Кіріспе
Орташа бойы ерекше қысқа этностар қазіргі этностар. Антропологияда пигмейлер – орташа бойы ерекше қысқа этностар. Пигмизм термині ересек ер адамдардың орташа бойы белгілі бір шектен кем болатын популяцияларда эндемикалық қысқа бойлылық фенотипін (халықтың жекелеген жағдайларында кездесетін пропорционалды емес карлиқолықтан айырмашылығы) сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин негізінен Африка пигмейлерімен байланысты, олар Конго ойпатының аңшы-жинаушылары (Бамбенга, Бамбути және Батва). "Азия пигмейлері" және "Океан пигмейлері" терминдері Оңтүстік-Шығыс Азияның негритолық халықтарын және қысқа бойлы австралиялық-меланезиялық халықтарды сипаттау үшін қолданылған. Мьянмадағы Тарон халқы – Шығыс Азия фенотипіне жататын "пигмей" популяциясының ерекше мысалы.
modern ethnic groups
In anthropology, pygmy peoples are ethnic groups whose average height is unusually short. The term pygmyism is used to describe the phenotype of endemic short stature (as opposed to disproportionate dwarfism occurring in isolated cases in a population) for populations in which adult men are on average less than tall. The term is primarily associated with the African Pygmies, the hunter gatherers of the Congo Basin (comprising the Bambenga, Bambuti and Batwa). The terms "Asiatic Pygmies" and "Oceanic pygmies" have been used to describe the Negrito populations of Southeast Asia and Australo Melanesian peoples of short stature. The Taron people of Myanmar are an exceptional case of a "pygmy" population of East Asian phenotype.
Этимология
Пигмей термині, ең кішкентай адамдарды атау үшін қолданылатын, грек тіліндегі πυγμαῖος (пигмайос) сөзінен, латын тіліндегі Pygmaei (жекеше түрі Pygmaeus) арқылы келген. Бұл сөз πυγμή (пигми) – шыбық өлшемі, яғни білек пен шынтақ арасындағы немесе саусақ буын арасындағы қашықтыққа тең ұзындық өлшемінен туындаған. (Сондай-ақ грекше πῆχυς (пехис) деген сөзді қараңыз.) Грек мифологиясында бұл сөз Гомер, ежелгі грек ақыны алғаш сипаттаған, Үндістанда және қазіргі Эфиопияның оңтүстігінде мекендеген деген тайпаны білдіреді. Пигмей термині кейде қарапайымдыққа тосқандық ретінде қарастырылады. Дегенмен, оны ауыстыратын жалғыз термин жоқ. Француз тілді Африкада оларды кейде "туған" немесе "жергілікті" деген мағынаны білдіретін автохтон (autochtone) деп атайды. Көптеген адамдар өз этникалық тобымен танылуды жөн көреді, мысалы, ака (мбенга), бака, мбути және тва. Баяка термині, ака/яка сөзінің көпше түрі, кейде Орталық Африка Республикасында барлық жергілікті пигмейлерді атау үшін қолданылады. Сол сияқты, Конгода бамбенга сөзі қолданылады. Африканың кейбір аймақтарында оларды вочуа немесе ачуа деп атайды.
Қысқа бойлы
Пигмейлердің бойының кішкентай болуын түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылған. Кейбір зерттеулер бұл жаңбырлы ормандардағы төмен ультракүлгін сәуле деңгейіне бейімделумен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Бұл адам терісінде салыстырмалы түрде аз Д витаминінің түзілуіне алып келуі мүмкін, соның салдарынан сүйектердің өсуі мен сақталуы үшін диетадан кальцийдің сіңуі шектеліп, кішкентай сүйек жүйесінің қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Басқа түсіндірмелердің ішінде жаңбырлы ормандардағы азық-түлік тапшылығы, топырақта кальцийдің төмен деңгейі, тығыз джунглилерде жылжу қажеттілігі, ыстық пен ылғалға бейімделу, сондай-ақ ерте өлім-жітім жағдайында жылдам репродуктивтік жетілумен байланыс бар. Тағы бір деректер өсу гормоны рецепторын және өсу гормонын кодтайтын гендердің экспрессия деңгейінің басқа тайпалық топтармен салыстырғанда ерекше төмен екенін көрсетеді, бұл инсулинге ұқсас өсу факторының 1 деңгейінің төмен болуымен және бойдың кішкентай болуымен байланысты.
