Кіріспе
Француз жазушысы Каролина Стефани Фелисите, Мадам де Дженлис (25 қаңтар 1746 – 31 желтоқсан 1830) – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы француз жазушысы, романдарымен және балалар тәрбиесі жөніндегі теорияларымен белгілі. Қазір ол көбінесе күнделіктерімен және оның өмірі мен заманына қатысты тарихи перспективасымен есімдерде сақталады.
Caroline Stéphanie Félicité, Madame de Genlis (25 January 1746 – 31 December 1830) was a French writer of the late 18th and early 19th century, known for her novels and theories of children's education. She is now best remembered for her journals and the historical perspective they provide on her life and times.
Өмір
Каролина Стефани Фелисити дю Крест де Сент-Обин 1746 жылғы 25 сәуірде Саона және Луара аймағындағы Отун қаласына жақын Шампсериде дүниеге келді. Оның ата-анасы Пьер Сезар дю Крест (1711–1763), кейіннен Сент-Обин маркизі, және Мари Франсуаза Фелисити Моге де Мезиер (1717–1790) болды. Әкесінің қарыздары 1757 жылы үйін сатуға және Парижге көшіп келуге мәжбүр етті. Ол анасымен бірге Шарль Гийом Ле Норман д’Этиолль мен Александр Ле Риш де Ла Пупелиниердің поместьелерінде уақыт өткізді, онда ол Комеди Франсез балетмейстерінен би оқыды және Фердинандо Пеллегриниден ән үйренді. Ол сондай-ақ арфада ойнауды үйренді, бұл дағдыны кейін Парижде олардың күнкөрісіне пайдаланды. Пьер Сезар 1760 жылы Санто-Домингодан қайтып келе жатқанда ағылшындарға тұтқынға түсті, оның бір түрмедес серігі – Шарль Алексис Брюлар, Генлис графы (1737–1793) болды, оны босатылғаннан кейін қызымен таныстырды. Пьер 1763 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның қарындасы 8 қарашада, түн ортасында де Генлисқа үйленді; кіші ұлы болғандықтан, оның «граф» атағы құрметті болды және ол әрқашан Мадам де Генлис ретінде танылды. 1782 жылы ол өзінің алғашқы хаттар романы «Адель мен Теодорды» жариялады, оны Лигуриядағы Лусигнанода демалыс кезінде жазған. Оның негізгі тақырыбы – білім беру, онда ол Руссоның «Эмиль» романындағы ұстанымынан өзгеше көзқарас білдіреді. Оның пікірінше, әйелдің мәртебесі оған қоғамдағы лайықты рөлін атқару үшін берілетін білімге байланысты, ал Жан-Жак Руссо үшін әйелдің әрекет ету аймағы үймен шектелген, сондықтан олардың білімі де шектеулі болып қалады. Генлис үшін білім беру – оның азаттығына жасалған қадам, бірақ ол бір жағынан анасының, кейін күйеуінің еркіне бағынады. Бұл романның сәтті болуының себебі – ол патшалық қаннан шыққан ханзадалардың губернаторы болған алғашқы әйел болғандығында. Шарль Алексидің ата-анасы қайтыс болғандықтан, олар оның тәрбиешісі, Пуизие маркизімен бірге тұрды және үш балаға ие болды: Каролина (1765–1786), Пулхерия (1767–1847) және Казимир (1768–1773). Оның бір немесе бірнеше жасырын балалары болған болуы мүмкін; Талейран кейін былай деп жазды: «Оның уағыздаған қатаңдығына және жазуларында мойындаған моральға қарамастан, оның кейінгі романдарының ішінде оның ертедегі моральдық жеңілдігінің іздерін көруге болады; оларда әрқашан махаббат оқиғалары мен заңды емес балалар туралы айтылады». Ол 1830 жылғы 31 желтоқсанда Парижде қайтыс болды және Пэр-Лашез зиратында жерленді.
