Француз афоризмдерінің және естеліктердің авторы Франсуа де Ларошфуко
François de La Rochefoucauld (writer)
Француз жазушысы Франсуа де Ларошфуко: "Максималар" мен естеліктер авторы. Адам мінезі, әдеп, достастық туралы циник ойлар. Француз әдебиетінің классигі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француздық мақалдар мен естеліктер авторы (1613–1680 жж.)
French author of maxims and memoirs (1613–1680)
Франсуа де Ла Рошфуко, Ла Рошфуконың 2-ші герцогі, Марсилак принці (fʁɑ̃swa d(ə) la ʁɔʃfuko; 15 қыркүйек 1613 – 17 наурыз 1680) – француз классикалық әдебиеті дәуірінің көрнекті француз моралисі және «Максималар» мен «Естеліктер» атты еңбектерінің авторы. Оның тығыз әдеби мұрасының тек екі ғана туындысы жарияланған. «Максималарында» адам мінез-құлқының бейсауат жарасымдылығы бейнеленген, сондай-ақ жорамал ізгілікке, махаббат, достық, адалдық сезімдеріне қатысты сын көзқарас ұсынылған. Леонард Танкок «Максималарды» француз әдебиетіндегі «ең терең сезімтал, ең қарқынды өмір сүрген мәтіндердің бірі» деп бағалайды, оның «тәжірибесі, ұнаған-ұнамағандары, күйзелістері мен ұсақ-түйек даулары абсолютті шындыққа айналған». 1613 жылы Парижде, патша сарайы ақсүйектерге көмектесу мен оларға қауіп төндіру арасында терең ойға батқан кезде дүниеге келген ол XVII ғасырдың жетістікке жеткен ақсүйектерінің үлгісі саналды. 1650 жылға дейін ол Марсилак принці атағын иеленді. Оның ұлы атасы Франсуа III, Ла Рошфуко графы, гугенот болғандықтан, Сент-Бартоломей күніндегі қырғында қаза тапты.
François de La Rochefoucauld, 2nd Duke of La Rochefoucauld, Prince de Marcillac (fʁɑ̃swa d(ə) la ʁɔʃfuko; 15 September 1613 – 17 March 1680) was an accomplished French moralist of the era of French Classical literature and author of Maximes and Memoirs, the only two works of his dense literary œuvre published. His Maximes portrays the callous nature of human conduct, with a cynical attitude towards putative virtue and avowals of affection, friendship, love, and loyalty. Leonard Tancock regards Maximes as "one of the most deeply felt, most intensely lived texts in French literature", with his "experience, his likes and dislikes, sufferings and petty spites crystallized into absolute truths." Born in Paris in 1613, at a time when the royal court was vacillating between aiding the nobility and threatening it, he was considered an exemplar of the accomplished seventeenth century nobleman. Until 1650, he bore the title of Prince de Marcillac. His great grandfather François III, count de La Rochefoucauld, was killed in the St. Bartholomew's Day massacre, being a Huguenot.
Ерте өмір: 16131629
Франсуа де Ла Рошфуко 15 қыркүйекте 1613 жылы Париждің 1-ші округінде, Рю де Пети Шамп көшесінде дүниеге келді. Ла Рошфукоға оның дәуірінің ақсүйектеріне тән білім берілді, ол әскери жаттығуларға, аңшылыққа, сарай әдептеріне, сөз өнері мен мінез-құлыққа, сондай-ақ дүниетанымына бағытталған еді. Ол он төрт жасында Андре де Вивоннға үйленді. Француз аристократиясының ең көрнекті отбасыларының біріне жататын жас Ла Рошфуко, сол кезде Марсилак князі, 16 жасында (1 мамыр 1629 ж.) өзінің інісі Бенджамин де Ла Рошфуко, Эстиссак графы, Эстиссак полкінің лагерь бастығы лауазымын иеленді.