Шығу тегі
Африка пигмейлерінің ата-бабаларының Орталық Африкаға кеңеюі 130 000 жыл бұрын, және әрине 60 000 жыл бұрын болған. Ака тілінің 30%-ы банту тіліне жатпайды, ал бака тілінің шамамен осы пайызы убанги тіліне жатпайды. Пигмейлердің сөздігінің көп бөлігі ботаникалық терминдерден, бал жинаумен байланысты сөздерден немесе орманға тән, ерекше мағынасы бар сөздерден тұрады және бұл сөздер батыс пигмейлерінің екі тобы арасында ортақ. Бұл тәуелсіз батыс пигмей (Мбенга немесе "Баака") тілінің қалдығы болуы мүмкін деп ұсынылған. Дегенмен, мұндай сөздік пигмейлер мен көршілес халықтар арасында кеңінен қарыз алынуға бейім, ал "Баака" тілі тек 15 ғасырда ғана қайта құрастырылды. Африка пигмейлерінің популяциясы генетикалық тұрғыдан әртүрлі және барлық басқа адам популяцияларынан өте ерекшеленеді, бұл олардың ежелгі, жергілікті тегі бар екенін көрсетеді. Олардың бір ата-аналық маркерлері хоисан халықтарында кездесетін маркерлерден кейін екінші ең көне айырмашылықты көрсетеді. Генетика саласындағы соңғы жетістіктер пигмейлердің тегін анықтауға көмектесті. Зерттеушілер "60 000 жыл бұрын пигмей аңшы-жинаушылар мен егіншілердің ата-бабаларының арасында ертерек айырылыс болғанын, содан кейін 20 000 жыл бұрын пигмейлердің ата-бабалары батыс және шығыс пигмей топтарына бөлінгенін" анықтады. Жаңа мәліметтерге сәйкес, Шығыс және Батыс Африка пигмейлерінің балаларының өсу үлгілері әртүрлі. Екі топ арасындағы осы айырмашылық пигмейлердің бойының қысқа болуы олардың ортақ ата-бабаларынан басталмағанын, бірақ ұқсас ортаға бейімделу барысында дербес дамығанын көрсетеді. Бұл шығыс пигмей популяцияларында бойға қатысты кейбір гендердің тиімді болғанын, бірақ батыс пигмей популяцияларында болмағанын растайды. Алайда, Роджер Бленч пигмейлер қалдық аңшы-жинаушылар тобынан тумағанын, керісінше орманды тіршілік ету стратегиясын қабылдаған көршілес этнолингвистикалық топтардың бұтақтары екенін айтады. Бленч пигмей мәдениеттері мен халықтарының ежелгілігін растайтын нақты лингвистикалық және археологиялық дәлелдердің жоқтығын, сондай-ақ генетикалық дәлелдердің күмәнді болуы мүмкін екенін атап өтеді. Бленч пигмейлердің көршілерінен ерекшеленетін аң аулау технологиясының жоқтығын да атап өтеді және пигмейлердің бойының қысқа болуы күшті табиғи іріктеу қысымының нәтижесінде салыстырмалы түрде жылдам (бірнеше мың жыл ішінде) пайда болуы мүмкін екенін мәлімдейді.
Мәдениет
Африка пигмейлері әдеттегі дауыстық музыкасымен ерекше танымал, ол көбінесе тығыз контрапункттық, ұжымдық импровизациямен сипатталады. Сима Аромның айтуынша, пигмей музыкасының полифониялық күрделілігі Еуропада 14 ғасырда ғана қол жеткізілген, бірақ пигмей мәдениеті жазбаша емес және көне заманнан келеді. Музыка күнделікті өмірдің барлық саласына еніп, көңіл көтеру үшін де, сондай-ақ арнайы оқиғалар мен шаралар үшін де әндер бар.