Мансап
Оның туысы, мадам де Монтессон (1738-1806), әдемілігімен және зиратымен де танымал болды, кейін драматург атанды. 1773 жылы Орлеан герцогына үйленді, бірақ «Орлеан герцогинясы» атағын алуға тыйым салынды. Оның қолдауымен Стефани Фелисите герцогтің ұлы Филипп Орлеанның әйелі Луиза Мария Аделаида де Бурбонның келіншегі болды. Ол күйеуімен бірге 1772 жылдың басында Король сарайында герцогтің сүйемелдемесіне қосылды, күніне 10 000 ливрлік жалақы алды. Шартрмен бірден махаббат оятып, олардың махаббат хаттары 1904 жылы Гастон Мограс «Гувернердің идиллиясы» деген атпен жарияланды. Таллеранның айтуынша, «Шартр герцогы оны тартымды деп тапты, оған осыны айтты және оны мұқият тыңдады, себебі мадам де Генлис, ұяттыққа жол бермеу үшін, әрқашан оңай мойынсұнды». Олардың махаббаты ұзаққа соқпаса да, 1777 жылы ол қыздарына тәрбиеші болып тағайындалды, оларға екі «асырап алынған» ағылшын қызы, Стефани Каролина Энн Симс немесе «Памела» және Гермин Симс қосылды. Бұл оның оқушыларын түрлі ұлттан балалармен тәрбиелеу арқылы шетел тілдерін жақсы үйренуге дайындау теориясына сай келді; үйде ағылшын және итальяндық қызметшілер жұмыс істеді. Памеланың Шартрмен болған қарым-қатынасының нәтижесі деп жиі айтылса да, жақындағы зерттеулер бұл пікірге күмән келтірді. 1781 жылы Шартр сол кездегі ерекше қадам ретінде оның ұлдарының біліміне жауапты етуге бел буды, бұл олардың бұрынғы ұстаздарының отставкасына әкелді; ол және Шарль Алексис келесі жылы ресми түрде ажырасты. Күйеуінің көңілін көтеру үшін мадам де Монтессон жеке театрын құрды, ол және мадам де Генлис пьесалар жазды, ал рөлдерді балалары орындады. Көрермендер қатарында 500-ге жуық ақсүйектер мен жазушылар болды, соның ішінде Дидро мен Д’Алембер де бар еді. Бұл оның білім беруге деген көзқарасын жетілдірді, кейіннен «Білім беру театры» (4 том, 1779–1780), жастарға арналған қысқа комедиялар жинағы, «Адамгершілік туралы жылнамалар» (2 том, 1781) және «Адель мен Теодор» (3 том, 1782) еңбектерінде жазылды. Шарль Августин Сент-Бёв оның оқытудың көптеген қазіргі әдістерін болжады деп мәлімдеді; тарихті сиқырлы фонарь арқылы көрсетілді, ал оның шәкірттері ботаниканы ботаникпен бірге серуендеу кезінде үйренді. 1789 жылы Франция революциясы басталғанда, ол да, Шарль Алексис те Жирондистер фракциясына қосылды және 1793 жылы көптеген саяси әріптестерімен бірге өлім жазасына кесілді. Стефани Фелисите мен оның оқушысы Мадемуазель д’Орлеан 1794 жылы Берлинге көшіп барудан бұрын Швейцарияға паналады. Фридрих Вильгельм II оны тым либералды деп санады, сондықтан ол Гамбургте тұруға мәжбүр болды, бірақ 1797 жылы оның ұлы таққа отырғаннан кейін қайтып келді. 1799 жылы Наполеон билікке келгеннен кейін ол Францияға оралды. Оның әпкесі Наполеонның әйелі Жозефина де Боарнемен жақын дос болды, бұл байланыс оған Арсеналда бөлмелер мен шағын зейнетақы алуға мүмкіндік берді. Оның ең танымал романы «Мадмуазель де Клермон» 1802 жылы басқа да романдармен бірге жарық көрді. Оның мемлекеттік зейнетақысы 1814 жылы Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін тоқтатылды; оның бұрынғы оқушысы Луи Филипп оған шағын зейнетақы берді, бірақ ол жазудан түскен табысқа сүйенді. Алайда, «Эмма» романындағы кейіпкері өзінің тәрбиешісі оны тәрбиелегендей, өзінің қызын да жақсы тәрбиелейтінін айтады, «Мадам де Генлис романындағы Ла-Барон д’Альман Ла-Контесса д’Осталисті тәрбиелегендей». Қазіргі сыншылар Генлис романдарының тақырыптары «Эмма» мен «Нортангер аббаттығында» да кездеседі деп мәлімдейді. Остин оның шығармаларын оқуды (және таратты), мысалы, 1816 жылы «Олимп пен Теофилді оқуға келгенде ашуға буылатынын» айтты. «Бұл шынымен де жаман! – Үйленгеннен кейін оларды бақытты болмауға рұқсат етпеу». Остинның немерелері Анна мен Каролина да өздерінің жазбаларына Мадам де Генлис шабыттандырды. XVIII ғасырдың соңындағы британдық әйел жазушылар, әсіресе, Генлистің «Адель мен Теодор» атты білім беру романынан шабыт алды, Анна Летиция Барбольд оны Руссоның «Эмиль» романымен салыстырып, «нұсқаулық көркем әдебиет» түріне жатқызды. Анна Барбольд Генлистің «білім беру жүйесіне, оның барлығы іс-әрекетте көрсетілгеніне» және «түрлі мысалдарда шексіз тапқырлыққа» таң қалды. Клара Рив Генлистің білім беру бағдарламасын «біздің білім беру жоспарларымыз» (1794) романындағы хаттарда «барлығының ішіндегі ең жетілгені» деп сипаттады. Аделаида О’Киффтің «Дадли» (1819) романы Генлистің шығармаларынан тікелей үлгі алды, ал Анна Летиция Барбольд пен Джон Айкиннің «Үйдегі кештер» сияқты басқа да мәтіндері Генлистің «Адель мен Теодордың» «туындысы» – «Қала туралы әңгімелер» шығармасынан шабыт алды. Доннель Руве атап өткендей, Генлистің ананың білім берудегі күшін көрсетуі шабыттандырды, сонымен қатар оның кітаптарындағы флэш-карталар және басқа да оқу құралдарын жасау туралы нұсқаулар да маңызды рөл атқарды.
Әдебиетте
Фелисити де Женлис Оноре де Бальзактың («Illusions perdues») және Виктор Гюгоның («Les Misérables») шығармаларында кейіпкер ретінде кездеседі. Ол сондай-ақ Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» романында, Мэри Рассел Митфордтың «Біздің ауыл» повесінде, Иван Гончаровтың «Оblomov» романында, Николай Лесковтың «М-м де Женлис рухы» юмористикалық әңгімесінде, Ковентри Патмордың «Үйдегі періште» поэмасында, Луи Аучинклостың «Джастин пасторы» романында, Жан-Поль Сартрдың «Көңіл сығуы» романында, Джейн Остинның «Эмма» романында және Хиллари Мантелдің «Қауіпсіздік орны» романында да еске алынады.