Герард Фитт: Солтүстік Ирландия саяхатшысы (1926-2005)

Кіріспе

Солтүстік Ирландия саясаткері (1926–2005)

Джерард Фит, Барон Фит (9 сәуір 1926 – 26 тамыз 2005) – Солтүстік Ирландия саясаткері. Ол Социал-демократиялық және еңбек партиясының (SDLP) – социал-демократиялық және ирланд ұлтшыл партиясының негізін қалаушысы және тұңғыш басшысы болды.

Алғашқы жылдар

Фитт 1926 жылғы 8 сәуірде Белфаста, Лизбурн-роуд жұмыс үйінде, үйленбеген Роза Мартиннің отбасында дүниеге келді. Ол жұмыс үйі ауруханасында әкесі JB Мюррей, Сент-Бригид шіркеуінің дін қызметкері, оны Джеральд деп тойыстырды. Кейіннен оны Джордж және Мэри Фитт асырап алды және өмірінің соңына дейін олардың тегін алды, бірақ өзінің есімін Джерард деп өзгертті. Қашан өзгерткені белгісіз, бірақ жазбаша дәлелдер 1942 жылға қарай жаңа есімін қолданғанын көрсетеді. Ол жергілікті Христиан бауырластар мектебінде білім алды. 1953 жылға дейін сауда флотында от жағушы болып қызмет етті, 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қатысып, конвойлерді сүйемелдеуде болды. Ол HMS Bluebell кемесінің суға батқанын көрді, онда бір ғана адам аман қалды. Оның үлкен ағасы, Георди, ирландтық гвардияшы, Нормандия шайқасында қаза тапты. Фолстың ұлтшыл Beechmount ауданында тұрып, ол 1956 жылы қалалық кеңеске сайлауда Док лейбористік партиясынан Фолс округінен кандидат болып түсті, бірақ кейін жақын одақтасы болған Ирландияның Еңбек партиясынан Пэдди Девлинден жеңілді. 1958 жылы ол Белфаст қалалық кеңесіне Ирландияның Еңбек партиясының мүшесі ретінде сайланды.

1960 жылдар

1962 жылы ол Ольстер Юнионисттік партиясынан Стормонттағы мандатты жеңіп алып, жалғыз ирландтық лейборист депутаты болды. Екі жылдан кейін ол Ирландияның еңбек партиясынан шығып, Гарри Даймондпен, Socialist Republican Party партиясының жалғыз Стормонт депутатымен бірігіп, Republican Labour Party партиясын құрды. 1966 жылғы жалпы сайлауда Фитт Вестминстер парламентіне Белфаст-Батыс округінен сайланды. Солтүстік Ирландияның Азаматтық құқықтар қауымдастығы (NICRA) 1967 жылы құрылып, Фитт осы қозғалыстың белгілі өкілі болды. Ол Вестминстерді британдық парламентарийлерді Солтүстік Ирландияның проблемалары мен мәселелеріне қызықтыру үшін платформа ретінде пайдаланды. 1968 жылдың 28 тамызында ол 60 лейборист депутаты қол қойған, Солтүстік Ирландиядағы алғашқы азаматтық құқықтар шеруінде 24 тамызда Дунганнондағы RUC-тың әрекетін сынаған және «Солтүстік Ирландия азаматтарына Біріккен Корольдіктің басқа аймақтарындағыдай бейбіт демонстрациялар өткізуге рұқсат берілуі керек» деген талап қойған мәлімдеме жасады. 1968 жылдың 5 қазанында Дерриде өткен азаматтық құқықтар шеруіне көптеген қолдау білдірген депутаттар қатысты, онда Фитт пен басқалары Корольдік Ольстер полициясымен ұрып-сапаланды. RTÉ-нің Фитттің басты рөлде ойнаған, бейбіт, бірақ заңсыз демонстрацияға қарсы полицияның таяқпен шабуылын көрсеткен фильмі Солтүстік Ирландияның Азаматтық құқықтар қауымдастығының талаптарына әлемдік назар аударды. Келесі жылы Фитт 1969 жылдың тамызында Белфастта болған тәртіпсіздіктерден кейін өткен баспасөз конференциясында, «Богсайд аймағындағы күштерді ысырап ету мақсатымен әлдебір шара қолдану» шешімі салдарынан тәртіпсіздіктер туындағанын мәлімдеді. Фитт сондай-ақ 1969 жылғы Mid Ulster сайлауында Бернадетт Девлиннің кандидатурасын қолдады, ол «Бірлік» атты анти-бойкоттық кандидат ретінде бақ сынады. Девлиннің сәттілігі көптеген британдық сарапшылардың көзінде Фитттің беделін арттырды, әсіресе ол британдық парламент палатасындағы унионисттік көзқарасқа қарсы екінші дауысқа ие болды, осы кезде Гарольд Уилсон және басқа британдық министрлер де назар аудара бастады. Өзінің алғашқы сөзінде ол Солтүстік Ирландияның унионисттік үкіметін тексеруді талап етті. Фитт социалистік республикашы ретінде сайланды және Ирландияның Пасха көтерілісінің социалистік көшбасшысы Джеймс Коннолли тұрған Фоллс-роудтағы үйдің қабырғасына мемориалдық тақта орнатты. Ол Юнионисттік үстемдікке қарсы тұратын кең қозғалыс құруға ұмтылды. Сонымен қатар, соғыстан кейін әлеуметтік мемлекет құрылуының нәтижесінде алғаш рет орта білім және жоғары білім алған католиктердің жаңа буыны өз дауыстарын естіртуге белсенділік танытты.