François de La Rochefoucauld was born on September 15, 1613, at Rue des Petits Champs, in Paris's 1st arrondissement neighborhood. La Rochefoucauld was given the education of a nobleman of his era, which concentrated on military exercises, hunting, court etiquette, elegance of expression and comportment, and a knowledge of the world. He was married at the age of fourteen to Andrée de Vivonne. Belonging to one of the most illustrious families of the French nobility, the young La Rochefoucauld, then prince of Marcillac, succeeded at the age of 16 (1 May 1629) to his uncle Benjamin de La Rochefoucauld, count of Estissac, as camp master of the Estissac regiment.
Әскери мансап
Келесі жылы ол әскерге қосылып, дерлік бірден қоғамдық тұлға ретінде танылды. Ол жыл сайынғы жорықтарда батырлықпен соғысты, бірақ оның іс-қимылдары ресми түрде мойындалмады. Осы кезде танысқан Мадам де Шеврездің қамқорлығымен, өміріне әсер еткен үш белгілі әйелдің біріншісі, ол Австрия королевасы Аннаның қызметіне кірді. Мадам де Шеврездің кардинал Ришелье және оның әйелімен болған жанжалының бірінде, Ла Рошфуко оны атқа мінгізіп Брюссельге алып кету жоспары жасалған болатын. Ришельеге қарсы жасалған басқа да құйрықтардың нәтижесінде Ла Рошфуко Бастилияда сегіз күнге сотталды, және ол кейде сарайдан кетуге мәжбүр болды, әкесінің иеліктеріне жер аударылды. 1642 жылы Ришельенің қайтысынан кейін туған билік вакуумында Ла Рошфуко, басқалармен бірге, королева мен Кондені Орлеан герцогы Гастонға қарсы бірігіп әрекет етуге ынталандырды. Алайда, Мазариннің артып келе жатқан беделі құйрықтардың амбицияларына бөгет болды, ал Ла Рошфуконың 1645 жылы Лонгвиль герцогинясымен болған қарым-қатынасы оны қайталанбас фрондеур (аристократиялық бүлікші) етті. Ол 1649 жылы Парижді қоршау кезінде көзге түсті, көптеген әскери қақтығыстарда соғысты және Мардике қоршауында ауыр жарақат алды. Екінші Фрондада Ла Рошфуко Кондемен одақтасты. 1650 жылы әкесінің жерлеу рәсімінде ол провинциялық ақсүйектерді Саумрдағы роялистер гарнизонына шабуыл жасауға көмектесуге шақырды. 1652 жылы Сен-Антуан Фаубор шайқасында оның басына оқ тиді. Ол көзінен айырылып қалуы мүмкін деп қорқып, бірақ бір жылдық емдеуден кейін жазылып кетті. Содан кейін бірнеше жыл бойы ол Вертейльдегі шалбас үйіне қайтып оралды. Оның байлығы көп азайғанмен, уақыт өте келе ол оны қалпына келтіре алды, негізінен Гурвильдің адалдығының арқасында, ол оның қызметінде болған және Мазарин мен Конденің қызметіне өтіп, байлық пен ықпалға ие болған еді. Ла Рошфуко Мазарин қайтыс болғанға дейін сарай өміріне оралмады, Луи XIV абсолютті билікті қабылдауға дайын болғанда және Фронданың аристократиялық анархиясы аяқталғанда. Ол осы уақытта өзінің естеліктерін жазды, сондай-ақ көптеген көрнекті замандастары да жазды.
