Кіріспе

Шри-Ланканың тарихи хроникасы (синхала: මහාවංශ (Mahāvansha), пали: මහාවංස (Mahāvaṃsa)) – Анурадхапураның Махасена кезеңіне дейінгі Шри-Ланканың мұқият сақталған тарихи жазбасы. Ол пали тілінде жазылған эпикалық поэма стилінде құрастырылған. Бұл хроника Шри-Ланка тарихын, оның аңызға толы бастауларынан бастап Анурадхапураның Махасена билігіне дейінгі кезеңін қамтиды, б.з.б. 543 жылы Үндістаннан келген Виджая ханзаданың келуінен бастап оның билігіне дейінгі уақытты қамтиды және кейіннен түрлі авторлар толықтырған. Оны алғаш рет біздің заманымыздың 5-ші немесе 6-шы ғасырларында Анурадхапурадағы Махавихара ғибадатханасында Маханама есімді буддалық монах жазған. Махавамса алғаш рет 1809 жылы батыс зерттеушілерінің назарына ілікті, британдық Цейлонның бас судьясы сэр Александр Джонстон оның қолжазбаларын және басқа да шри-ланкалық хроникаларды [негізінен Сингала тілінде жазылған, Сингала тілі Шри-Ланканың басты тілі] аударма және жариялау үшін Еуропаға жіберді. Евгений Бернуф 1826 жылы оны латын тіліне аударып, романша транслитерациясын жасады, бірақ бұл жұмыс көп назар алмады. 1912 жылы Вильгельм Гайгер Махавамсаның неміс тіліндегі аудармасын аяқтады. Кейін оны Мейбел Хейнс Бод ағылшын тіліне аударды, ал Гайгер оны қайта қарады. 2023 жылы Махавамса ЮНЕСКО-ның «Әлемдік жад» халықаралық тізіліміне құжаттамалық мұра ретінде енгізілді.

Жинақтау

Анурадхапура Маха Вихараяның буддалық монахтары біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдан бастап арал тарихының жылнамаларын сақтаған. Бұл жылнамалар 5 ғасырда, Дхатусена патша Анурадхапура патшалығын билеген кезде біріктіріліп, бір құжатқа жинақталды. Ол Сингала тілінде жазылған түсіндірмелер болған Аттаката (кейде Сингалааттаката) деп аталатын бұрынғы ежелгі жинақтарға негізделген. Дипавамса (б.з. 4 ғасыры) – «Арал жылнамасы» – Махавамсаға қарағанда әлдеқайда қарапайым және ақпарат аз, және ол, мүмкін, Махавамсадағы Аттакатаны пайдаланып құрастырылған. Махавамсаның авторлығы Махавамса тикасы бойынша, Маханама есімді басқаша белгілі емес монахқа жатқызылады. Маханама генерал Дигасандаға қарасты және Махавихарамен байланысты монастырда тұрғаны айтылады, бірақ басқа сенімді биографиялық мәліметтер жоқ. Бұл – Ланканың түпкі тұрғындары Нага және Якка халықтарына қатысты мәліметтерді қамтитын сирек құжаттардың бірі. Махавамса Үндістанның патшалық династияларына жиі сілтеме жасайтындықтан, ол Үндістан субконтинентіндегі замандас патшалық династияларды анықтау және байланыстыруға ниеттенген тарихшылар үшін де құнды. Бұл Маурья императоры Ашоканың тәж кигізу рәсімінің мерзімін анықтау үшін өте маңызды, ол Селевкид империясы және Ұлы Александрмен синхрондылыққа байланысты. Санчиде және басқа да жерлердегі үнділік қазба жұмыстары Ашока империясы туралы Махавамсадағы мәліметтерді растайды. Махавамсада келтірілген мәліметтер Шри-Ланкада табылған көптеген тас жазулармен толықтай сәйкес келеді. К. Индрапала да Махавамсаның тарихи құндылығын жоғары бағалады. Егер Махавамса болмаса, Шри-Ланканың Анурадхапура қаласындағы Руванвелисайя, Джетаванарамая, Абхагири вихара және басқа да ежелгі инженерлік құрылыстардың тарихы ешқашан белгілі болмас еді.