Қатаң түрде әкету
«Белдік сақтау» деп аталатын стратегияда, Конго Демократиялық Республикасының ұлттық парктерінде, мысалы, Кахузи Биега ұлттық паркі; Конго Республикасының Мессок Джа қорғалған аймағы; және Камерунның Лобеке ұлттық паркінде, қарулы парк рейнджерлері пигмей тұрғындарымен қақтығысқа түсіп, олар көбінесе көмірді сату үшін ағаштарды кеседі. Кейбір мамандар ең тиімді сақтау әдістері жердің түпкілікті тұрғындарына жер құқығын беруді қамтиды деп санайды.
Құлдық туралы хабарланған
Конго Республикасында пигмейлер халықтың 2% құрайды, көптеген пигмейлер бантулардың құлдары ретінде өмір сүреді. Бұл екі ірі этникалық топ арасындағы қарым-қатынас өте жіктелген. Пигмей құлдары туған сәттен бастап бантуларға тиесілі болады, бантулар бұл қарым-қатынасты ұзақ дәстүр деп санайды. 2007 жылғы жаңалықтарда хабарланғандай, орманды ауылдарда аң аулау, балық аулау және қолмен жұмыс істеудің көп бөлігін пигмейлер атқарса да, "пигмейлер мен бантулардың айтуынша, пигмейлерге көбінесе қожайындарының қалауынша төленеді: темекі, қолданылған киім немесе тіпті ештеңе берілмейді". ЮНИСЕФ және адам құқықтарын қорғаушылардың қысымымен 2009 жылы Конго Парламенті пигмей халқына арнайы қорғау беретін заңды қарауға дайындалып тұрды. 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, бұл заң қабылданбаған. Конго Демократиялық Республикасында Итури қақтығысы кезінде Уганда қолдаған көтерілісшілердің Мбути тайпасын минерал іздеу және орманнан азық табу үшін құлдыққа салуы туралы БҰҰ айыптады, ал ештеңе таба алмағандар өлтіріліп, желінген.
Этникалық қақтығыс
2013 жылдан бастап Солтүстік Катанга провинциясында пигмей батва халқына, оларды люба халқы жиі пайдаланып, құлдыққа салады деген айыптар бар, "Элементтер" деп аталатын люба жасақтары қарсы шабуыл жасады. 2014 жылдың алғашқы сегіз айында ғана мыңнан астам адам қаза тапты, ал 2017 жылдың желтоқсанына қарай 650 мыңға жуық адам қоныс аударды деп есептеледі. Осы қақтығыста көбінесе мылтық емес, жебелер мен балталар қолданылады.
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы негриттер (Филиппиннің батак және аэта тайпалары, Андаман аралдарының андамандықтары және Малай түбегіндегі семангтарды қоса алғанда) кейде пигмейлер деп аталады (әсіресе ескі әдебиеттерде). Негриттер Африка пигмейлерімен кейбір ортақ физикалық белгілерге ие, оның ішінде аласа бой және қара тері. "Негрито" атауы испан тілінде "кішкентай қара адам" деген мағына беретін сөзден шыққан. Негриттерді атаған зерттеушілер кездескен андамандықтар Африкадан келген деп есептеген. Алайда, антропологтар бұл пікірді жоққа шығарды, өйткені андамандықтардың қара терісінен, бұйра шашынан және стеатопигиядан басқа, африкалықтардың ешқайсысымен, тіпті африкалық пигмейлермен де көп ортақ белгісі жоқ екенін анықтады. Олардың кейбір африкалықтар мен меланезиялықтарға сыртқы ұқсастығы ұқсас ортада өмір сүруіне немесе бастапқы адам бейнесін сақтауына байланысты деп саналады. Сондай-ақ, олардың Азиядан ерте бөлініп шыққандығы көрсетілді, бұл олардың Африкадан ерте көшіп келгендердің ұрпақтары болуын немесе қазіргі адамдардың негізін қалаған топтардың бірі болуын көрсетеді. 