He joined the army the following year and almost immediately established himself as a public figure. He fought bravely in the annual campaigns, though his actions were never formally recognised. Under the patronage of Madame de Chevreuse, whom he met at this time, the first of the three celebrated women who influenced his life, he joined the service of Queen Anne of Austria. In one of Madame de Chevreuse's quarrels with Cardinal Richelieu and her husband, a scheme apparently was conceived by which La Rochefoucauld was to carry her off to Brussels on horseback. Other cabals against Richelieu once resulted in La Rochefoucauld being sentenced to eight days in the Bastille, and he was occasionally required to leave the Court, exiled to his father's estates. In the power vacuum following Richelieu's death in 1642, La Rochefoucauld, among others, took an active role in urging the queen and Condé to act together against Gaston, Duke of Orléans. However, the growing reputation of Mazarin impeded the ambition of the plotters, and La Rochefoucauld's 1645 liaison with Duchess of Longueville made him irrevocably a frondeur (aristocratic rebel). He was a conspicuous figure in the 1649 siege of Paris, fought in many of the frequent military engagements, and was seriously wounded at the siege of Mardyke. In the second Fronde, La Rochefoucauld allied himself with Condé. He used the occasion of his father's funeral in 1650 to urge the attending provincial nobility to help him attack the royalist garrison of Saumur. In the battle of the Faubourg Saint Antoine, in 1652, he was shot through the head. It was feared that he would lose his sight, but he recovered after a year's convalescence. For some years thereafter, he retired to his country estate of Verteuil. Although his fortune had been much reduced, in time he was able to restore it somewhat, thanks chiefly to the fidelity of Gourville, who had been in his service and who, passing into the service of Mazarin and of Condé, had acquired both wealth and influence. La Rochefoucauld did not return to court life until just before Mazarin's death, when Louis XIV was about to assume absolute power, and the aristocratic anarchy of the Fronde was over. He wrote his memoirs during this time, as did many of his prominent contemporaries.
Салонға қатысу
Біршама бұрын Ла Рошфуко Мадлен де Сувре, Сабле маркизасының салонында өз орнын иеленді. Ол Рамбуйе маркизасының котерие мүшесі және оның бір түрінің негізін қалаушы болды, оның ерекше әдеби жұмысы – сөйлемдер мен максималарды жазу еді. 1662 жылы голландиялық Elzevir үйі оның естеліктері деп саналған кітапты жасырын түрде жариялады, бұл оған қиындықтар мен атақ әкелді. Көптеген ескі достары ренжіді. Бұл естеліктер оның жазғандарының нақты көшірмесі болмады, және ол олардың шынайылығын жоққа шығаруға асықты, бірақ көптеген адамдар оған сенбеді. Үш жыл өткен соң, 1665 жылы ол «Максималар» (максималар) атты туындысын анонимді түрде жариялады, бұл оның сол заманғы әдебиетшілер арасындағы беделін нығайтты. Шамамен сол кезде, оның Мари Мадлен Пиош де Ла Вернье, Ла Файет графшасымен достығы басталды, ол өмірінің соңына дейін жалғасты. Одан кейін оның бейнесін көруге болатын көріністер негізінен мадам де Севинье хаттарынан алынған, және олар оның подаградан зардап шегетінін көрсетсе де, көбінесе жағымды әсер қалдырады. Оның адал достары болды және ол жоғары санаттағы моралист және әдебиетші ретінде танылды. Оның ұлы, Марсилак принці, 1671 жылы оған атақтары мен құрметтерін берді, ол сарайда жоғары лауазымды болды. Бірақ ең бастысы, Ла Рошфуко замандастары, тіпті король де, оны ескі дворяндықтың үлгісі ретінде таныды – ұлы монархтың билігінің жарқырауы басылар алдында болған дворяндық. Осы беделді ол бүгінге дейін сақтап келеді. Ла Рошфуконың этикалық көзқарастары кейінгі дәуірлердің діншіл моралистерінен оның туындыларына шабуылдар жасауға себеп болды. Оның замандастары сияқты, ол саясатты идеологиялардың күресі немесе кең әлеуметтік мақсаттарға жету құралы ретінде емес, күшті ойыншылардың шахмат тақтасы ретінде қарастырды. Ол жеке өмірінде ерекше ұқыпты болған сияқты, ал аристократиялық күрестегі сәтсіздігінің себебі осыдан туындады. Ол 17 наурыз 1680 жылы Парижде қайтыс болды.
