шри-Ланканың солтүстік-орталық жазығында орналасқан ірі қала. Солтүстік Орталық провинциясының және Анурадхапура ауданының астанасы. Қала қазіргі астана Коломбоның солтүстігінде, Солтүстік Орталық провинциясында, тарихи Малвату Ояның жағалауында орналасқан. Қазіргі таңда бұл қала ежелгі сингал өркениетінің жақсы сақталған қираған жерлерімен танымал. Махавамса қаланың негізін б.з.д. 437 жылы қаланғанын айтады, бірақ бұл жерде одан да ертерек адамдар қоныстанған, бұл оны аралда үш мың жылға жуық уақыт бойы маңызды адамдар қоныстанған жерге және Азиядағы ең көне, үздіксіз қоныстанған қалалардың біріне айналдырды. Бұл – гидравликалық сингал өркениетінің, теравада буддизмінің ошағы және 1500 жыл бойы сақталған Шри-Ланканың ең ұзақ қызмет еткен ежелгі астанасы. Сонымен қатар, ол Тамбапанни және Упатисса Нувара патшалықтарынан кейін Сингалдық Раджарата патшалығының алғашқы астанасы болды. Анурадхапура көптеген ғасырлар бойы теравада буддизмінің орталығы болды және көптеген ежелгі будда ғибадатханаларының қираған жерлері бар буддалық қасиетті саяхат орны болды, соның ішінде әйгілі Анурадхапура Маха Вихарая және Джая Шри Маха Бодхи, әлі күнге дейін өмір сүретін, құжатталған, отырғызылған ең көне ағаш және ол бастапқыда Будда ағартушылыққа қол жеткізген Бодха Гаядағы (Бихар, Үндістан) киелі інжір ағашының бұтағы болған деп есептеледі. Ежелгі ғибадатханалар мен монастырлардың бұл кең желісі қазіргі қаланың аумағының басым бөлігін құрайды. 993 жылдан кейін Оңтүстік Үндістаннан келген Чолалардың шапқыншылығынан кейін қала көбінесе қиратылды және кеңінен тастап кетілді. Кейінгі сингалдық патшалар астананы Анурадхапураға қайтаруға бірнеше рет тырысты, бірақ ол 19 ғасырдағы британдық отаршылдық дәуіріне дейін аралдың маңызды халқының орталығы ретінде қайта құрылмады. Қазіргі қаланың қайта жаңғыруы 1870 жылдары басталды. Қазіргі қаланың көп бөлігі ежелгі астананың орнын сақтау үшін 20 ғасырдың ортасында көшірілді. Бұл Шри-Ланканың солтүстігіндегі маңызды жол торабы және теміржол желісі бойында орналасқан. Қала Шри-Ланканың археологиялық зерттеулер бас штабы болып табылады, ал туризм оның экономикасында маңызды рөл атқарады.
Anuradhapura (; ) is a major city located in the north central plain of Sri Lanka. It is the capital city of North Central Province and the capital of Anuradhapura District. The city lies north of the current capital of Colombo in the North Central Province, on the banks of the historic Malwathu Oya. The city is now a World Heritage Site famous for its well preserved ruins of the ancient Sinhalese civilisation. While Mahāvaṃsa places the founding of the city in 437 BCE, the site has been inhabited for much longer, making it a major human settlement on the island for almost three millennia and one of the oldest continuously occupied cities in Asia. It is the cradle of the Hydraulic Sinhalese civilisation, Theravada Buddhism, and the longest serving ancient capital of Sri Lanka that has survived for 1500 years. Moreover, It was the first capital of the Sinhala Kingdom of Rajarata, following the kingdoms of Tambapanni and Upatissa Nuwara. Anuradhapura was also the centre of Theravada Buddhism for many centuries and has been a major Buddhist pilgrimage site with ruins of many ancient Buddhist temples, including the famous Anuradhapura Maha Viharaya and the Jaya Sri Maha Bodhi, the oldest still living, documented, planted tree in the world and that is believed to have originally been a branch of the sacred fig tree at Bodh Gaya (Bihar, India), under which the Buddha attained enlightenment. These vast networks of ancient temples and monasteries now cover over of area of the city today. The city was mostly destroyed and largely deserted after 993 CE, with the Chola invasion from South India. Although several attempts were made by later Sinhalese kings to return the capital to Anuradhapura, it was not reestablished as a major population centre of the island until the British colonial era in the 19th century CE. The revival of the current city began in earnest in the 1870s. The contemporary city, much of which was moved during the mid 20th century to preserve the site of the ancient capital, is a major road junction of northern Sri Lanka and lies along a railway line. The city is the headquarters of Sri Lanka's archeological survey, and tourism is a significant factor in its economy.
