Кіріспе

Шығыс Азияға тән мұнаралар

Пагода – Таиланд, Камбоджа, Непал, Қытай, Жапония, Корея, Мьянма, Вьетнам және Азияның басқа да аймақтарында кең таралған, көп қабатты, бірнеше еңірлері бар мұнара. Пагодалардың көпшілігі діни мақсатта салынған, көбінесе буддалық, кейде даостық болған және әдетте вихаралардың ішінде немесе жанында орналасқан. Пагоданың тамыры ступаға дейін жетеді, ал оның дизайны ежелгі Үндістанда қалыптасқан. Қытай пагодалары – қытай сәулетінің дәстүрлі бөлігі. Дінге қатысты мақсатынан бөлек, қытай пагодалары ежелгі заманнан бері тамаша көріністерімен мақталып келеді, көптеген классикалық өлеңдер пагодаға көтерілудің қуанышын көрсетеді. Ең көне және ең биік пагодалар ағаштан салынған, бірақ бүгінге дейін жеткендердің көпшілігі кірпіштен немесе тастан тұрғызылған. Кейбір пагодалар ішкі кеңістігі жоқ, толығымен құрылыс материалынан тұрады. Ішкі жағы бос пагодаларда жоғарғы қабаттар немесе бөлмелер болмайды, бірақ олардың ішінде әдетте құрбандық шалуға арналған үстел немесе кішкентай пагода, сондай-ақ келушілерге әр қабаттан ашылатын көріністі тамашалауға мүмкіндік беретін баспалдақтар орналасқан. Көбінесе олар үштен 13 қабатқа дейін (көбінесе тақ сан) және классикалық, біртіндеп төмендейтін еңірлерге ие. Кейбір елдерде бұл термин басқа діни құрылыстарды да білдіруі мүмкін. Вьетнам мен Камбоджада француз тілінен аударманың нәтижесінде, ағылшын тіліндегі "pagoda" сөзі ғибадат ету орнын білдіретін жалпы термин ретінде қолданылады, бірақ буддалық вихараны сипаттау үшін бұл сөз дұрыс емес. Ступаның сәулеттік құрылымы Азияға таралып, әр аймақтың ерекшеліктеріне сәйкес келетін сан алуан формаларға ие болды. Испандықтар жалдаған қытай жұмысшыларының арқасында Филиппиннің көптеген шіркеу мұнаралары пагодалардың ықпалына ішкен.

Этимология

Бір ұсынылған этимология – сегіз бұрышты мұнара терминінің оңтүстік қытай тіліндегі айтылуынан шыққан, және Қытайға ерте еуропалық саяхатшылар көп кездескен атақты пагоданың атымен назарға алынған "Pázhōu tǎ", ол Гуанчжоудың оңтүстігінде, Уампоа бекетінде орналасқан. Тағы бір ұсынылған этимология – парсы тіліндегі буткада, "идол" деген мағына беретін "бут" және "ғибадатхана, мекен" деген мағына беретін "када" сөздерінен туындаған. Көзге түсетін үшінші этимология – сингал тіліндегі дагаба сөзі, ол санскрит тіліндегі dhātugarbha немесе пали тіліндегі dhātugabbha сөздерінен шыққан: "реликвилер сақталатын орын" немесе "реликвилерге арналған киелі орын", яғни ступа, португал тілі арқылы.

Тарих

Пагоданың шығу тегі ступаға (б.з.д. 3 ғасыр) дейін жетеді. Ступа – дөңгелек пішіндес ескерткіш, қасиетті реликвиялар мен жазбаларды сақтау үшін құрылған еді. Шығыс Азияда қытай мұнаралары мен павильондарының архитектурасы пагода архитектурасымен бірігіп, соңынан Оңтүстік-Шығыс Азияға да тарады. Пагодалардың салынуына буддалық миссионерлер, паломниктер, билеушілер мен қарапайым жандардың буддалық реликвияларды құрметтеуге жасаған тырыстықтары ықпал етті. Жапонияда 1850 жылға дейін салынған 22 бес қабатты ағаш пагода бар.