In 1962, he won a Stormont seat from the Ulster Unionist Party, becoming the only Irish Labour member. Two years later, he left Irish Labour and joined with Harry Diamond, the sole Socialist Republican Party Stormont MP, to form the Republican Labour Party. At the 1966 general election, Fitt won the Belfast West seat in the Westminster parliament. The Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA) was launched in 1967 with Fitt as a prominent spokesperson for the movement. He used Westminster as a platform to interest British members of parliament (MPs) in the problems and issues of Northern Ireland. On 28 August 1968, he tabled a House of Commons motion, signed by 60 Labour Party backbenchers, criticising RUC action in Dungannon on 24 August at the first civil rights march in Northern Ireland, demanding that: "citizens of Northern Ireland should be allowed the same rights of peaceful demonstration as those in other parts of the United Kingdom". Many sympathetic MPs were present at the civil rights march in Derry on 5 October 1968 when Fitt and others were beaten by the Royal Ulster Constabulary. RTÉ's film, in which Fitt featured prominently, of the police baton charge on the peaceful, but illegal, demonstration drew world attention to the claims of the Northern Ireland Civil Rights Association. The following year, Fitt announced at a press conference subsequent to the August 1969 rioting in Belfast that disturbance were created by a decision to "take some action to try to draw off the forces engaged in the Bogside area." Fitt also supported the 1969 candidacy of Bernadette Devlin in the Mid Ulster by election who ran as an anti abstentionist 'Unity' candidate. Devlin's success greatly increased the authority of Fitt in the eyes of many British commentators, particularly as it produced a second voice on the floor of the British House of Commons who challenged the Unionist viewpoint at a time when Harold Wilson and other British ministers were beginning to take notice. In his maiden speech, he called for an inquiry into the unionist government of Northern Ireland. Fitt was elected as a socialist republican and unveiled a plaque at the house on the Falls Road where James Connolly, the socialist leader of the Irish Easter Rising had lived. He was anxious to build a broader movement that would challenge Unionist hegemony. At the same time, a new generation of Catholics, many with secondary education and university degrees for the first time as a consequence of the post War creation of the welfare state, were determined to make their voices heard.