20 ғасырдың басында Фрэнк Кингдон Уорд Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Қытай (Юннань және Тибет), Бирма және Үндістан шекарасындағы, Маунт-Хкакабо-Разидің шалғай аймағында тұратын, тибет-бирма тілінде сөйлейтін пигмей тайпасы – тарон тайпасы туралы хабарлады. 1960 жылдардағы Бирманың зерттеуі бойынша, ересек еркек таронның орташа бойы 1,43 м (4'6"), ал әйелдердікі 1,40 м (4'5") болған. Бұл – Шығыс Азия тегі бар жалғыз "пигмейлер". Олардың кішкентай болу себебі әлі белгісіз, бірақ диета мен эндогамдық некелер себеп болуы мүмкін деген болжам бар. Тарон пигмейлерінің саны азайып, қазірде олардың саны санаулы ғана. 2013 жылы Ричард Д. Фишер Қытайдың Юньнань провинциясындағы тарон және дерунг тайпаларының арасындағы байланысты анықтады, бұл дерунг тайпасының арасында пигмейлер болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Австралиядағы пігмейлердің бар екендігіне дау
Австралиялық антрополог Норман Тиндал мен американдық антрополог Джозеф Бердселлдің айтуынша, Кейнс маңындағы жағалау және жаңбырлы орман аймақтарында, Мбабарам және Джабугай тайпаларының жерлерінде 12 негритоға ұқсас, аласа бойлы абориген тайпалары өмір сүрген. Бердселл осы аймақтағы аборигендердің ересек еркектердің орташа бойы басқа австралиялық аборигендерге қарағанда айтарлықтай төмен екенін анықтады; алайда, ол пигмейлерге жататын ең жоғары бойдан әлі де биік болғандықтан, «пигмей» термині дұрыс емес болуы мүмкін. Ол осы аласа бойлы топты Баррин көлінің атымен Барриндіктер деп атады. Бердселл аборигендерді үш негізгі топқа бөлді: әртүрлі дәрежеде араласқан Карпентариандар (Арнем жерінде жақсы таныс), Мюррейлер (Оңтүстік-Шығыс Австралияда орналасқан) және Барринендер. Ол Океаниялық негритоларға жақын адамдар ең алғаш келгенін, ал кейінірек келген халықтар оларды сіңіріп алғанын немесе ығыстырғанын айтты. Қазіргі барринендер осы түпкі негрито тобының тегінің ең үлкен үлесін сақтайды, «бірақ барринендер негритолар емес – негритолық компонент анық бағынышты, ал басым элемент – мюррейлік». Бұл үш гибридтік модель қазіргі таңда қолданылмайды; креанометриялық, генетикалық және тілдік деректер Барринендердің немесе басқа аборигендердің жеке шығу тегін растамайды, ал аборигендер топтары арасындағы физикалық айырмашылықтар әртүрлі ортаға бейімделумен түсіндіріледі. 2002 жылы Кит Виндшатл мен Тим Гиллин Квинслендтегі аласа бойлы адамдардың болуы туралы оңшыл «Quadrant» журналында (өзі Виндшатл редакциялаған) жариялаған мақаласынан кейін бұл мәселе көпшілік назарына түсті. Авторлар бұл адамдар Бердселлдің теориясын қолдап, ерекше негрито халқының дәлелі екенін айтты және «австралиялық пигмейлердің көпшілік жадынан осылай толық жойылуы ғылыми және саяси мүдделер арасындағы ашық келісімді көрсетеді», себебі шығу тегінің бұрынғы немесе кейінгі толқындарынан шыққандығы туралы дәлелдер аборигендердің басымдыққа талап етуіне және осылайша олардың арасындағы саяси ынтымақтастыққа қауіп тудыруы мүмкін. Бұл және тригибридтік модельді насихаттаған басқа да жариялымдар көптеген жауаптарға әкелді, олар теорияға қарсы қазіргі ғылыми дәлелдерді қарастырып, теорияны қайта жаңғырту әрекеттері аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының жергілікті құқықтарына қолдануын жою мақсатымен жасалғанын ұсынды. Квинслендтегі аборигендердің ауызша тарихында «кішкентай қызыл адамдар» туралы әңгімелер бар. 1957 жылы Оңтүстік-Шығыс Квинслендтегі Джиннибара (Далла халқы) тайпасының мүшесі Гаярбау, 1873 жылы туған және көп жылдар бойы тайпасымен дәстүрлі өмір сүрген, ол «Димбилум», «Данагалалангур» және «Канджу» деп те белгілі «Диндери» кішкентай халқының бар екенін білетінін айтты. Гаярбау «кішкентай адамдардың тайпасын» көргенін айтты, олардың «еркектерге ұқсас екенін, ал ешқайсысының бойы 1,5 метрден аспағанын» айтты. Диндери туралы әңгімелер басқа да оқиғаларда кездеседі, мысалы, платипустың мифі және Диндери мен Гужум – Мэри өзенінің тастары туралы аңыз. Джеймс Кук университетінің археологы және профессоры Сьюзан МакИнтайр Тамвой Солтүстік Кейп-Йорк аборигендерінің бипотаймға сенуі туралы жазды, бұл «қазіргі біз білетін ландшафттың қалыптасуы» болған кез. Бипотайм «адамдардан бұрын, бірақ қысқа адамдар немесе қызыл шайтандардан бұрын пайда болды, өйткені олар да адамдардан бұрын болды». Ол былай деп жазады: «Көптеген этнографтар «қысқа адамдар» немесе оларды «пигмей тайпалары» деп атаған оқиғаларды жазды, мысалы Линдси Пейдж Винтерботам». МакИнтайр Тамвой бипотайм оқиғасын былай баяндайды: «Біз қысқа адамдармыз [пигмейлер ме?]. Қызыл шайтандар жағалаудың кейбір бөліктерін алып жатыр, бірақ біздің үйіміз – құмды далалар мен орман. Маракайлар [ақ адамдар] біздің елімізге келгенге дейін, адамдар көп болды және олар жерді аралап жүрді. Олар жерді жақсы білетін, сондықтан жергілікті тілінде дауыстап, өздеріне лайықты рұқсат сұрап алды». Австралияның Ұлттық мұражайында жұмыс істейтін Вираджури халқының кітапханашысы Натан Сэнтанс мұндай халықтың болғанына археологиялық немесе биологиялық дәлел жоқ екенін айтады. Сэнтанс бұл Австралияның және басқа елдердің еуропалықтар тарапынан жаулануын ақтау үшін қолданылатын миф екенін мәлімдейді.
Микронезия және Меланезия
Норман Габел Фиджидегі Вити-Леву аралының ішкі тауларында пигмейлер туралы әңгімелер бар екенін айтады, бірақ 2012 жылға дейін олардың бар екеніне ешқандай дәлел таба алмағанын түсіндіреді. Э. В. Гиффорд 2014 жылы Габелдің сөзін қайталап, Фиджиге ең жақын жерде пигмей тайпалары Вануатуда кездесуі мүмкін екенін мәлімдейді. 1900 жылдары Вануату Жаңа Гебридтер деп аталған кезде Санто аралының солтүстік-шығысында ірі пигмей тайпалары алғаш рет хабарланды. Олардың Жаңа Гебридтердің осы аймағымен ғана шектелмейтіні мүмкін. Дегенмен, пигмейлерді Вануатудың басқа аралдарымен байланыстыратын антропологиялық деректер жоқ.
Архаикалық адамдар
Өліп кеткен архаикалық адам түрі Homo luzonensis пигмей тобы ретінде жіктеліп келінді. Homo luzonensis-ті анықтауға қолданылған қалдықтар 2007 жылы Филиппиннің Лусон аймағында табылды және 2019 жылы жаңа түр ретінде мойындалды. Индонезиядағы Флорес аралынан табылған тағы бір архаикалық адам – Homo floresiensis шамамен 1,1 метр (3 фут 7 дюйм) бойға ие болды. Пигмей фенотипі арал синдромының салдарынан қалыптасты, ол аралда өмір сүретін адамдардың дене мөлшерін кішірейтеді.