Somewhat earlier, La Rochefoucauld had taken his place in the salon of Madeleine de Souvré, marquise de Sablé, a member of the Marquise de Rambouillet côterie, and the founder of a kind of successor to it, whose special literary work was the writing of Sentences and Maximes. In 1662, the Dutch firm House of Elzevir surreptitiously published what purported to be his memoirs, which brought him both trouble and fame. Many of his old friends were offended. These memoirs were not a faithful copy of what he had written, and while he hastened to deny their authenticity, this was not generally believed. Three years later, in 1665, he anonymously published the Maximes (maxims), which established his position among the men of letters of the time. At about the same date, his friendship with Marie Madeleine Pioche de La Vergne, Comtesse de La Fayette, began, which lasted for the rest of his life. The glimpses which we have of him henceforward are chiefly from the letters of Madame de Sévigné, and though they show him suffering from gout, are on the whole pleasant ones. He had a circle of devoted friends and was recognized as a top ranking moralist and man of letters. His son, the Prince de Marcillac, to whom he gave his titles and honors in 1671, enjoyed a considerable position at court. But above all La Rochefoucauld was recognized by his contemporaries, including the king, as an exemplar of the older noblesse, the nobility that existed under the great monarch before the brilliance of his reign faded. This reputation he has retained to the present day. La Rochefoucauld's ethical views have given rise to attacks upon his works by pious moralists of later eras. Like his contemporaries, he saw politics as a chessboard for powerful players, rather than as a struggle of ideologies or a means for achieving broad social goals. He appears to have been unusually scrupulous in his personal conduct, and his lack of success in the aristocratic struggles arose more from this than from anything else. He died in Paris on 17 March 1680.
Әдеби шығармалары
Оның әлеуметтік және тарихи тұлға ретіндегі маңыздылығы француз әдебиетіндегі биік беделімен қабылданады. Оның әдеби шығармалары үш бөлімнен тұрады: "Еске алулары", "Максималары" және "Хаттары". "Еске алулары" жоғары қызығушылық пен әдеби құндылыққа ие. Ла Рошфуконың естеліктері деп танылған кітап Голландия Республикасында жарық көрді, автор наразылығына қарамастан, ол шамамен отыз жыл бойы қайта-қайта басылып тұрды. Қазір бұл кітаптың жарты ондай адамның еңбегінен жинақталғаны дәлелденді, оның тек үштен бірі Ла Рошфукоға тиесілі. Ла Рошфуконың қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң, жаңа редакциясы жарық көрді, ол әлі де көп бөлігі бұрмаланған, бірақ кейбір қателер түзетілген. Бұл жұмыс бір ғасырдан астам уақыт бойы сынға түспеді. Тек 1817 жылы ғана түпнұсқаға жақын, бірақ толық емес басылым пайда болды. Дегенмен, афоризмдерден тұратын "Максималары" мұндай тағдырға ұшырамады. Автор өмірі бойы оларға жиі өзгерістер мен қосымшалар енгізді, ал кейбіреулері оның қайтысынан кейін қосылды. Қазір олардың барлығы, 504 саны бойынша жарияланады. Көпшілігі тек екі-үш жолдан тұрады, ал көбінесе жарты беттен аспайды. Ла Рошфуко адамдардың мінез-құлқы мен ниеттерін, әлемдік көзқараспен, әдемілеуге тырыспай, шындықты айтуды мақсат тұтқан адамның тұрғысынан қарастырады. Шындығында, кіріспесінде ол оқырманға кеңес береді:
His importance as a social and historical figure is overshadowed by his towering stature in French literature. His literary work consists of three parts—his Memoirs, the Maximes, and his letters. The Memoirs are of high interest and literary merit. A book purporting to be La Rochefoucauld's memoirs was published in the Dutch Republic whence, despite the author's protest, it continued to be reprinted for some thirty years. It has now been proved to have been pieced together from the work of half a dozen men, with scarcely a third of it being La Rochefoucauld's. Some years after La Rochefoucauld's death, a new recension appeared, still largely adulterated but with some errors corrected. This work went unchallenged for more than a century. Only in 1817 did anything like a genuine, if still imperfect, edition appear. However, the pithy, elegant Maximes (maxims) had no such fate. The author made frequent alterations and additions to them during his life and a few were added after his death. It is usual now to publish them in their totality of 504. The majority consist of just two or three lines, and hardly any exceed half a page. La Rochefoucauld reflects on the conduct and motives of mankind, from the point of view of a man of the world who intends not to sugar coat his observations. In fact, in his introduction, he advises,
оқырманның алдымен, осы максимдердің ешқайсысы оған қатысты емес екенін, тіпті олар жалпылама болғанымен, ол – жалғыз ерекшелік екенін санасына сіңіруі керек. Осыдан кейін ол оларды қолдауға бірінші болып келіседі және олар адамдық рухқа құрмет көрсетеді деп сенеді.