1970 жылдар

1970 жылдың тамызында Фитт азаматтық құқықтар мен ұлтшыл көшбасшылар коалициясының алғашқы басшысы болды, олар Социал-демократиялық және Еңбек партиясын (СДЛП) құрды. Партия зор үміттермен құрылды – ол бас тартушылықты қабылдамады, бірқатар белгілі протестанттарды қамтыды және ескі ұлтшыл партияны қоршаған консерватизм мен әлсіздіктің ықпалынан бос болды. Бірақ сол кезде Солтүстік Ирландия дерлік азаматтық соғысқа қадам басқан еді және унионистердің көпшілігі қарсы күйде қалды. 1972 жылы Стормонттың құлауынан және 1973 жылы Солтүстік Ирландия Ассамблеясының құрылуынан кейін ол Саннингдейл келісімімен құрылған, қысқа ғұмырлы Билікті бөлісу атқарушы органының бас атқарушысының орынбасары болды. 1974 жылдың 1 қаңтары – билікті бөлісу жөніндегі атқарушы органның қызметке кірген тарихи күні. СДЛП және Альянс партиялары Брайан Фолкнердің юнионистерімен бірге атқарушы органға қосылғандықтан, юнионисттердің бір партиялық билігінің жылдары аяқталды. Фитт пен Джон Хьюм келісімді қалыптастыруға қаншалықты үлес қосып, оның ықпалы қандай болды деген пікірталас әлі де жалғасуда. Фитт, әрине, СДЛП көпшілігінің ұлттық мүдделеріне бұрынғыдай бейім болмай бастады. Ұлттық қауымдастықтағылар билікті бөлісу туралы келісімді британдықтардың кетуі мен біріккен Ирландияға қол жеткізуге жеткіліксіз деп сынады. Юнионистердің көпшілігі Саннингдейл келісіміне қарсы болды және Ольстер жұмысшылар кеңесінің ереуілінен кейін атқарушы орган құлады. СДЛП Солтүстік Ирландияда билікті бөлісуді және барлық Ирландиялық өлшемді қабылдауды қамтитын саяси стратегияны жасады. Фитт билікті бөлісуді басымдық деп есептеді және барлық Ирландиялық өлшемге қатысты шақырулар юнионистерді бөліп-жарып, көп уәде бермейтінін сезінді. Атқарушы органның құлауынан кейін британ үкіметі билікті бөлісуге үмітін жоғалтты, нәтижесінде барлық Ирландиялық өлшем СДЛП үшін маңыздырақ саяси мақсатқа айналды. Фитт СДЛП-нің жасыл ұлтшылдыққа бет бұруы мен барлық Ирландиялық өлшемге баса назар аударуына наразы болды. Ол сондай-ақ Уақытша Ирландиялық республикалық армияны айыптауда белсенді болды. 1976 жылы ол республикалық көзқарастың иелерінің шабуылына ұшырады, олар оның үйіне шабуыл жасады. Фитт британ үкіметінің Солтүстік Ирландияны басқаруына көңілі толмады. Солтүстік Ирландияның еңбекші мемлекеттік хатшысы Рой Мейсон жергілікті саяси бастамаларға аз уақыт пен күш жұмсады, оның орнына ИРА-ны қылмыстық жолға салу стратегиясын таңдады және оны әскери жолмен жеңуге тырысты. Бұл саясат түрмедегілердің қатаң ұсталуына байланысты наразылықтардың көбеюіне әкелді. Азшылықтағы еңбекші үкімет парламенттегі юнионистердің дауысына сүйеніп, Солтүстік Ирландияға қосымша Вестминстерлік орындықтар уәде етті, бұл үкіметтің саяси басымдығы ретінде билікті бөлудің орнына Ұлыбританиямен интеграцияға бағытталғанын көрсетті. 1979 жылы Фитт еңбекші үкіметті құлатуға себеп болған парламенттегі маңызды дауыс беруден бас тартты, себебі үкімет ұлттық халыққа көмектеспегенін және Ольстер одағы партиясымен келісім жасауға тырысқанын айтты: "Мемлекеттік хатшының ұстанымы мен Солтүстік Ирландиядағы үкімет саясатының салдарынан мен сенімсіздік дауысында еңбекші үкіметті ешқандай жағдайда қолдамаймын". 1970 жылдардың соңына қарай Фитт СДЛП өзгергенін және жай ғана "католиктік ұлтшыл партияға" айналғанына сенді. Ол партияда оқшауланған сезімде болды, сол кездегі белгілі белфасттық ағымдағы журнал "Fortnight" оны "соңғы еңбек адамы" деп сипаттады. 1979 жылы Джерри Фитт британдық мемлекеттік хатшы Хамфри Аткинспен конституциялық келіссөздерге "ирландтық өлшем" туралы ешқандай ережесіз келіскеннен кейін партияны мүлдем тастады, содан кейін оның шешімі СДЛП партия конференциясында жоққа шығарылды. Өзінен бұрынғы Пэдди Девлин сияқты, ол СДЛП социалистік күш болып қалмағанын мәлімдеді.

