Кіріспе

Антилопа түрі
Ньяла

Түр құрамы
| аты = Ньяла
| күйі = LC | күйі жүйесі = IUCN3.1
| күйі туралы сілтеме =
| сурет = Ньяла бұқасы маған қадалып қарап тұр (6073691776). jpg
| сурет сипаттамасы = Еркек
| сурет2 = Ньяла әйел, Крюгер ұлттық саябағы. jpg
| сурет2 сипаттамасы = Әйел
| таксон = Tragelaphus angasii
| авторы = (Ангас, 1849)
| таралу картасы = Tragelaphus angasii distribution. svg
| таралу картасы сипаттамасы = Географиялық таралу аймағы
| синонимдер туралы сілтеме = Оның ең алғашқы қолданылуы 1899 жылы тіркелген. Сөздің түбірі банту тіліне жатады, венда тіліндегі dzì nyálà (ньяла бұқасы) сөзімен ұқсас. Ньяла трагелафин туыстық ағашынан бөлініп шыққан екінші таксон, кіші кудудан кейін. Ньяланың тарамдары ұзақ уақыт бойы (5 миллион жылдан астам) бөлек болғандықтан, кейбір ғалымдар оны жеке Ньяла туысына жатқызған. Ньяланы 1912 жылы американдық зоолог Эдмунд Хеллер ұсынды, ол сонымен қатар кіші куду үшін Ammelaphus атауын да ұсынды, бірақ ол кеңінен қабылданылмады. 2011 жылы Питер Грубб пен Колин Гроувз жіктемесі бойынша ол жарамды туыс ретінде қайта жаңартылды, бірақ сүтқоректілердің түрлері туралы деректер базасы сияқты таксономиялық органдар оны мойындамады. 2005 жылы Квазулу-Натал университетінің профессоры Сэнди Виллоус Мунро және әріптестері тоғыз Tragelaphus түрінің митохондриялық ДНК-сын зерттеді. Митохондриялық және ядролық ДНК деректері салыстырылды. Нәтижелер Tragelaphini тайпасының монофилеттік екенін көрсетті, онда кіші куду (T. imberbis) филогенезде базалық жағдайда, одан кейін ньяла орналасқан. Митохондриялық деректерге сүйене отырып, зерттеулер кіші кудудың 13,7 миллион жыл бұрын туыс топтан бөлінгенін болжады. Дегенмен, ядролық ДНК деректері кіші куду мен ньяланың бірге топтасқанын көрсетеді, олар 13,8 миллион жыл бұрын туыс топтан бөлініп кеткен.

Генетика және эволюция

Ньяланың 55 еркек және 56 әйел хромосомасы бар. Y хромосомасы басқа трагелафидтердегідей 14-ші хромосомаға транслокацияланған, бірақ Y хромосомасының инверсиясы болмайды. Бас сүйегін зерттеулер көрсеткендей, тау нюаласы мен нюала, ортақ атауға ие болғанымен, шындығында алыс туыстар. Ол ең жыныстық диморфизмге ие антилопа саналады. Ньяланың бас және дене ұзындығы әдетте арасында болады. Әйелдер мен жасөспірімдердің түсі қызыл қоңыр немесе тотыққан қоңыр. Ересек еркектерде қара қоңыр немесе сландық сұр түске ие, көбінесе көкшіл теріспен. Мүйіз тек еркектерде ғана болады. Мүйіздері ұзын және сары ұштарға ие. Олар бір немесе екі бұрылысқа ие. Ньяланың аяқтарында шашты бездер орналасқан, ол қайда басса да өзінің иісін қалдырады. Ньяладан қан алуға тырысқан кезде, стресс кезінде Е витаминінің деңгейі өзгеретіні анықталды.

Паразиттер

Наталдағы төрт аң қорығындағы 77 ньяланың гельминттері зерттелді, нәтижесінде он нематода түрі мен төрт нематода туысы, бір триматода түрі, парамфистомалар (Paramphistomoidea суперотбасының өкілдері) және екі цестода туысы анықталды. Зерттеу барысында ньяланың жаңа паразиттермен қоныстануы анықталды, атап айтқанда Cooperia rotundispiculum тұқылы, Gaigeria pachyscelis, Gongylonema түрі, Haemonchus vegliai, Impalaia tuberculata, Oesophagostomum түрі, Setaria түрі, Trichostrongylus deflexus, Trichostrongylus falculatus, Taenia түрінің дернәсілі, Thysaniezia түрі және Schistosoma mattheei. Ostertagia harrisi және C. rotundispiculum антилопаның ең көп таралған нематодалары болды. Оңтүстік Африкалық 97 ньяланың қан үлгісін зерттеуде қанмен тарайтын гемопаразиттер (қан паразиттері) табылды. Зерттеу үшін полимераза тізбекті реакция (ПТР) және кері сызықтық блоктау (КСБ) гибридтеу әдістері қолданылды. Басым паразиттер Theileria түрлері, T. buffeli, T. bicornis, Ehrlichia түрлері, Anaplasma marginale және A. bovis болды. 1983 және 1984 жылдары Квазулу-Наталдың солтүстік-шығысындағы Умфолози, Мкузи және Ндуму аң қорықтарында 73 ньяла зерттелді, сондай-ақ 1994 жылы тағы алты жеке тұлға зерттелді, нәтижесінде он түрлі кене, екі бит және бір бит шыбығы табылды. Ньялалар Boophilus decoloratus, Rhipicephalus appendiculatus және R. muehlensi түрлерінің барлық даму сатыларына, сондай-ақ Amblyomma hebraeum және Rhipicephalus maculatus түрлерінің ересек емес сатыларына қонақ ретінде табылды. Ересек аталықтар ересек аналықтарға қарағанда көбірек кенелер мен биттерге қонақ болды. Сонымен қатар, Мозамбикте ауланған жабайы ньяладан трипаносома оқшауланды, ол биологиялық, морфологиялық және молекулалық деректерге сүйене отырып, Trypanosoma vivax-қа жақын деп диагностикаланды.