the best approach for the reader to take would be to put in his mind right from the start that none of these maxims apply to himself in particular, and that he is the sole exception, even though they appear to be generalities. After that I guarantee that he will be the first to endorse them and he will believe that they do credit to the human spirit.
Сыртқы келбеті
Ла Рошфуконың әдеби тұңғышы – оның өзінің автопортреті: «Ла Рошфуконың өзі жасаған портреті», Мадемуазель де Монпенсье салонында құрастырылған жинақта жарияланды: «Портреттер мен мақтаулар жинағы, өлең және прозада». Мен орташа бойлы, сергекті және дене бітімі дұрыс адаммын. Менің терім қараңғы, бірақ тегіс, маңдайым биік; көздерім қара, кішкентай, терең қырылып, қабағым қара және қалың, бірақ орналасқан жері жақсы. Мұрнымды сипаттағанда ұяламын, себебі ол жалпақ емес, бүркіт мұрын да емес, үлкен де емес, үшкір де емес. Бірақ менің ойымша, ол тым кішкентай емес, керісінше, сәл үлкендеу және аздап төменге қарай түседі. Аузым үлкен, ернім көбінесе қызыл, пішіні жақсы да емес, жаман да емес. Тісім ақ және біркелкі. Менің жақ сүйегімнің сәл үлкен екенін айтқандар бар. Бұл фактіні анықтау үшін айнаға қарадым, бірақ шешімге келе алмаймын. Бет пішінім төртбұрышты немесе овалды болуы мүмкін, бірақ қайсы екенін анықтау қиын. Шашым қара, табиғатынан иілген, қалың және ұзын, сондықтан жақсы шашы бар адам деп айтуға болады.
La Rochefoucauld's literary debut was his self portrait: Portrait de La Rochefoucauld fait par lui même, published in collection compiled in salon of Mademoiselle de Montpensier: Recueil des Portraits et éloges en vers et en prose. I am of a medium height, active, and well proportioned. My complexion dark, but uniform, a high forehead; and of moderate height, black eyes, small, deep set, eyebrows black and thick but well placed. I am rather embarrassed in talking of my nose, for it is neither flat nor aquiline, nor large; nor pointed: but I believe, as far as I can say, it is too large than too small, and comes down just a trifle too low. I have a large mouth, lips generally red enough, neither shaped well nor badly. I have white teeth, and fairly even. I have been told I have a little too much chin. I have just looked at myself in the glass to ascertain the fact, and I do not know how to decide. As to the shape of my face, it is either square or oval, but which I should find it very difficult to say. I have black hair, which curls by nature, and thick and long enough to entitle me to lay claim to a fine head.
Неке
1628 жылдың 20 қаңтарында Миребо-сюр-Безеде ол Андре де Вивонн баронының, Францияның бас балықшысы және Мари Антуанетта де Ломенидің жалғыз қызы және мұрагері Андре де Вивоннмен (1612-1670) үйленді.
On 20 January 1628, at Mirebeau sur Bèze, he married Andrée de Vivonne (1612 1670) only daughter and heiress of André de Vivonne, Baron of la Chataigneraie, Grand Falconer of France and Marie Antoinette de Loménie.