Қытай

Қытай пагодаларының ең алғашқы стильдері төртбұрышты және дөңгелек негізді болды, ал сегізбұрышты негізді мұнаралар 5-10 ғасырларда пайда болды. Қазіргі заманға дейінгі кезеңдегі ең биік қытай пагодасы – Кайюань монастырының Ляоди пагодасы, Хэбэй провинциясының Дингсян қаласында, 1055 жылы Сун әулетінің Рендзонг императоры тұсында аяқталды және жалпы биіктігі 84 метрді құрайды. Бұл пагода қазір сақталмаса да, қытай тарихындағы ең биік до-модерн пагода Суй императоры Ян салған Чанъань пагодасы болды, сондай-ақ, мүмкін, 6 ғасырдағы Луоян қаласындағы Йонгнинг пагодасы (永宁宝塔) шамамен 137 метр биіктікте болған. Қазіргі уақытта сақталған ең биік до-модерн пагода – Ляоди пагодасы. 2007 жылдың сәуір айында Чанчжоу қаласындағы Тианинг ғибадатханасының жаңа ағаш пагодасы көпшілікке ашылды, ол Қытайдағы ең биік пагода болып, 154 метр (505 фут) биіктікте тұр.

Символизм және геомантия

Қытай иконографиясы қытай және басқа Шығыс Азия пагодаларының архитектурасында байқалады. Буддалық иконография да маңызды, мысалы, абхая мудрадағы Шакьямуни және Гаутама Будданың бейнесі. Хан әулеті өнеріндегі буддалық элементтер туралы мақаласында Ву Хунг бұл ғибадатханаларда буддалық символизмнің жергілікті қытай дәстүрлерімен бірігіп, бірегей символизм жүйесін құрағанын айтады. Кейбіреулер пагодаларға құлшылық етудің Қытай мемлекеттік қызмет емтихандарын тапсыратын студенттерге сәттілік әкелетініне сенген. 1210 жылы Фучжоудегі Ихуан округінің пагодасы құлағанда, жергілікті тұрғындар бұл апаттың префектуралық емтихандарда көптеген үміткерлердің сәтсіздікке ұшырауымен байланысты екеніне сенді. Пагода 1223 жылы қайта салынды және оған жақында емтиханды сәтті тапсырған кандидаттардың тізімі жазылды, бұл оның бұл тенденцияны кері қайтаруға және округке құдайдың қанатын табуға көмектеседі деген үмітпен жасалды. Биік пагодалар көбінесе молния шағып, құрылыстың жоғарғы бөлігіндегі әшекейлердің жындарды ұстай алатыны туралы сенімді қалыптастырды. Бүгінде көптеген пагодалар сымдармен жабдықталған, олар аяқ бөлігін молниядан қорғайтын құралға айналдырған. Ағаш пагодалардың жер сілкінісіне төзімділігін арттыратын белгілі бір ерекшеліктері бар. Оларға күрделі ағаш дугон буындарының үйкеліспен демпферлеу және сырғанау әсері, едендердің құрылымдық оқшаулануы, тепе-теңдік сақтаушы ойыншыққа ұқсас кең жапырақтардың әсері және орталық бағананың қалған құрылымға бекітілгенін көрсететін Шинбашира құбылысы жатады.

Кірпіш пен тасқа көшу

Солтүстік Вэй және Суй дәуірлерінде (386–618) кірпіш пен тас пагодалар салу тәжірибесі басталды. Дегенмен, Суй дәуірінің соңында да ағаш ең көп қолданылатын материал болып қала берді. Мысалы, Суй әулетінің императоры Вэнь (581–604 жылдары билік еткен) барлық округтер мен префектураларға бірдей стандартты жобалар бойынша пагодалар салу туралы жарлық шығарды, бірақ олардың бәрі ағаштан болғандықтан, бірі де бүгінге дейін жеткен жоқ. Тек 523 жылы кірпіштен салынған дөңгелек негізді Сонгюе пагодасы ғана сақталған.

Кірпіш

Ең ерте сақталған кірпіш пагодасы – Хэнань провинциясының Денфэн ауданындағы 40 метрлік Сонгюэ пагодасы. Бұл қисайған, дөңгелек негізді пагода 523 жылы Солтүстік Вэй династиясы тұсында салынды және 15 ғасыр бойына толыққанды күйде сақталды.