Аурулар

Ньяла миопатиямен де ауыруы мүмкін. 1973 жылдың қаңтарынан 1981 жылдың маусымына дейін 21 ньяла осы аурудан көз жұмды. Басты белгілері – қатаю, тұруға шамасы келмеу және жаңа туған балаларын емізе алмай қалу. Тірі тіндердегі жасушалардың ерте өлуі (некроз) және минералдану гистологиялық талдау нәтижесінде қаңқа бұлшық еттерінде анықталды. Жастарда жүрек бұлшық етінің жедел некрозы байқалды. Ересектерде артериосклерозбен қатар жүрек бұлшық етінің интерстициалды фиброзы да анықталды. 1994 жылы жарияланған "Британ аралдарындағы тұтқынға алынған жабайы жануарлардағы губка тәрізді энцефалопатияға қатысты эпидемиологиялық байқаулар" атты есепте бір няла жануарлар бағындағы тұтқынға алынған жануарда губка тәрізді энцефалопатия анықталғандығы көрсетілген. Бұрын ньяла мал обасына ұшыраған, бірақ қазір бұл вирустық ауру жойылды деп есептеледі.

Экология және мінез-құлық

Ньяла көбінесе таңертең және кешкі уақытта белсенді болады. Ол температура қолайлы болса күндіз жапырақтарды жейді, ал жаңбырлы маусымда түнде шабынды. Ньяла табиғатынан сақ және ұқыпты болып келеді, қауіптің бар екенін топтағы басқаларына ескерту үшін өткір, жоғары, ит сияқты үн шығарады. Бұл мүмкіндікті көбінесе аналықтары пайдаланады.

Диета

Шөппен қоректенетін жануар ретінде, ньяланың рационында жапырақтар, жемістер, гүлдер және бұтақтар болады. Жаңбырлы маусымда олар жаңа шөппен қоректенеді. Оларға үнемі су қабылдау қажет, сондықтан су көзі жақын жердегі жерлерді таңдайды. Дегенмен, олар судың тек маусымдық болуына бейімделген. Олар жаңбырлы маусымда түнде жем жейді. Тағы бір зерттеу ньяланың жыныстық ерекшеліктерінің оның жем іздеу әдеттеріне әсер ететінін анықтау үшін жүргізілді. Әр жем жеу кезеңінің соңында өсімдіктерді зерттеу жүргізілді. Қыздар үш ортада да жем іздеуге бірдей уақыт жұмсады, ал ұлдар құмды орманды көбірек ұнатады. Ұлдар орташа биіктігі жоғары ағаш тектес өсімдіктерді жесе, қыздар төменгі шөп қабатынан жем жейді. Олардың әртүрлі дене мөлшері мен репродуктивтік стратегияларына байланысты, әртүрлі тамақтану және энергияға деген қажеттіліктердің өзгешелігінен осы айырмашылықтар туындады деген қорытынды жасалды.

Көбею

Ньяла жыл бойы көбейеді, бірақ көктем мен күзде жұптасудың қарқыны жоғарылайды. Бұл себеп әлі белгісіз, бірақ фотопериодқа және жануардың тамақтану әдеттеріне байланысты деп есептеледі. Әйелдер 11-12 айда, ал еркектер 18 айда жыныстық жарақаттанады (бірақ олар әлеуметтік жағынан 5 жасқа дейін толық жетілмейді).

Жұптасу алдында Грааф фолликулалары кем дегенде белгілі бір ұзындыққа жетеді. Жұптасу кезеңінде еркек ньялалардың КФИ көрсеткіштері төмендеді, бұл көрсеткіш маусымға қарай көп өзгермеді. Жүкті әйел ньялалар мен импалалардың КФИ көрсеткіштері жүкті емес әйелдерге қарағанда жоғары болды. Жүктіліктің соңғы үштен бірінде сары денелердің саны айтарлықтай артады. Бүгінде ньяла Оңтүстік Африканың қорғалатын аймақтарында – Квазулу-Наталдағы Ндумо қорығында, uMkuze қорығында және Hluhluwe-Umfolozi қорығында, сондай-ақ Крюгер ұлттық паркінде кездеседі. 1999 жылғы мәліметтерге сәйкес, ньяланың 10-15% жеке меншіктегі жерлерде мекендейді. Мозамбиктегі Горонгоса және Банхин ұлттық парктерінде ньяла популяциясын сақтап қалуға күш салынып жатыр. Еркектердің мекендеу аумағы әйелдердікімен шамамен тең. 1999 жылғы мәліметтер бойынша, ньяланың жалпы саны шамамен 32 000 жеке басқа жетеді. Соңғы бағалаулар бойынша, Оңтүстік Африкада кем дегенде 30 000 ньяла бар, оның 25 000-ы Квазулу-Наталда. Қазір Эсватинидегі қорғалатын аумақтар мен шаруашылықтарда 1000-нан астам ньяла бар. Мозамбикте олардың саны 3000-нан аспайды, Зимбабведе 1000-нан асады, ал Малавиде олардың саны 3000-нан 1500-ға дейін төмендеді. Намибияда ең аз саны – шамамен 250 жеке бас. Бүгінде ньяланың барлық популяциясының 80%-дан астамы ұлттық парктері мен қорықтарда, көбінесе Оңтүстік Африканың қорғалатын аймақтарында қорғалған. Оңтүстік Африкада ересек еркектерге аң аулау трофейлері ретінде үлкен сұраныс бар.