Тарихи және әдеби мәні

Тарихи дереккөздер Оңтүстік Азияның көп бөлігінде сирек кездеседі. «Махавамса» арқасында Сейлон аралы мен көршілес аймақтардың тарихы, субконтиненттің көп бөлігіне қарағанда салыстырмалы түрде жақсы белгілі. Оның мазмұны ерте буддизм, Ашока империясы және тіпті Оңтүстік Үндістанның тамил патшалықтарымен байланысты археологиялық орындар мен жазуларды анықтауға және растауға көмектесті. Ол сингала ұлтшылдығын қолдайды деп айтылады. «Махавамса» маңызды тарихи дереккөз болумен қатар, пали тіліндегі ең маңызды эпикалық поэма болып табылады. Ондағы соғыстар мен шапқындар, сарай интригалары, ступалар мен су қоймаларының құрылысы туралы әңгімелер, есте сақтауға ыңғайлы көркем өлеңмен жазылған, сол замандағы буддалық әлемнің қиялын қоздырды. Көне мәтіндердің көпшілігінен айырмашылығы, «Махавамса» қарапайым халықтың өмірінің әртүрлі жақтарын, олардың патша әскеріне қалай қосылғандарын немесе шаруа шаруашылығымен айналысқандарын да баяндайды. Осылайша «Махавамса» Жібек жолы арқылы көптеген буддалық елдерге тарады. Оның бөліктері басқа тілдерге аударылып, қайта айтылып, сіңірілді. Оңтүстік-Шығыс Азияда «Махавамсаның» көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтитын кеңейтілген нұсқасы да табылды. Сингала халқының көпшілігі Шри-Ланканың тарихи тұрғыдан сингала ұлты екенін дәлелдеу үшін «Махавамсаны» жиі пайдаланады. Британдық тарихшы Джейн Рассел 1930 жылдары тамил ұлтшыл қозғалысының ішінде «Махавамсаны сынау» процесінің қалай басталғанын айтты. Сингала буддистерінің тарихы болғандықтан, «Махавамса» тамил және сингала ұлтшылдары үшін сингала халқының гегемониялық эпосы ретінде көрінді. 1930 жылдары ұлтшыл тамилдердің өкілі Г.Г. Понамбалам бұл көзқарасқа қарсы шықты. Ол Сингала патшаларының көпшілігі, соның ішінде Виджая, Касьяпа және Паракрамабаху тамилдер болған деп мәлімдеді. Понамбаламның 1939 жылы Навалапитияда сөйлеген сөзі, Шри-Ланканың сингала-будда ұлты екендігі туралы таласқа шабуыл жасау, сингала-будда ұлтын құру идеясына қарсы әрекет ретінде қарастырылды. Сингала халқының көпшілігі Навалапития, Пассара, Маскелия және тіпті тамил Джаффнаны қамтыған көтеріліспен жауап берді.