In August 1970, Fitt became the first leader of a coalition of civil rights and nationalist leaders who created the Social Democratic and Labour Party (SDLP). The party was founded on high hopes – rejecting abstentionism and containing a number of prominent Protestants and without the stigma of conservatism and impotency that surrounded the old nationalist party. But already by then Northern Ireland was charging headlong towards near civil war and the majority of unionists remained hostile. After the collapse of Stormont in 1972 and the establishment of the Northern Ireland Assembly in 1973 he became deputy chief executive of the short lived Power Sharing Executive created by the Sunningdale Agreement. 1 January 1974 was a historic day with the power sharing Executive taking office. The years of Unionist single party rule had come to an end with the SDLP and Alliance parties joining the Executive alongside the Brian Faulkner wing of Unionism. Arguments still rage over the extent to which Fitt, as opposed to John Hume, helped shape the agreement. Fitt certainly was becoming less engaged with the nationalist concerns of the majority of the SDLP. Within the nationalist community, the Provisionals condemned the powersharing agreement as falling short of British withdrawal and a united Ireland. A majority of Unionists opposed the Sunningdale agreement and the Executive collapsed when confronted by the Ulster Workers Council strike. The SDLP had developed a political strategy of calling for powersharing within Northern Ireland alongside the adoption of an all Ireland dimension. Fitt had always seen powersharing as the priority and he felt the calls for an all Ireland dimension were alienating Unionists while promising little. In the aftermath of the collapse of the Executive, the British Government became less hopeful of achieving powersharing and, as a result, the all Ireland dimension became the bigger policy priority for the SDLP. Fitt became increasingly unhappy with what he saw as the SDLP's shift towards green nationalism and its emphasis on the all Ireland dimension. He also became more outspoken in his condemnation of the Provisional Irish Republican Army. He became a target for republican sympathisers in 1976 when they attacked his home. Fitt became disillusioned with the handling of Northern Ireland by the British government. Labour’s Northern Ireland Secretary of State Roy Mason spent little time and effort on local political initiatives instead opting for a strategy of criminalisation and attempting to militarily defeat the IRA. This policy shift resulted in growing complaints of mistreatment of prisoners. The minority Labour Government was relying on Unionist votes in Parliament to survive and promised extra Westminster seats for Northern Ireland, which pointed to integration with Britain instead of devolved powersharing as the Government's emerging political preference. In 1979, Fitt abstained from a crucial vote in the House of Commons which brought down the Labour government, citing the way that the government had failed to help the nationalist population and tried to form a deal with the Ulster Unionist Party: “under no circumstances will I support the Labour government in a vote of confidence because of the attitude of the Secretary of State and the policies of the government in Northern Ireland”. As the 1970s were coming to a close, Fitt believed that the SDLP had changed and had become simply a "Catholic nationalist party". He increasingly felt isolated within the party with Fortnight, a Belfast current affairs magazine, describing him at the time as the "only Labour man" left. In 1979, Gerry Fitt left the party altogether after he had agreed to constitutional talks with British Secretary of State Humphrey Atkins without any provision for an 'Irish dimension' and had then seen his decision overturned by the SDLP party conference. Like Paddy Devlin before him, he claimed the SDLP had ceased to be a socialist force.