Этимология
Махавамса сияқты тарихи жазбаларға сәйкес, Анурадхапура атауының шығу тегі аралдың алғашқы сингал патшасы ханзада Виджаяның (б.з.д. 543–505) сарайындағы «Анурадха» есімді министрге байланысты. Виджаяға қатысты аңыздарға сәйкес, оның «Анурадха» есімді министрі кейіннен Анурадхапура болып табылатын елді мекенді құрды. Алайда, ежелгі қаланың цитадель аймағында б.з.д. 10 ғасырға дейін сонау салынған ертерек елді мекендердің табылуы бұл мәлімдемеге күмән тудырады. «Анурадхапура» атауы «Анурадха қаласы» (Анурадха+пура) дегенді білдіреді, мұнда «пура» сөзі санскрит, пали және сингал тілдерінде «қала» деген мағынаны білдіреді. Алайда, Анурадхапура қала болып саналмай тұрып, оны «Анурадха грама» деп атаған, яғни «Анурадха ауылы» (Анурадха+грама). Бұл ескі атау ежелгі грек және рим ғалымдары Страбон мен Клавдий Птолемейдің еңбектерінде де кездеседі. Птолемейдің біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы әлем картасында бұл жер «Анурограммой» деп аталды. Осылайша, Анурадхаграма деп аталатын осы бұрынғы кішігірім қоныстың Сингал патшасы Пандукабхаяның (б.з.д. 474–367) билігі кезінде б.з.д. 437 жылы қалаға айналуы атауын Анурадхапураға өзгертуге себеп болды деп есептеледі. Бұл қазбаларға сәйкес, қаланың прототарихи темір дәуірі б.з.д. 900–600 жылдар аралығында темір технологиясының, қыш ыдыстардың, жылқының, үй жануарларының және күріш егудің пайда болуымен сипатталады. Б.з.д. 700–600 жылдар аралығында Анурадхапурадағы елді мекен кем дегенде 50 гектар аумаққа дейін кеңейді. Қаланың маңында суғаруға жарамды және құнарлы жерлер орналасқан, сонымен қатар аралдың солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жағындағы маңызды порстарға стратегиялық түрде жақын болды. Қала тығыз орманды аймақтармен қоршалған, бұл жаугершілерден табиғи қорғаныс қызметін атқарды. Анурадхапурадағы қазба жұмыстары кезінде Анурадхапураның «базалық ерте тарихи» кезеңінен (б.з.д. 600–500) Солтүстік Үндістанмен байланысын көрсететін (ведалық кезеңде) боялған сұр ыдыстар табылды.
Тарихи кезеңнің алғашқы кезеңдері
500-250 жылдар аралығындағы осы ерте тарихи кезеңде қаланың дамуына қатысты мәліметтер сингалдық жылнамаларда кездеседі. Осы жазбаларға сәйкес, Пандукабхая патша қаланы қақпалармен және саудагерлерге арналған аудандармен жоспарлап құрған. Сол кезде қаланың ауданы бір шаршы километрді құрап, континенттегі ең ірі қалалардың біріне айналған. 993 жылы Чола тамил индуист патшасы Раджараджа I, ал 1014 жылы оның ұлы Ражендра I жасаған шабуылдардан кейін қала көбінесе тасталып қалды. Кулавамса (б.з. 6-18 ғасырлары) бойынша, Анурадхапура Чола әскерімен толығымен қиратылған. Дегенмен, Роберт Нокс сияқты аралға келген саяхатшылардың жазбаларында көрсетілгендей, бұл оқиғадан кейін де адамдар осы жерде тұра берді.
Буддизм
Анурадхапура ертедегі Тхеравада буддизмінің маңызды интеллектуалдық орталығы болды және Буддагоса сияқты құрметті будда философтарының мекені еді. Дхатусена (455-473) тұсында Тхеравада буддалық каноны қайта жөнделді, сонымен бірге 18 жаңа вихара (ғибадатхана кешендері) салынды және буддизмді аралға әкелген үнділік ханзада монах Махиндаға мүсін орнатылды. Анурадхапура кезеңінің соңында Шри-Ланканың патшалық отбасы мен ақсүйектері буддизмді ынталы түрде қолдады. Олар жиі өнер туындыларын тапсырып, оларды будда ғибадатханаларына сыйлады. Қарсылық ретінде ғибадатхана мен жергілікті будда қауымы патшаның билігін қолдады. Мейірімділік пен қайырымдылықтың Бодхисаттвасы Авалокитшевара бейнеленген өнер туындылары кеңінен танымал болды.
