Кіріспе

Ұлы Дутугамуну, сондай-ақ Дуттагамани Абхая деп те аталады, б.з.д. 161 жылдан б.з.д. 137 жылға дейін билік еткен Анурадхапура патшалығының патшасы болды. Ол б.з.д. 205 жылы Анурадхапура патшалығына басып кірген Чола патшалығынан шыққан тамил саудагері Элараны жеңіп, құлатып, Шри-Ланка аралын бірінші рет біріктіргенімен әйгілі. Дутугамуну Анурадхапура қаласын кеңейтіп, сәнмен безендірді және Шри-Ланка аралында Раджарата патшалығының күшін нығайтты. Сингал халқының тарихи билігінің ең маңызды символы ретінде Дутугамунудың өмірі туралы әңгімелер мифтер мен аңыздарға толы. Дегенмен, оның өміріне қатысты көптеген мәліметтер замандас жазуларымен расталған, ал оның өмірінің негізгі баяны дәл деп есептеледі.

Этимология

Дутугамуну ( ) пали тілінде Дуттагамани Абхая деп те аталады. Махавамсада ол жас кезінде Рухуна патшасы Кавантиссаның 45 жыл бойы Шри-Ланканы билеген күшті Елара патшаға қарсы соғыс ашудан бас тартқаны туралы айтылады. Сингальдықтар оны әділ патша немесе Дхармиста Елара деп құрметпен еске алады. Ол сол кезде Ратнадива аралы деп белгілі болған жерді Анурадхапурадан биледі. Дұтағамни, «Дұтта» префиксі қорқыныш тудыратын, қарапайым немесе тәртіпсіздікті білдіреді дейді, "Әкесі ер адам болса, осылай айтпайтын еді" деп, оған әйелдердің әшекейін жіберген. Патшаның ашуынан оның көптеген достары Малайя аймағына қашуға мәжбүр болды, ал ханзаданың өзі Дutthагамани деп аталды, яғни "бойынсұнбас". Ол қайтыс болғаннан кейін Дхарма Гамини ("тура жолмен жүретін Гамини") деп аталды, бірақ тарихқа Дұтта Гамини немесе Дутугемуну ретінде енді.

Сарайдағы шайқас және патшалық құрудың алғашқы кезеңдері

Алты жасқа келгенде Гамани "батыл, даңқты, епті және сұлулық пен күштің батыры" болды, бірақ сәл ерке. Раджаратаның басып келген патшасын қууға бекінген Гамани Рохана төңірегінен әскер жинап, солтүстікті қайтарып алу ниетін әкесіне жеткізді. Патша "өзеннің бұл жағындағы жер жеткілікті" деп бұған тыйым салды. Әке мен бала арасындағы сөз алмасудың нәтижесінде Гамани "Дутта Гамани" деп аталды, оның достары Малаяға қашып кетті, ал өзі патша түрмесіне қамалды. Кавантисса, шапқындарға қарсы соғыс бастамас бұрын, патшалығын күшті ету қажеттігін ерте түсінген, данышман стратегияшы ретінде танымал болды. Ол әскер жинап, патшалығын "күріш пен бетель жапырақтарымен" гүлдендірді – бұл халықтың ауыл шаруашылығынан мол өнім алғанын білдіреді. Осы кезде зор күшке ие болған он "үлкен алып" әскерге қосылды. Кавантисса Дутугемуну мен Тиссаны ешқашан бірін-бірімен соғыспауға және дін қызметкерлерінің кеңесін әрдайым құрметтеуге және тыңдауға ант берді. Сонымен қатар, он алыпты бауырластар арасындағы соғыста ешқашан тарап таңдамауға ант берді. Кавантиссаның қазасынан кейін Дутугемуну өзінің тәжін тек қана фил Кандула ғана емес, сонымен қатар жесір патшайым Вихарамахадевиді де тартып алған кіші інісі Тиссаға қарсы қорғауға мәжбүр болды. Екі патша арасындағы соғыс Дутугемунудың Куланганияпиттиде жеңілуімен басталды, онда "патшаның (Дутугемунудың) мыңдаған жауынгері" қаза тапты. Дутугемуну Махагамаға қашуға мәжбүр болды, онда ол тағы бір әскер жинап, Тиссамен қала маңында тағы бір шайқасқа түсті. Аңыз бойынша, Тисса өзінің ағасымен "Кандула" атты патшалық филмен шайқасып, Дутугемуну атқа мінген күйінде күресті. Бір сәтте Дутугемуну атын филдің үстіне секіріп өткізіп, филдің иесін тануына және Тисса ағаштан асығып түсуіне себеп болды, себебі фил оны өлтіруге тырысты. Дутугемуну жеңіске жетті, ал Тисса шайқас алаңынан монахтың денесіне орап жасырынып шықты. Дутугемуну бұл айла-шартты байқап, інісіне: "Дін қызметкерлерінің арқасында жүруге ұялмасаң ба?" – деп айғайлады. Бірақ, кейіннен Вихарамахадеви мен монахтардың күш-жігері арқасында Дутугемуну мен Тисса татуласты, ал Тисса патшаның ең басты генералдарының бірі болды.

