Кіріспе

Голландиялық философ Марсилий Инген (шамамен 1340 – 20 тамыз 1396) – орта ғасырлық голландиялық схоластикалық философ, ол Альберт Саксониялық және Николь Оресмеден Жан Буридан басшылығымен оқыған. Ол Париж университетінде, сондай-ақ 1386 жылдан 1396 жылға дейін Гейдельберг университетінде магистр болды.

Өмір

Ол Нимвегеннің жанында дүниеге келген. Оның отбасы мен ерте өмірі туралы мәліметтер жақсы белгісіз, өмірбаянының алғашқы белгілі күні 1362 жылдың 27 қыркүйегі болды. Сол күні ол Париж университетінде Magister Artium дәрісін оқыды. Ол мұнда өнер магистрі дәрежесін алып, кейін жұмыс істеп, 1367 және 1371 жылдары ректор болды. Философия және логиканы оқығаннан басқа, ол теологияны да зерттеді, оның дәрістері осы салада үлкен танымалдылыққа ие болды. 1378 жылы Марсилий Тиволидегі Папа Урбан VI-ның Париж университетінің өкілі болды. 1379 жылдан кейін Марсилий Ингеннің есімі Париж университетінің тізімдерінде енді кездеспейді. Ол, әлдебір даудың салдарынан университеtten шығарылған болуы мүмкін. 1383 жылы Марсилий мен Саксониялық Альберт номиналисттік ілімді тарату үшін сапарға шықты. 1386 жылы Марсилий Руперт I, Палатинат курфюрсітінің көмегімен құрған Гейдельберг университетінің алғашқы ректоры болды. Сонымен қатар, ол университеттен докторлық дәреже алған алғашқы теолог еді. 1386 жылы Марсилий Гейдельберг университетінің магистрі болды және ол тоғыз рет ректор болды: университет негізі қаланған 1386 жылдан бастап 1392 жылға дейін, сондай-ақ 23 маусымнан өмірінің соңына дейін. 1389-1390 жылдары ол университет тізілімін Римге көшіруге жауапты болды. Содан кейін ол қайтадан теологияны оқыды. Бірнеше айдан кейін қайтыс болған Инген Марсилий Гейдельбергтегі Петір шіркеуіне (Heidelberger Peterskirche) жерленді.

Шолу

Логика саласында ол аристотельдік номиналист, ал табиғаттану философиясында эмпирик болды. Аристотельге түсіндірмелерінде Буридан, Томас Брэдвардин және Оресме еңбектеріндегі 14 ғасырдың жаңа физикасының синтезін қолданды. Оның теологиялық және философиялық шығармалары логикалық-семантикалық көзқараспен ерекшеленеді, онда ол Буриданды ұстанды, сонымен қатар ескі теорияларды әртүрлі пайдаланды, кейде аристотельдікке, ал кейде неоплатонизмге жақындап, бұл Марсилийге жиі тағайындалатын "Окшамист" аталымын шектеулі етеді.

Номинализм

Ингендік Марсилий номинализмдегі еңбектерімен ең жақсы танымал. XIV ғасырда ешкім өзін номиналист деп атамаса да, ол осы қозғалыстың "алға басушыларының" бірі саналады. Ол номиналистік философиясында номинализмнің негізгі қағидасын қабылдады, атап айтқанда, жалпы ұғымдар тек санада ғана болады, ал санадан тыс жерде жеке нәрселер ғана бар. Ол адам білімінің сезімдік білім негізінде туындауы мүмкін екенін жақтады. Дегенмен, Марсилий үшін метафизикалық білім – қол жеткізілетін ең жоғары білім түрі. Бұл оның ең жоғары деңгейдегі жалпылама мәлімдемелерді ұғыну қабілетіне байланысты.

Ғылыми білімнің мәні

Аристотельдік ықпалмен қатар, оның номинализмдегі сенімдері ғылыми білімнің нысаны туралы оның ой-өрісіне әкеледі. Марсилий мұндай нысан жекеше болуы керек және Аристотельдің талабына сай келуі керек – яғни, мұндай нысан қажетті жалпылық болуы тиіс. Сондықтан, Марсилийдің номинализмнің негізгі қағидасын қабылдауы – атап айтқанда, жалпылықтар тек санада ғана болады – ғылым нысандары санада бар және санадан тыс әлемдегі жеке тұлғаларды сипаттайтын предикаттар болып табылады.