Тарихи ақиқат

Батыс ғалымдары, Отто Франке сияқты, Махавамсада сенімді тарихи мазмұн болу мүмкіндігін жоққа шығарды, бірақ жазулар мен археологиялық қазбалар Махавамсада тіркелген көптеген оқиғалардың, соның ішінде Ашоканың миссионерлік қызметі және түрлі монастырлар мен ступаларды салумен байланысты патшалардың нақты негізі бар екенін растады. Қытайлық саяхатшылар Фа Сян мен Сюань Цзан өз саяхаттарында Сингал халқының тегі туралы мифтерді жазды, олар Махавамсадағы нұсқалардан едәуір өзгеше болды. Бір нұсқада Сингалдар нагалардан немесе Үнді саудагерлерімен сауда жасаған табиғат рухтарынан тараған, ал екіншісінде Сингалдың атасы – әкесін өлтіргені үшін жер аударылған ханзада, ол кейін бай саудагерді өлтіріп, оның 500 баласын асырап алады. Махинданың Шри-Ланка патшасын буддизмге көндіруінің тарихи дәлдігі де даулы. Будда туралы зерттеулер жариялаған және көптеген пали мәтіндерін аударған неміс индусологы Герман Ольденберг бұл оқиғаны «таза ойдан туған» деп санайды. В.А. Смит (Ашока және Үндістанның ерте тарихының авторы) бұл оқиғаны «абсурдтар жиынтығы» деп сипаттайды. В.А. Смит пен профессор Герман Ашоканың 13-ші жылдық жартас жарлығында, әсіресе XIII жартас жарлығында, ұлы Махинданы буддалық миссионер болу үшін ғибадатханаға тапсырғаны туралы және Махинданың Шри-Ланка патшасын буддизмге көндірудегі рөлі туралы ештеңе айтпағаны себепті осы тұжырымға келді. Шри-Ланкадан тыс көздер мен Махавамса дәстүрінде Махинда Ашоканың ұлы ретінде есімдерін таппайсыз. Ашоканың буддалық миссионерлерді Шри-Ланкаға жіберген жылы да сәйкес келмейді. Махавамсаға сәйкес, миссионерлер б.з.д. 255 жылы келген, ал XIII жарлыққа сәйкес бұл бес жыл бұрын, б.з.д. 260 жылы болған. Кейінірек Кулавамса деп аталатын еңбек Махавамсаны Анурадхапураның Махасена (277–304 жж.) билігінен бастап 1815 жылға дейін, бүкіл арал британдық тәжге бағынышқа дейін кеңейтеді. Кулавамсада бес автордың (біреуі анонимді) қатысқан бір-біріне ілеспе тарихи кезеңдерге жататын үш бөлім бар. 1935 жылы буддалық монах Ягирала Паннанда Махавамсаның үшінші бөлігін жариялады, ол Кулавамсаның соңынан 1935 жылға дейінгі кезеңді қамтиды және Сингал тілінде жазылған Махавамсаның жалғасы болып табылады. Бұл Махавамсаның жалғасы кез келген үкіметтік немесе діни ұйымнан рұқсат немесе қолдау алмағанмен, кейін Шри-Ланка премьер-министрі Дж.Р. Джаявардене үкіметімен мойындалды. Махавамсаға түсініктеме, Махавамса тика деп аталады, Кулавамсаны құрайтын алғашқы қосымшалар жазылғанға дейін, шамамен 1000–1250 жылдары аралығында жазылған деп есептеледі. Бұл түсініктеме Махвамасада қолданылған екіұшты пали терминдерін түсіндіреді және кейбір жағдайларда қосымша мәліметтер қосады немесе Махавамсаның әртүрлі нұсқалары арасындағы айырмашылықтарды нақтылайды. Махавихарамен байланысты материалдардан тұратын Махавамсадан айырмашылығы, Махавамса тика Абхагири вихара дәстүрімен байланысты хрониканың түсіндірмелері мен баламалы нұсқаларына бірнеше сілтеме жасайды.

Кеңейтілген

Оңтүстік-Шығыс Азияда "Ұзартылған Махавамса" деп аталатын пали еңбегі Шри-Ланка Махавамсасының мәтінін ғана емес, сонымен қатар Тхупавамса, Буддавамса, Махавамса түсіндірмелерінің элементтерін және әртүрлі жатакалардан цитаталарды қамтиды. Академиялық әдебиетте оны кейде Кампучиялық Махавамса немесе Кхмер Махавамсасы деп атайды, себебі ол кхмер әрпімен жазылған. Оның құрамы Моггаллана есімді басқаша белгілі емес монахқа жатқызылады, ал оның нақты құралу кезеңі мен бастауы белгісіз. Осы нұсқаның шығу тегі Бирма немесе Таиланд болған деп саналады.