Раджаратаны алу

Тағын бекіткен соң, ол солтүстікті жаулап алуды жоспарлады, оған Раджарата ғана емес, сонымен қатар көптеген кішігірім, жартылай тәуелсіз мемлекеттер кірді. Патша әскері «арбалар, әскерлер және мінуге арналған жануарлар», сарбаздар, бірнеше соғыс пилдері, сондай-ақ патшаға кеңес беру үшін келген бірнеше монахтар және сәттілік пен құт-береке үшін оның найзасына орнатылған қасиетті заттан тұрды. Оған қоса, оның әкесі Кавантисса бүкіл аралдан шақырған он атақты алып жауынгерлер де ілесіп келді: Нандимитра, Суранмала, Махасона, Терапуттабхья, Готаймбара, Барана, Васабха, Ханджадева, Велусаммана және Фуссадева. Бұл жорықта Дутугемуну солтүстіктегі көптеген басып алған тамил билеушілерін (Махавамса бойынша, 32-ге дейін) бағындырды. Ерекше қызығушылық тудырған нәрсе – төрт айлық Виджитанагара қоршауы, онда қорғаныстағы тамил әскерлері Дутугемунудың пилдерін қорқыту үшін «қызыл ыстық темір мен балқытылған шайырды» қолданған. Осы уақытта ол Анурадхапураның Элараға құрмет көрсетуді жалғастырған басшысының қызы Ран Этанаға үйленді. Кем дегенде екі рет жеңіс патшаның «шешендігіне» және Кандхуланың батырлығына байланысты деп айтылады. Жорық Анурадхапураның шығыс қақпаларында шегіне жетті, онда Дутугемуну Кандхулаға мініп, қарсыласы – қарт, басып алған патша Элараға, оның Махапаббата пилінде кездесіп, оны найзамен өлтірді; бұл оқиға Шри-Ланка тарихындағы ең танымал эпизодтардың бірі. Дутугемунудың Анурадхапурадағы жеңісі оны (Шри-Ланка) аралының дерлік барлық бөлігін билеуге мүмкіндік берді – бұрын-соңды болмаған жағдай. Дегенмен, оның жағдайы мүлдем қиындықтарсыз емес еді. Элара, Оңтүстік Үндістанның Чола империясынан келген тамил болғанына қарамастан, әділ және тура басшы ретінде танымал болды, сондықтан Дутугемуну ескі патшаның есімін құрметтеу үшін бар күшін салды – ол Элараны өртеді, оның күліне мазар салды және оның қабіріне саяхатшылар тоқталып, құрмет көрсетуі үшін ережелер жасады. Сонымен қатар, «өзінің ұлы жеңісіне көз тастағанда, ол қаншалықты маңызды болса да, ешқандай қуаныш сезінбеді, өйткені осы арқылы жаулары мен өзінің әскерлерінің мыңдаған адамдары жойылды», бірақ Махавамсада көрсетілген шығындар күрт арттырылған. Бұл туралы оған тағайындалған діни мекемелердің саны (68-ден 99-ға дейін) куәлік етеді, оларға әсем ступалар, монастырлар және қасиетті орындар кіреді.

"Катарагама" құдайымен рухани қарым-қатынас

Патшаның кейбір құрылыстарына қатысты әңгімелер Катарагама девийомен рухани байланысты көрсетеді. Мұндай екі орын – Тангалледегі Хенакадува Пурана Раджа Маха Вихарая және Рухуну Катарагама Маха Девалая. Эларамен соғысқа дайындық кезінде Катарагама құдайы Дутугемуну патшасының алдына келіп, оған соғыста қолдану үшін қылыш берді. Виджитапура шайқасында Элараны жеңіп, елдегі билікті қайта иеленгеннен кейін, Катарагама құдайы Дутугемунудың алдына тағы да пайда болды. Жеңімпаз патша құдайдан соғыста жеңіске жету үшін не істеу керектігін сұрады. Құдай Кири Вехерадан Ведихити Канда бағытында жебе атып, Дутугемунуға жебе түскен жерге киелі орын салуды бұйырды.

Өлім және мұрагерлік

Патша Дутугемуну өзінің сүйікті Руванвелисеясының аяқталуын көре алмады, әк жұмысы бітіспей қайтыс болды. Махавамса оның өліміне толық бір тарау арнаған, онда өлімі жақындаған патшаны паланкинмен аяқталмаған ступаның жанына алып келу сахнасы суреттеледі. Сол жерде ол бұрынғы әріптесі, қазір монахқа айналған Терапуттбхьямен де кездеседі. Адам өмірінің мәңгілік еместігі туралы сөздерден кейін, қарлы патша дүниеден өтеді және бірден Тусита көктеміне қайта туылады. Патша Дутугемунудың өліміне байланысты халық арасында кең тараған әңгімеге сәйкес, ол өлім төсегінде Руванвелисеяның аяқталғанын естіп, қуанған. Бірақ, жақсы ниетпен жасалған жоспар күңкірегенде, Дутугемуну аяқталған құрылысты көрсетуді сұрады. Оның інісі Тисса бүкіл ғимаратты ақ матамен жапты, ал нашар көру қабілетінің салдарынан Дутугемуну ешқандай айырмашылықты байқамады және ғимарат аяқталғанына сеніп қайтыс болды. Дутугемунудың өлімінен кейін, оның орнына ұлы Салия емес, інісі Саддатисса билікке келді.

Танымал мәдениетте

2015 жылы шыққан «Махараджа Джемуну» фильмі Дутугамунудың патша Эларамен шайқасқа дейінгі өмірін баяндайды. Фильмде Дүтұғамұну рөлін Уддика Премаратна сомдады. Фильм режиссері – Джаянта Чандрасири. «Гемуну Махараджа» телесериалы «Хиру» телеарнасында көрсетілді. Рөлді Малинда Перера ойнады.