Еуропалық жаңалық
Бұл аймақта ғасырлар бойы сирек қоныстанған, бірақ жергілікті халық қираған орындарды біліп келген. Роберт Нокс 1681 жылы жазған "Сейлон аралының тарихи қатысы" еңбегінде: "Ануродгбурро қаласында күзеттік бекеттер бар, одан әрі Канди патшасына бағынышты халық жоқ" деп көрсеткен. 1821 жылы Джон Дэви былай деп жазды: "Анорадапура, бұрын Цейлонның астанасы болған, қазір шөлдің ортасындағы шағын, қарапайым ауылға айналды. Оның маңызды қалдықтары – үлкен су сақтағыш, көптеген тас тіреулер, екі-үш алып дөңгелек (вероятно, ежелгі дагобалар). Бұл орын әлі де қасиетті саналады және қажылыққа бару орны болып табылады."
Қазба жұмыстары
Бұл жерде 1884–86 жылдары Стивен Монтегю Берроуз бастаған түрлі қазба жұмыстары жүргізілді.
Қасиетті қала мен жаңа қала
Анурадхапура Солтүстік Орталық провинциясының әкімшілік орталығы болды. Солтүстік темір жолының салынуымен, 1904 жылы Анурадхапура темір жол станциясы ашылғанда, Анурадхапура маңызды темір жол қаласына айналды. 1949 жылы Цейлон үкіметі Оливер Верасинггеге Анурадхапураны сақтау жоспарын жасауды тапсырды. Бұл жоспардың мақсаты – ескі Анурадхапура қаласының шығысына жаңа қала салу арқылы ежелгі қаланы сақтап, Анурадхапураның қасиетті қаласы мәртебесін беру болды. "Жаңа қалаға" көптеген мемлекеттік кеңселер мен соттар көшірілді. Осы мақсатта Анурадхапураны сақтау кеңесі құрылды. Ниссанка Виджейератне 1958-1962 жылдары Анурадхапура ауданының үкіметтік агенті болды және сол замандағы ең танымал агенттердің бірі саналды. Оның беделі Анурадхапураның дауысы Коломбодағы жоғары деңгейде естілуін қамтамасыз етті. Үкіметтік агенттік қызметімен қатар, ол Анурадхапураны сақтау кеңесінің төрағасы да болды. Бұл Анурадхапура қаласының тарихи өрбу кезеңі еді. Жаңа қала салынып, ескі қала тұрғындары жаңа қалаға көшірілді. Бұл уақыт кернеу мен қуанышқа толы болды. Ол осы өзгерістерді батылдықпен және ерекше саяси шеберлікпен басқарды. Анурадхапурада болып тұрғанда, ол бұрынғы британдық үкіметтік агенті, кейіннен аудан халқының Сейлонның 1-ші Мемлекеттік кеңесінде өкілдік ету үшін сайлаған Г.Р. Фриманға арналған ескерткішті ашты. Алдағы оқиғалар көлеңкесін алдын ала тастайды. Виджейератненің Анурадхапура күндерінің ерекшелігі – оның жағдайды кең көріп, маңызды мәселелерге назар аудару және жауапкершілікті өз қызметкерлеріне жүктеу қабілеті болды. Ол ешқашан ұсақ-түйектерге ден қоймады. Ол сондай-ақ Анурадхапураның қасиетті қаласын құрды, қалалық аймақты жаңадан құрылған Анурадхапура қаласына көшірді және Анурадхапура әуежайын салуға жауапты болды.
Демография
+Этностық топтарЖалпы халық санының % Сингалдар51,77591.42 Шри-Ланка морылары3,8256.75 Шри-Ланка тамилдары8501.50 Үнді тамилдары450.08 Басқалар (бургерлер, малайлар және т.б.)1370.24Барлығы56,632100
Источник: www.statistics.gov.lk 2001 жылғы халық санағы
Source: www. statistics. gov. lk Census 2001
Климат
Анурадхапурада тропикалық саванна климаты (Кёппен As) басылады.
Көлік
Анурадхапура теміржол және тас жолдарымен байланысты. Солтүстік теміржолы Анурадхапураны Коломбо, Джаффна және Канкесантураймен жалғастырады. Анурадхапура теміржол станциясы – қаланың теміржол қақпасы, онда Ял Деви, Уттара Деви сияқты маңызды пойздар тоқтайды. Коломбодан солтүстік провинцияға бірнеше автобус маршруты Анурадхапура арқылы өтеді. Олардың ішінде 04, 15, 57, 87 және т.б. бар. Анурадхапура – Шри-Ланканың орталық қаласы. Ол аралдағы көптеген ірі қалалар мен кенттермен тікелей тас жол арқылы байланысқан. Тас жол арқылы ол Вавуния, Дамбулла, Матал, Путталам, Тринкомали, Джаффна, Курунегала және Канди қалаларымен байланысты.