Балалар
Франсуа де ла Рошфуко, 3-ші Ла Рошфуко герцогі (15 маусым 1634 – 11 қаңтар 1714) Жанна Шарлотта дю Плессиге үйленді. Шарль де ла Рошфуко (22 қыркүйек 1635 – 19 қараша 1691) Молезм аббаты. Мари Катерина де ла Рошфуко (22 ақпан 1637 – 5 қазан 1711) Ла Рошфуко қызы (Мадемуазель де ла Рошфуко) ретінде танымал, ешқашан үйленбеген. Генриетта де ла Рошфуко (15 шілде 1638 – 3 қараша 1721) Марсилак қызы (Мадемуазель де Марсилак) ретінде танымал, ешқашан үйленбеген. Франсуаза де ла Рошфуко (9 тамыз 1641 – 22 наурыз 1708) Анвиль қызы (Мадемуазель д’Анвиль) ретінде танымал, ешқашан үйленбеген. Анри Ахилл де ла Рошфуко (8 желтоқсан 1642 – 19 мамыр 1698) Фонфройд, содан кейін Бопорт және Ла-Шаизе-Диу аббаты, Марсилак аббаты ретінде танымал. Жан Батист де ла Рошфуко (19 тамыз 1646 – маусым 1675) Марсилак шақырылған. Александр де ла Рошфуко Вертейль аббаты ретінде танымал.
François de la Rochefoucauld, 3rd Duke of La Rochefoucauld (15 June 1634 11 January 1714) married Jeanne Charlotte du Plessis. Charles de la Rochefoucauld (22 September 1635 19 November 1691) Abbot of Molesme. Marie Catherine de la Rochefoucauld (22 February 1637 5 October 1711) known as Mademoiselle de La Rochefoucauld never married. Henriette de la Rochefoucauld (15 July 1638 3 November 1721) known as Mademoiselle de Marsillac never married. Françoise de la Rochefoucauld (9 August 1641 22 March 1708) known as Mademoiselle d'Anville never married. Henri Achille de la Rochefoucauld (8 December 1642 19 May 1698) Abbot of Fonfroide, then of Beauport, and of La Chaise Dieu known as the Abbé de Marsillac,. Jean Baptiste de la Rochefoucauld (19 August 1646 June 1675) known as the Chevalier de Marsillac. Alexandre de la Rochefoucauld known as the Abbé de Verteuil.
Ықпал
XIX ғасырдағы француз сыншыларының көбі Ла Рошфуко туралы жазды. Философ Фридрих Ницше Ла Рошфуконы зор құрметпен қабылдады және оның этикасына ғана емес, стильіне де ықпал етті. Ла Рошфуконың өмірінде жарық көрген "Максималары" (толық атауы Réflexions ou sentences et maximes morales) 1665 (editio princeps), 1666, 1671, 1675, 1678 жылдары басылды. Бұрынғы басылымдар Жан Дезире Луи Гилберт пен Жюль Гурдоның (1868–1883) «Францияның ұлы жазушылары» сериясындағы 3 томдық басылымымен алмастырылды. "Максималардың" жеке басылымы – "Библиофилдер басылымы" (1870). Сондай-ақ Джордж Х. Пауэллдің Дю де Ла Рошфуконың «Моральдық максималары мен ойлары» атты ағылшын тіліне аудармасымен танысыңыз (1903).
Nearly all the great French critics of the 19th century wrote to some extent about La Rochefoucauld. Philosopher Friedrich Nietzsche greatly admired La Rochefoucauld and was influenced not only by his ethics, but also his style. The editions of La Rochefoucauld's Maximes (as the full title runs, Réflexions ou sentences et maximes morales) published in his lifetime bear the dates 1665 (editio princeps), 1666, 1671, 1675, 1678. Previous editions were superseded by that of Jean Désiré Louis Gilbert and Jules Gourdault (1868–1883), in the series Grands Écrivains de la France, 3 vols. A separate edition of the Maximes is the so called Édition des bibliophiles (1870). See also the English translation of The Moral Maxims and Reflections of the Duke De La Rochefoucauld by George H. Powell (1903).