Табиғи философия

Ол білім сезімдік білім арқылы көрінетінін мойындады, яғни ол эмпирик болды. Дегенмен, ол априори шындықтарды ғылыми білімнің қабылданған көзі деп есептеді. Марсилийдің импульс туралы теориясы да ерекше атауға лайық. Буриданның жолын қуа отырып, Марсилий Аристотельдің теориясын жобады және осындай күштер – әсер ететін нәрседен әсерге ұшыраған нысанға белгілі бір қасиеттердің берілуі екенін айтты. Марсилий "Физиканың сегіз кітабына сұрақтар" еңбегінде "табиғат вакуумды жек көреді" дегенді дәлелдеу үшін ежелгі клепсидра тәжірибелерін мысалға келтіреді.

Теология

Марсилий 1366 жылы Париж университетінде теологияны оқуға кірісті, алайда теологиялық зерттеулерінің көп бөлігі Гейдельберг университетінде оқыған кезінде жүрді. Оның жалпы теологиялық философиясына Адам Водехам, Григорий Римини, Томас Аквинский және Бонавентура елеулі ықпал етті. Дегенмен, ол олардың ойларына толыққанды келіспейді және осы салада өзіндік көзқарастарын ұстанады. Марсилий әлемді Құдайдың жаратуын қарастыра келіп, Құдай әлемді мәңгілік емес, жаратылған деп санайды және мұндай жарату әдісі Құдайдың кемелдігіне қайшы келмейді деген тұжырымға келді. Марсилийдің басқа да нақты теологиялық ойларына тоқталар болсақ, ол өзінің табиғи философиясының Құдай туралы нақты білім беруге, сонымен қатар Құдай туралы толыққанды білім алуға кедергі келтіретініне сенді. Марсилийдің пікірінше, адамның табиғи қабілеттері Құдайдың бар екендігі, Құдайдың еркі және Құдайдың білімі туралы мәлімдемелердің шындығын анықтау үшін жеткілікті. Алайда, табиғи қабілеттер осы деңгейге жеткенімен, Құдайдың құдіреті, еркі және жоқтан жарату қабілеті туралы тұжырымдардың шындығына жете алмайды. Сондықтан Марсилий, Құдай туралы нақты білімді табу үшін тек қана табиғи қабілеттерді пайдалану Құдайдың құдіретіне, еркіне және жоқтан жарату қабілетіне қарсы келеді деп ойлады. Бұл ғана емес, теологиялық зерттеулерде логиканы қолдануды Марсилий толыққанды қабылдамады. Құдай туралы осындай білімге жету үшін адам христиандық сенімге жүгінуі керек. Осы сенім – табиғи қабілеттерге қол жеткізе алмайтын Құдай туралы білімге жететін жалғыз жол. Осы тұрғыдан алғанда, Марсилий адамның табиғи білімі құдайлықты түсіну мүмкіндігімен шектеледі, бірақ осындай білімді іздеуге көмектеседі деп мәлімдеді. Оның теологиялық зерттеулері үшін құдайлық қарапайымдылыққа қатысты ойлары да маңызды, ол Водехамның ықпалында болды. Адамзат Құдай туралы білгендерін түсіне алмаса, оның қасиеттерін бөліп қараса да, мұндай түсініктер тек адамның Құдай туралы ұғымында ғана болады. Марсилийдің айтуынша, Құдайдың бір ғана мәні бар және ол біртұтас.

Ықпал

Марсилийдің қайтысынан кейін оның еңбектері кеңінен танылды. Марсилий Окхам мен Буриданмен қатар, заманының ең көрнекті номиналистерінің бірі ретінде құрметке ие болды. Оның Аристотельге арналған кең көлемді сұрақтары мен түсіндірмелері ("De Generatione et Corruptione", "De Anima", "Метафизика", "Физика" және "Этика" еңбектерінің ішінде) түрлі университеттердегі студенттер үшін оқулықтарға айналды. Сонымен қатар, оның теологиясы кеңінен оқылды және испан теологиясына зор әсер етті. Ол өзінің философиясымен де, университеттік бағдарламаларды реформалауға серпін бергенімен де, кейінгі ғасырлардағы Орталық Еуропа философиясына ықпал етті. 16 ғасырда логика мен физика салаларында "Марсилий жолы" деп әлі де айтылып жүрді.