1980 жылдар

Герри Фитт 1980-шы жылдарға енді SDLP мүшесі емес, бірақ әлі де Батыс Белфасттан депутат. Ұлтшыл қауымдастықтардағы саясат өзгеруге айналды, себебі саяси мәртебе үшін түрмедегі наразылықтар Ашаршылық ереуілдеріне ұласты, ал Уақытша Шинн Фейн сайлау саясатына стратегиялық бұрылыс жасады. 1981 жылы Фитт Белфасттағы Лейбз түрмесіндегі аштық ереуілдеріне қарсы болды. Сол жылдың сәуір айында ол Солтүстік Ирландия кеңсесіне (NIO) хабарласып, британ үкіметі аштық ереуілшілердің саяси мәртебе талаптарына бағынбауына кепілдік беруді сұрады. Вестминстер парламентінде ол консервативті үкіметті «саяси мәртебе беру қателігін жасамауға» шақырды. Фитттің Вестминстердегі мандатын Синн Фейн де, SDLP де нысанаға алды. 1983 жылдың маусым айында ол Батыс Белфасттан мандатын жоғалтты, бұл жоғалтуға SDLP үміткерінің де бәсекелестігі себеп болды. Фитт, партиялық машинасы жоқ тәуелсіз социалист ретінде және H блогындағы аштық ереуілдеріне қатысты ұстанымына ұлтшылдар тарапынан кеңінен сынға ұшырап, 10 326-дан астам дауыс жинады, бірақ ол 16 379 дауыс жинаған Джерри Адамсқа жеңіліп қалды, ал SDLP-нің Джо Хендрон 10 934 дауыспен екінші орынды иеленді. Келесі айда, 1983 жылдың 14 қазанында, ол Даун графтығындағы Белл Хилл бароны Фитт ретінде Ұлыбританияның өмірлік пэріне ие болды. (Фитт отбасы Белфаст бомбалау кезінде Белл Хиллге эвакуацияланды.) Оның Белфастағы үйі пэр титулы алғаннан кейін бір ай өткен соң өртке ұшырады, ол Лондонға көшіп кетті.

Кейінгі мансап

Өмірінің соңғы жылдары ол Лордтар палатасының белсенді мүшесі болды, онда Солтүстік Ирландиядағы саяси оқиғалардың кейбір жақтарын қатаң сынады. Маргарет Ричи 2019 жылы тағайындалғанға дейін ол Солтүстік Ирландиядан Лордтар палатасына көтерілген жалғыз ұлтшыл немесе республикашыл болды.

Саяси көзқарастары

Фитт бастапқыда ұлтшыл саясаткер деп есептелгенімен, оның саяси жолы Солтүстік Ирландия саясатын талқылауда қолданылатын дәстүрлі ұғымдарға көбінесе қайшы келді. Ол кейде өзін, ең алдымен, ұлтшыл емес, социалистік саясаткер деп санайтынын айтатын.

Өлім

Лорд Фитт 2005 жылғы 26 тамызда 79 жасында, ұзақ жылдар бойы жүрек ауруымен күрескен соң дүниеден өтті. Ол өмірден өткен әйелінен бес қызы қалды, олардың біреуі одан бұрын қайтыс болған еді. Оның қыздары сайлау кампанияларында оған көмектескенде, оларды "Мисс Фиттс" деп атаған.